MuuCau.comMưu Cầu
Triết học hiện đại và hiện sinh

John Stuart Mill: thà làm Socrates bất mãn còn hơn làm kẻ ngốc thoả mãn

Mill sửa chủ nghĩa công lợi bằng ý niềm vui có cao thấp. Câu nói về Socrates bất mãn, cơn khủng hoảng tuổi hai mươi của ông và bài học còn nguyên cho hôm nay.

Young man sitting alone on a riverside bench in early morning mist, an open book with blank pages resting on his knees, looking toward the water, viewed from behind

John Stuart Mill cho rằng niềm vui không chỉ khác nhau về lượng mà còn khác nhau về chất: niềm vui của trí tuệ, tình cảm, trí tưởng tượng và lương tri cao hơn khoái lạc thuần thân xác. Vì thế ông viết rằng thà làm một con người bất mãn còn hơn làm con lợn thoả mãn, thà làm Socrates bất mãn còn hơn làm kẻ ngốc thoả mãn.

Câu nói ấy hay bị trích để khen người đọc sách, chê người "chỉ biết ăn chơi". Nhưng đặt vào đúng chỗ của nó trong sách của Mill, câu ấy là một nước đi triết học có chủ đích, đến từ một con người từng suy sụp vì bị nuôi lớn như một cỗ máy tính toán. Hiểu đời ông giúp hiểu vì sao ông khăng khăng rằng niềm vui có cao thấp, và chỗ nào ông có thể đã sai.

Một đứa trẻ được nuôi để làm triết gia

Mill sinh năm 1806 ở London, con của James Mill, bạn thân và đồng chí của Bentham. Cha ông quyết định tự dạy con theo một chương trình chưa từng có: tiếng Hy Lạp từ khi lên ba, tiếng Latin, lịch sử, logic, kinh tế chính trị trước tuổi mười bốn. Cậu bé không được chơi với trẻ cùng tuổi nhiều, không có kỳ nghỉ đúng nghĩa, và được kỳ vọng sẽ trở thành người kế tục chủ nghĩa công lợi.

Thí nghiệm giáo dục ấy thành công trên giấy. Mill trẻ biết nhiều hơn phần lớn giáo sư, viết báo, tranh luận sắc sảo. Nhưng ở tuổi hai mươi, khoảng năm 1826, ông rơi vào một cơn khủng hoảng tinh thần nặng. Theo lời kể trong cuốn tự truyện viết về sau, ông tự hỏi: nếu mọi cải cách mình mơ ước đều thành hiện thực ngay lúc này, mình có thấy vui không? Câu trả lời thẳng thừng trong lòng là không. Cả nền móng đời ông bỗng sụp xuống.

Ông kể mình đã sống trong trạng thái tê dại nhiều tháng, làm việc như máy, không cảm thấy gì. Điều kéo ông ra lại không phải một lập luận mới, mà là cảm xúc: ông khóc khi đọc một đoạn hồi ký, rồi tìm thấy sự an ủi trong thơ của Wordsworth, thứ thơ tả cảnh đồng quê và những rung động lặng lẽ. Ông nhận ra rằng một đời sống chỉ có phân tích mà không có nuôi dưỡng cảm xúc là một đời sống què.

Niềm vui cao và niềm vui thấp nghĩa là gì

Trong cuốn sách nhỏ mang tên chủ nghĩa công lợi xuất bản năm 1861, Mill vẫn giữ nền của Bentham: hành động đúng là hành động thúc đẩy hạnh phúc, và hạnh phúc là khoái lạc cùng sự vắng mặt đau khổ. Nhưng ông thêm một tầng mà Bentham không có. Bentham từng nói đại ý một thú tiêu khiển giản đơn trong quán rượu nếu cho nhiều khoái lạc như nhau thì cũng đáng giá như thơ ca. Mill không chịu.

Với Mill, niềm vui đến từ việc dùng những năng lực cao của con người như hiểu biết, cảm thụ cái đẹp, yêu thương, hành động có lương tâm thuộc loại cao hơn niềm vui ăn ngon, ngủ kỹ hay được khen. Không phải niềm vui thấp là xấu, mà là khi phải chọn, người từng biết cả hai sẽ không đổi niềm vui cao lấy bất kỳ lượng niềm vui thấp nào.

