MuuCau.comMưu Cầu
Triết học hiện đại và hiện sinh

Schopenhauer bi quan: đời như con lắc giữa đau khổ và buồn chán

Schopenhauer cho rằng ham muốn không bao giờ dứt nên đời lắc giữa khổ vì thiếu và chán khi đủ. Ông nói gì, sai chỗ nào và vì sao người lạc quan cũng nên đọc.

Old pendulum wall clock in a dim Vietnamese living room, afternoon light slanting across a tiled floor, an empty rattan armchair beside it, still and quiet atmosphere

Arthur Schopenhauer, triết gia Đức thế kỷ mười chín, cho rằng đời người lắc qua lắc lại như con lắc giữa đau khổ và buồn chán: thiếu thì khổ vì ham muốn, có rồi thì chán vì hết ham muốn. Hạnh phúc theo ông chỉ là khoảng lặng ngắn khi nỗi đau tạm ngưng, không phải một thứ tích cực có thể nắm giữ.

Nghe thì u ám, và đúng là ông được gọi là triết gia của chủ nghĩa bi quan. Nhưng nhiều người đọc ông lại thấy nhẹ lòng, vì cuối cùng có ai đó nói thẳng điều họ vẫn cảm thấy mà không dám nói. Phần dưới đi qua ý chính, những ví dụ rất đời, chỗ ông bị phê bình, và vài lời khuyên thực tế bất ngờ mà chính ông, người bi quan nhất, để lại.

Ý chí sống: cái động cơ không bao giờ tắt

Trong tác phẩm chính, thế giới như ý chí và biểu tượng, in lần đầu năm 1818, Schopenhauer cho rằng đằng sau mọi thứ ta thấy có một sức đẩy mù quáng mà ông gọi là ý chí. Nó không có mục đích, không có lý trí, chỉ muốn tiếp tục tồn tại và muốn nữa. Ở cây cỏ nó là sức vươn lên ánh sáng, ở loài vật là bản năng ăn uống, sinh sản, ở con người là chuỗi ham muốn không dứt.

Điểm then chốt là ý chí không bao giờ thoả mãn được trọn. Ta muốn một thứ, ta khổ vì thiếu nó. Có được rồi, niềm vui loé lên rồi tắt rất nhanh, và hoặc một ham muốn mới thay chỗ, hoặc ta rơi vào trống rỗng. Chính vì thế ông nói khoái lạc chỉ mang tính tiêu cực: nó là sự chấm dứt của một nỗi khổ, như cơn khát dứt khi uống nước, chứ không tự có giá trị riêng.

Ông chịu ảnh hưởng rõ từ các bản dịch Upanishad và những gì ông biết về triết lý nhà Phật, vốn mới đến châu Âu thời ấy. Ông thấy ở đó một sự đồng điệu: đời có khổ, gốc của khổ nằm ở ham muốn. Dù vậy ông vẫn là một triết gia phương Tây với hệ thống riêng, và nhiều học giả nhắc rằng cách ông hiểu các tư tưởng phương Đông khá chọn lọc.

Con lắc ấy trông ra sao trong đời thường

Chiếc điện thoại mới. Ví dụ giả định: chị Hằng để dành nhiều tháng mua một chiếc điện thoại đời mới. Những tuần chờ là những tuần thấp thỏm, nhìn máy cũ thấy chậm chạp khó chịu. Ngày cầm máy mới thì vui thật, nhưng chỉ ít hôm sau nó thành đồ thường, và mắt chị bắt đầu để ý tới chiếc đồng hồ thông minh.

Kỳ nghỉ dài. Người đi làm mong nghỉ Tết cả tháng trời. Tới ngày thứ năm, thứ sáu của kỳ nghỉ, không ít người thấy bứt rứt, lướt điện thoại vô định, thậm chí mong đi làm lại. Đó chính là đầu kia của con lắc: hết thiếu thì sinh chán.

Thành tựu lớn. Một người đạt được mục tiêu theo đuổi nhiều năm, như đậu kỳ thi khó hay mở được cửa hàng, có khi lại thấy hụt hẫng lạ lùng sau vài tuần. Schopenhauer sẽ không ngạc nhiên: mục tiêu đã hết vai trò làm động cơ, và ý chí đang tìm mục tiêu mới.

Mạng xã hội. Thói quen kéo màn hình liên tục là phiên bản thu nhỏ của con lắc: mỗi lần kéo là một ham muốn nhỏ, mỗi lần thấy nội dung mới là một thoả mãn nhỏ, rồi chán, rồi kéo tiếp. Ông mất trước thời có điện thoại hơn một thế kỷ, nhưng mô tả như đã từng thấy.

