Hạnh phúc, hiểu theo nghĩa thường ngày, là cảm giác dễ chịu và hài lòng với hiện tại; ý nghĩa là cảm giác đời mình gắn với điều gì đó đáng giá, nối quá khứ với tương lai. Hai thứ hay đi cùng nhau nhưng không phải một: có những việc rất có nghĩa mà chẳng hề vui, như thức đêm chăm cha mẹ ốm, và có những niềm vui không để lại gì sau khi tắt.
Hiểu chỗ khác nhau giúp ta bớt tự trách khi đang làm việc đáng làm mà thấy mệt, và bớt ngạc nhiên khi đang sung sướng mà thấy thiếu. Bài này đặt hai khái niệm cạnh nhau và gợi ý cách giữ cân bằng.
Hai thứ hay đi cùng, nhưng không phải một
Thử nghĩ về hai buổi tối. Buổi thứ nhất, bạn đi ăn với bạn bè, cười nói vui vẻ, về nhà thấy nhẹ nhõm. Buổi thứ hai, bạn ngồi cạnh giường bệnh của bố, đút từng thìa cháo, nghe ông kể lại chuyện cũ lặp đi lặp lại, về nhà mệt rã. Hỏi buổi nào hạnh phúc hơn, đa số sẽ chọn buổi thứ nhất. Hỏi buổi nào có ý nghĩa hơn, nhiều người sẽ chọn buổi thứ hai.
Ví dụ đơn giản ấy cho thấy hai câu hỏi đo hai thứ khác nhau. Hạnh phúc nghiêng về cảm giác trong lúc đang sống: dễ chịu, thoả mãn, không bị đòi hỏi quá sức. Ý nghĩa nghiêng về câu chuyện: việc mình làm có nằm trong một mạch lớn hơn không, có phục vụ điều mình coi trọng không, có để lại gì cho ai không.
Tất nhiên, nhiều khoảnh khắc có cả hai. Một bữa cơm cuối tuần với cả nhà có thể vừa vui vừa đầy ý nghĩa. Một công việc yêu thích có thể vừa cho niềm vui mỗi ngày vừa đóng góp cho người khác. Nhưng những lúc hai thứ tách ra mới là lúc người ta bối rối nhất, và cũng là lúc cần hiểu rõ chúng nhất.
Tâm lý học tách hai thứ ra sao
Đầu những năm 2010, một nhóm nhà tâm lý học do Roy Baumeister dẫn dắt khảo sát người trưởng thành ở Mỹ, hỏi họ thấy đời mình hạnh phúc đến đâu và có ý nghĩa đến đâu, rồi so với nhiều khía cạnh khác của đời sống. Họ nhận thấy hai cảm nhận này liên quan với nhau khá chặt, nhưng khi tách riêng phần không trùng, chúng gắn với những điều khác hẳn.
Theo mô tả của nhóm, phần hạnh phúc thuần tuý gắn nhiều hơn với việc có được thứ mình cần và muốn, với sức khoẻ, với việc nhận nhiều hơn cho, và chủ yếu hướng về hiện tại. Phần ý nghĩa thuần tuý gắn nhiều hơn với việc nghĩ về quá khứ và tương lai, với việc cho đi, với việc nhận những trách nhiệm có thể gây căng thẳng, lo nghĩ, và với cách một người nhìn nhận bản thân mình.
Cần đọc kết quả này dè dặt: đó là một nghiên cứu khảo sát ở một nền văn hoá, không phải quy luật cho mọi người, và các nghiên cứu sau vẫn còn tranh luận về cách đo. Nhưng nó khớp với trải nghiệm của rất nhiều người: những việc có nghĩa nhất trong đời thường đi kèm nhiều lo nghĩ hơn ta muốn.
Đặt hạnh phúc và ý nghĩa cạnh nhau
Bảng dưới gom các khác biệt thường được nêu. Mỗi dòng là xu hướng, không phải ranh giới cứng:
| Khía cạnh | Hạnh phúc (cảm giác dễ chịu) | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Hướng thời gian | Chủ yếu là bây giờ | Nối quá khứ, hiện tại, tương lai |
| Hướng quan hệ | Nghiêng về nhận | Nghiêng về cho |
| Đi kèm căng thẳng | Thường ít | Có thể nhiều |
| Nhạy với hoàn cảnh | Dễ lên xuống theo chuyện hằng ngày | Bền hơn, ít đổi theo từng ngày |
| Khi mất đi | Thấy buồn, chán | Thấy trống rỗng, lạc hướng |
| Ví dụ | Kỳ nghỉ, món ngon, buổi tán gẫu | Nuôi con, chăm người ốm, theo đuổi nghề khó |
Đọc bảng, dễ hiểu vì sao cha mẹ có con nhỏ thường kể rằng họ mệt mỏi và ít thời gian vui chơi hơn trước, nhưng hiếm ai muốn quay lại thời chưa có con. Họ đang sống một giai đoạn nhiều ý nghĩa hơn là nhiều niềm vui, và trong thâm tâm họ biết điều đó.