Ông đưa ra một phép thử: hỏi những người có kinh nghiệm với cả hai loại. Theo ông, hầu như ai đã từng nếm niềm vui hiểu ra một điều khó, hay niềm vui giúp người khác thật lòng, sẽ không chịu biến thành một sinh vật chỉ biết thoả mãn dù được bảo đảm thoả mãn trọn đời. Câu Socrates bất mãn và kẻ ngốc thoả mãn nằm đúng ở đây: kẻ ngốc nghĩ khác chỉ vì kẻ ngốc chỉ biết một phía của câu hỏi.

Cần nói thêm một điều hay bị bỏ qua: Mill không bảo người có học thì hạnh phúc hơn. Ông thừa nhận người có năng lực cao thường khó thoả mãn hơn, vì họ thấy rõ những khiếm khuyết của thế giới và của chính mình. Socrates trong câu nói của ông là người bất mãn, không phải người sung sướng. Điều ông khẳng định chỉ là: dù khó thoả mãn hơn, không ai từng sống với những năng lực ấy lại muốn đánh đổi chúng để được yên ổn như một sinh vật không biết hỏi. Hạnh phúc theo nghĩa của Mill vì thế rộng hơn cảm giác dễ chịu.

Ví dụ đời thường để hiểu cho đúng

Học nhạc và nghe nhạc. Một người tự học đàn ghi ta giả định mất nhiều tháng bấm đau tay mới đàn được một bài trọn vẹn. Lượng sướng trong những tháng ấy ít hơn nhiều so với nằm nghe nhạc. Nhưng hầu như ai đã đi qua chặng đó đều nói niềm vui tự đàn được là một thứ khác hẳn, không đổi được.

Đọc kỹ và lướt nhanh. Lướt mạng một tiếng có thể cười nhiều lần. Đọc một cuốn sách khó một tiếng thì ít cười hơn, có lúc còn bực. Mill sẽ nói đây không phải chuyện cái nào nhiều khoái lạc hơn, mà là cái nào dùng tới phần con người sâu hơn của bạn.

Bữa cơm và bữa tiệc. Một bữa nhậu ồn ào với người quen sơ và một bữa cơm nói chuyện thật với người bạn lâu năm có thể vui ngang nhau trong lúc diễn ra. Nhưng cái đọng lại khác nhau. Niềm vui có chất gắn với tình cảm và sự thấu hiểu thường bền hơn.

Một chỗ cần cẩn thận. Mill không bảo người thích xem phim hài là thấp kém. Phần lớn đời sống bình thường xen lẫn cả hai loại niềm vui, và một người hạnh phúc cần cả hai. Vấn đề chỉ đặt ra khi niềm vui thấp chiếm hết chỗ của niềm vui cao.

Những chỗ Mill bị phê bình

Phê bình nặng nhất là ông đánh mất chính sự đơn giản làm nên sức mạnh của chủ nghĩa công lợi. Nếu niềm vui có chất khác nhau, thì cái gì quyết định chất? Một khi đưa vào thước đo khác ngoài khoái lạc, Mill dường như đã thừa nhận rằng không phải khoái lạc mới là thứ duy nhất có giá trị. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng ông đã đi nửa bước sang phía đạo đức học đức hạnh của Aristotle mà không nói ra.

Phê bình thứ hai là giọng kẻ cả. Ai là "người có kinh nghiệm với cả hai loại"? Thường là những người có học, có thời gian rảnh, như chính Mill. Phép thử ấy dễ biến thành cách giới trí thức tuyên bố rằng thú vui của họ cao hơn thú vui của người lao động. Câu hỏi này vẫn sống động: khi ai đó bảo xem bóng đá kém sang hơn xem kịch, họ đang dùng phép thử của Mill hay chỉ đang dùng định kiến giai cấp?

Phê bình thứ ba đến từ chính đời Mill: người thoát khủng hoảng nhờ thơ ca lại viết về hạnh phúc theo lối rất lý trí. Có người thấy đây là mâu thuẫn, có người lại thấy đây là chỗ đáng quý: ông không đem cơn suy sụp của mình biến thành học thuyết, mà chỉ âm thầm thêm vào học thuyết một chỗ cho cảm xúc và cái đẹp.