Ba lối thoát tạm thời mà ông chỉ ra

Dù bi quan, Schopenhauer không bảo đời là hết đường. Ông chỉ ra ba lối giúp con người tạm thoát khỏi vòng quay của ý chí. Lối thứ nhất là nghệ thuật. Khi ta thật sự chìm vào một bức tranh, một khúc nhạc, một cảnh hoàng hôn, ta quên mình đang muốn gì, quên cả bản thân, và chỉ còn ngắm. Trong khoảnh khắc ấy con lắc đứng yên. Ông đánh giá âm nhạc cao nhất trong các nghệ thuật, coi nó nói thẳng ngôn ngữ của ý chí mà không cần hình ảnh hay lời.

Lối thứ hai là lòng trắc ẩn. Khi thấy nỗi đau của người khác như nỗi đau của mình, ta vượt qua bức tường ngăn cách bản ngã với thế giới. Với ông, đây là nền tảng thật của đạo đức: không phải bổn phận lý trí, mà là cảm thông với mọi sinh linh đang khổ, kể cả loài vật. Một người tốt bụng giản dị ngoài chợ, theo ông, hiểu đạo đức sâu hơn nhiều giáo sư.

Lối thứ ba, triệt để nhất, là từ bỏ ham muốn, sống khổ hạnh như những người tu hành mà ông ngưỡng mộ. Nhưng chính ông thừa nhận rất ít người đi được lối này, và bản thân ông cũng không đi. Với người bình thường, hai lối đầu thực tế hơn nhiều.

Lời khuyên sống của một người bi quan

Về già, Schopenhauer viết một tập tiểu luận dễ đọc hơn hẳn tác phẩm chính, trong đó có phần bàn về sự khôn ngoan trong đời sống. Chính tập này, in năm 1851, mới làm ông nổi tiếng rộng rãi. Ở đó ông chia những gì quyết định đời người làm ba: ta là ai, ta có gì, và ta là gì trong mắt người khác.

Theo ông, điều thứ nhất quan trọng hơn hẳn hai điều sau. Sức khoẻ, tính tình điềm đạm, một đầu óc có đời sống bên trong phong phú quyết định hạnh phúc nhiều hơn tài sản, và tài sản lại quan trọng hơn danh tiếng. Người ta khổ phần lớn vì đảo ngược thứ tự này: chạy theo cái nhìn của người khác, rồi chạy theo của cải, mà bỏ bê chính mình.

Ông khuyên đừng đặt mục tiêu là đạt hạnh phúc rực rỡ, mà là tránh đau khổ không cần thiết; người khôn không đi tìm khoái lạc mà đi tìm sự không đau. Ông cũng có hình ảnh đàn nhím trong mùa đông: lạnh thì xích lại gần nhau, gần quá thì gai đâm, nên phải tìm khoảng cách vừa phải. Đây là một cách nhìn tỉnh táo, không ủy mị về tình người, mà nhiều người đọc thấy rất đúng với chuyện họ hàng, đồng nghiệp.

Vì sao người lạc quan cũng nên đọc ông

Người tính tình vui vẻ có thể nghĩ Schopenhauer chẳng liên quan gì tới mình. Thật ra ông hữu ích nhất cho chính những người hay đặt kỳ vọng cao. Văn hoá quanh ta liên tục hứa hẹn: có nhà sẽ yên, có chồng có vợ sẽ đủ, lên chức sẽ thảnh thơi. Schopenhauer là giọng nói lạnh lùng nhắc rằng mỗi lời hứa ấy chỉ giữ được một thời gian ngắn, rồi ham muốn lại dời đích.

Biết trước điều đó không làm đời kém vui, mà làm ta bớt bất ngờ và bớt tự trách. Ví dụ giả định: anh Phong vừa chuyển tới căn hộ mới mơ ước nhiều năm, ba tháng sau thấy lòng trống rỗng và nghĩ mình có vấn đề. Đọc Schopenhauer, anh hiểu đây là cơ chế chung của con người, không phải mình vô ơn hay hỏng hóc.

Ông cũng là liều thuốc giải cho kiểu lạc quan gượng ép, kiểu "cứ nghĩ tích cực là mọi thứ ổn". Thừa nhận rằng đời có phần khổ không tránh được giúp người ta bớt phải diễn vui, và dành sức cho những thứ thật sự làm nhẹ lòng: một bản nhạc, một cuộc đi dạo, một việc tử tế cho ai đó. Nhiều nhà văn, nhạc sĩ lớn như Tolstoy, Wagner, Thomas Mann từng thừa nhận đọc ông đã thay đổi cách họ nhìn đời mà không làm họ buông xuôi.

Những chỗ ông bị phê bình

Phê bình đầu tiên là ông khái quát quá đà. Đúng là ham muốn đem lại khổ, nhưng không phải mọi niềm vui chỉ là hết đau. Niềm vui khi một đứa trẻ học được điều mới, niềm say mê khi làm một việc mình giỏi, được tâm lý học sau này mô tả là trạng thái tích cực thật sự, không chỉ là con số không giữa hai nỗi khổ.