Cỗ máy trải nghiệm: ta có thật chỉ muốn cảm giác dễ chịu
Triết gia Robert Nozick đặt ra một thí nghiệm tưởng tượng nổi tiếng. Giả sử có một cỗ máy cho bạn cảm giác đang sống đời mình mong muốn nhất: thành công, được yêu, đi khắp nơi. Tất cả chỉ là cảm giác, bạn nằm trong một bể chứa suốt đời, nhưng bên trong mọi thứ đều chân thật và dễ chịu tuyệt đối. Bạn có muốn cắm vào không?
Phần lớn người nghe đều do dự hoặc từ chối. Nozick cho rằng điều đó chứng tỏ ta muốn nhiều hơn cảm giác dễ chịu: ta muốn thật sự làm những việc ấy, thật sự là một kiểu người nào đó, và thật sự tiếp xúc với thế giới, với những con người có thật. Nói cách khác, ta muốn ý nghĩa, không chỉ muốn sung sướng.
Thí nghiệm này cũng bị phê bình: có người nói ta từ chối chỉ vì sợ cái lạ, hoặc vì đã quen với đời thật. Nhưng nó vẫn là một cách nhanh để tự hỏi: nếu chỉ cần cảm giác vui, sao ta vẫn chọn những việc khó? Friedrich Nietzsche từng châm biếm theo lối của ông rằng con người không theo đuổi hạnh phúc, chỉ có người Anh mới làm vậy, ý chê những triết gia công lợi đương thời.
Khi việc có nghĩa lại không hề vui
Có những giai đoạn đời sống đòi hỏi ta làm những việc đúng mà nặng: chăm người thân ốm dài ngày, làm nghề y trực đêm liên tục, nuôi con một mình, theo đuổi một công việc vì cộng đồng với rất ít ghi nhận. Những lúc ấy, người ta hay tự trách: sao mình làm việc tốt mà không thấy vui, có phải mình không đủ tử tế không.
Hiểu rằng ý nghĩa và hạnh phúc là hai thứ khác nhau giúp gỡ lời tự trách ấy. Không vui không có nghĩa là việc mình làm vô nghĩa, cũng không có nghĩa là mình làm sai. Đó đơn giản là cái giá của một số việc có nghĩa. Người khắc kỷ xưa sẽ nói: việc đúng không cần phải dễ chịu mới đáng làm.
Nhưng cũng cần nghe kỹ một điều: việc có nghĩa mà kéo dài không có chút niềm vui, chút nghỉ ngơi nào, sẽ bào mòn người làm. Người chăm sóc người thân lâu ngày rất dễ kiệt sức, mất ngủ, cáu gắt, rồi thấy tội lỗi vì cáu gắt. Khi thấy mình như vậy kéo dài nhiều tuần, hãy tìm người chia bớt việc và tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Giữ sức cho mình cũng là giữ cho việc có nghĩa được làm tiếp.
Mỗi giai đoạn đời một tỷ lệ khác nhau
Nhìn cả một đời, tỷ lệ giữa niềm vui và ý nghĩa thường thay đổi theo từng chặng, và điều đó là bình thường. Tuổi sinh viên có thể nghiêng về niềm vui: bạn bè, khám phá, tự do. Những năm con còn nhỏ hoặc cha mẹ bắt đầu yếu, cán cân nghiêng hẳn về ý nghĩa và trách nhiệm, đôi khi đến mức người trong cuộc quên mất cảm giác vui đơn thuần là gì.
Rồi đến lúc con lớn, cha mẹ khuất, áp lực nghề nghiệp giảm bớt, nhiều người lại có dịp quay về những niềm vui giản dị: trồng cây, đi chơi xa, gặp lại bạn cũ. Nếu mỗi giai đoạn được hiểu là một phần của cả đời, người ta bớt đòi hỏi từng năm phải cân bằng hoàn hảo, và bớt ghen tị với người đang ở một chặng khác mình.