Phê bình thứ hai nhắm vào đời ông. Schopenhauer sống khá sung túc nhờ gia sản, ăn uống cẩn thận, chơi sáo mỗi ngày, nuôi chó cưng, đi dạo đều đặn. Ông bi quan về đời nhưng không hề sống khổ hạnh. Người hâm mộ bảo điều đó cho thấy lời khuyên thực tế của ông có tác dụng; người chỉ trích bảo triết lý của ông là triết lý của người có thời gian rảnh để chán.

Phê bình thứ ba là thái độ. Ông nổi tiếng cay nghiệt, coi thường phụ nữ, khinh các triết gia cùng thời, đặc biệt là Hegel. Những đoạn ông viết về phụ nữ đến nay đọc lên vẫn khó chịu và không đứng vững. Đọc ông, nên tách phần quan sát sắc sảo về ham muốn khỏi phần định kiến cá nhân của một người đàn ông cô độc thế kỷ mười chín.

Dùng được gì từ Schopenhauer mà không phải thành người bi quan

Đọc Schopenhauer không bắt bạn phải tin đời là khổ. Một vài điều có thể đem về dùng ngay:

  • Hạ kỳ vọng vào món đồ, cột mốc tiếp theo: niềm vui khi có nó sẽ phai, đó là chuyện bình thường, không phải lỗi của bạn.
  • Đầu tư vào "ta là ai" hơn "ta có gì": sức khoẻ, sở thích có chiều sâu, đời sống bên trong.
  • Dành chỗ cho nghệ thuật và thiên nhiên, những lúc ta quên mình đang muốn gì.
  • Coi lòng trắc ẩn là phần cốt lõi của sống tốt, không phải một việc thêm vào khi rảnh.
  • Giữ khoảng cách vừa phải kiểu đàn nhím trong các mối quan hệ dễ va chạm.

Một lưu ý quan trọng: cảm giác đời vô vị kéo dài, mất ngủ, không làm nổi việc thường ngày, hay nghĩ tới chuyện tự làm hại mình không phải là "hiểu Schopenhauer sâu", mà là dấu hiệu cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý sớm. Triết học có thể giúp ta nhìn đời tỉnh táo hơn, nhưng không thay được sự chăm sóc khi tinh thần đang thật sự kiệt sức.

Câu hỏi thường gặp

Schopenhauer có phải là người muốn mọi người buông xuôi không?

Không hẳn. Ông mô tả đời người nhiều khổ đau, nhưng vẫn chỉ ra nghệ thuật, lòng trắc ẩn và một lối sống điềm đạm như cách sống tốt hơn. Tập tiểu luận về khôn ngoan sống của ông đầy lời khuyên thực tế, không hề kêu gọi buông xuôi.

Câu đời như con lắc giữa đau khổ và buồn chán có đúng là của ông không?

Ý này nằm trong tác phẩm chính của ông, thế giới như ý chí và biểu tượng. Các bản dịch diễn đạt hơi khác nhau, nhưng hình ảnh đời người lắc giữa đau khổ và buồn chán là của Schopenhauer.

Schopenhauer chịu ảnh hưởng của triết lý phương Đông ra sao?

Ông đọc các bản dịch Upanishad và những gì châu Âu thời ấy biết về triết lý nhà Phật, thấy đồng điệu ở ý đời có khổ và khổ bắt nguồn từ ham muốn. Tuy vậy hệ thống của ông vẫn mang dấu ấn Kant và cách hiểu của ông khá chọn lọc.

Vì sao Schopenhauer đề cao âm nhạc?

Ông cho rằng các nghệ thuật khác vẽ lại hình ảnh của sự vật, còn âm nhạc biểu hiện thẳng chính ý chí. Khi chìm vào âm nhạc, con người tạm quên ham muốn riêng, nên đó là lối thoát mạnh nhất khỏi vòng quay khổ đau.

Đọc Schopenhauer có khiến mình buồn hơn không?

Với nhiều người thì ngược lại, vì ông nói thẳng những điều họ cảm thấy và giúp hạ những kỳ vọng phi thực tế. Nhưng nếu đang trong giai đoạn rất buồn kéo dài, nên ưu tiên trò chuyện với người tin cậy hoặc chuyên gia trước, đọc triết học sau.

Nên bắt đầu đọc Schopenhauer từ cuốn nào?

Tập tiểu luận về sự khôn ngoan trong đời sống dễ đọc nhất, viết như những lời khuyên. Tác phẩm chính rất dày và trừu tượng, phù hợp khi đã quen giọng ông và muốn hiểu nền tảng phía sau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138