Ví dụ giả định: anh Đức là bác sĩ hồi sức, nhiều năm trực đêm, ít thời gian cho bản thân. Anh không gọi những năm ấy là hạnh phúc, nhưng gọi là những năm đáng sống nhất. Khi chuyển sang công việc giảng dạy, anh có nhiều buổi tối rảnh hơn và lần đầu học đánh cờ với con trai. Anh nói vui rằng mình đang "trả nợ niềm vui" sau một quãng dài "gửi tiết kiệm ý nghĩa". Cách nói ấy giản dị nhưng đúng: đời người cho phép ta lệch về một phía một thời gian, miễn là đừng quên phía kia mãi mãi.
Chỉ có một ngoại lệ cần cẩn thận: khi giai đoạn nghiêng về trách nhiệm kéo dài quá lâu mà không có lối ra, như chăm người bệnh mạn tính nhiều năm. Khi ấy không thể đợi "chặng sau" mới nghỉ, mà phải chủ động cài những khoảng vui nhỏ vào ngay trong chặng này.
Tự soi cân bằng trong một tuần
Không ai cần sống một đời toàn niềm vui hay toàn ý nghĩa. Mỗi tối trong một tuần, ghi nhanh một dòng cho các câu sau, rồi đọc lại vào chủ nhật:
- Hôm nay điều gì làm mình thấy dễ chịu, nhẹ nhõm? Ghi cả những thứ nhỏ như ly trà nóng, một câu đùa.
- Hôm nay mình làm điều gì thấy đáng, dù mệt? Ghi cả việc không ai biết.
- Có việc nào vừa vui vừa có nghĩa không? Đó là những việc nên giữ và làm nhiều hơn.
- Có ngày nào chỉ toàn nghĩa vụ, không một khoảng vui? Nếu nhiều ngày như vậy, đó là lúc cần thêm nghỉ ngơi, thêm người phụ.
- Có ngày nào vui mà thấy rỗng? Nếu nhiều, có lẽ đang thiếu một việc gắn mình với người khác hoặc một điều lâu dài.
Sau một tuần, bạn sẽ thấy mình đang lệch về phía nào. Người lệch về phía ý nghĩa cần học cách cho phép mình vui mà không thấy có lỗi. Người lệch về phía niềm vui cần tìm một việc nhỏ để cam kết lâu dài. Không có tỷ lệ chuẩn; chỉ có cảm giác đời mình còn đủ chỗ cho cả hai.
Câu hỏi thường gặp
Ý nghĩa và hạnh phúc khác nhau ở điểm nào?
Hạnh phúc theo nghĩa thường ngày là cảm giác dễ chịu, hài lòng với hiện tại, nghiêng về nhận. Ý nghĩa là cảm giác đời mình gắn với điều đáng giá, nối quá khứ với tương lai, nghiêng về cho. Hai thứ hay đi cùng nhưng có thể tách ra.
Làm việc có ý nghĩa mà không thấy vui có phải là mình có vấn đề không?
Không. Nhiều việc có nghĩa như chăm người ốm, nuôi con nhỏ đi kèm căng thẳng và mệt mỏi. Không vui không có nghĩa là việc vô nghĩa. Chỉ cần để ý nếu kiệt sức kéo dài nhiều tuần thì nên tìm người chia việc và tìm chuyên gia hỗ trợ.
Cỗ máy trải nghiệm của Nozick muốn nói gì?
Thí nghiệm tưởng tượng hỏi bạn có muốn sống suốt đời trong một cỗ máy cho cảm giác dễ chịu tuyệt đối mà không có gì thật không. Đa số từ chối, cho thấy con người muốn nhiều hơn cảm giác vui: muốn thật sự làm, thật sự là, thật sự gặp gỡ.
Nên chọn sống hạnh phúc hay sống có ý nghĩa?
Không cần chọn một bỏ một. Phần lớn đời sống tốt có cả hai, với tỷ lệ đổi theo giai đoạn. Có lúc nghiêng về ý nghĩa như khi có con nhỏ, có lúc được nghỉ ngơi nhiều hơn. Điều cần tránh là lệch hẳn về một phía quá lâu.
Nghiên cứu của Baumeister về ý nghĩa và hạnh phúc có đáng tin không?
Đó là một nghiên cứu khảo sát được trích nhiều, cho thấy hai cảm nhận này gắn với những yếu tố khác nhau. Nhưng nó được làm ở một nền văn hoá và cách đo vẫn còn tranh luận, nên nên đọc như một gợi ý hơn là quy luật.
Làm sao để việc có nghĩa bớt nặng nề?
Chia bớt việc cho người khác, giữ những khoảng nghỉ nhỏ mỗi ngày, cho phép mình vui mà không thấy có lỗi, và nhắc mình vì sao đang làm việc ấy. Nếu kiệt sức kéo dài, mất ngủ, cáu gắt nhiều, hãy tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.