Tự do và hạnh phúc: một Mill khác

Mill nổi tiếng không kém với cuốn bàn về tự do năm 1859, nơi ông nêu nguyên tắc tác hại: xã hội chỉ được can thiệp vào hành động của một người khi hành động đó gây hại cho người khác. Chuyện chỉ liên quan tới bản thân người ấy thì người ấy làm chủ. Nhìn qua thì đây là chuyện luật pháp, nhưng thật ra nó nối thẳng với quan niệm hạnh phúc của ông.

Với Mill, con người không phải cái máy chạy theo mẫu có sẵn, mà như cái cây cần mọc ra mọi phía theo sức sống bên trong. Một xã hội ép mọi người sống theo một khuôn, dù khuôn ấy là thói quen số đông hay áp lực "người ta nói", sẽ làm nghèo cả những niềm vui cao nhất. Ông lo sợ sự chuyên chế của dư luận còn hơn chuyên chế của luật lệ.

Đặt vào đời sống người Việt hôm nay, ý này chạm tới những áp lực rất quen: phải cưới trước ba mươi, phải học ngành "có tương lai", phải có nhà trước khi có con. Mill không bảo cứ phá hết khuôn phép, mà bảo: nếu việc của bạn không gây hại cho ai, thì việc bạn tự chọn và chịu trách nhiệm với nó là một phần của sống tốt, không phải sự ích kỷ.

Bài học còn nguyên từ Mill

Hai thế kỷ sau, những gì Mill để lại vẫn có thể dùng vào một tuần làm việc bình thường:

  • Đừng đo một ngày chỉ bằng lượng vui; hỏi thêm hôm nay mình đã dùng tới phần sâu nhất của mình chưa.
  • Một đời sống chỉ có phân tích, kế hoạch, hiệu suất sẽ có lúc rỗng. Dành chỗ cho thơ, nhạc, thiên nhiên, những thứ không "hữu ích".
  • Khi thấy mình tê dại kéo dài, như Mill tuổi hai mươi, đó là tín hiệu cần chia sẻ với người tin cậy, chứ không chỉ cần một lý thuyết mới.
  • Coi chừng phép thử "niềm vui cao" bị dùng để coi thường thú vui của người khác.
  • Tôn trọng lựa chọn sống của người khác khi nó không gây hại, kể cả khi mình không hiểu nổi.

Nếu cảm giác trống rỗng, mất hứng thú với mọi thứ kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng giấc ngủ và công việc, thì đó không còn là câu hỏi triết học nữa. Câu chuyện của Mill cho thấy ngay cả một bộ óc lớn cũng cần người khác và cần thời gian để hồi phục; gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý lúc ấy là việc nên làm, không phải thất bại.

Câu hỏi thường gặp

Câu "thà làm Socrates bất mãn" nằm ở đâu trong sách của Mill?

Câu ấy nằm trong cuốn chủ nghĩa công lợi xuất bản năm 1861, ở phần ông giải thích vì sao niềm vui có cao thấp. Câu đầy đủ đặt con người bất mãn bên cạnh con lợn thoả mãn, rồi Socrates bất mãn bên cạnh kẻ ngốc thoả mãn.

Mill có coi thường thú vui bình dân không?

Ý ông không phải vậy, ông cho rằng người hạnh phúc cần cả hai loại niềm vui. Nhưng phép thử dựa vào người có kinh nghiệm của ông dễ bị dùng theo hướng kẻ cả, coi thường người khác, và đây là một phê bình nghiêm túc mà người đọc nên giữ trong đầu.

Cơn khủng hoảng tuổi hai mươi của Mill là gì?

Khoảng năm 1826, Mill rơi vào trạng thái tê dại, mất hết hứng thú dù vẫn làm việc bình thường. Ông kể lại trong tự truyện rằng mình hồi phục dần nhờ cảm xúc trở lại qua sách và thơ Wordsworth, từ đó coi trọng việc nuôi dưỡng tình cảm.

Mill khác Bentham ở điểm nào lớn nhất?

Bentham coi mọi khoái lạc chỉ khác nhau về lượng, nên một thú vui đơn giản có thể ngang thơ ca. Mill cho rằng khoái lạc khác nhau cả về chất, và niềm vui của trí tuệ, tình cảm, lương tri thuộc loại cao hơn.

Nguyên tắc tác hại của Mill liên quan gì tới hạnh phúc?

Nguyên tắc ấy nói xã hội chỉ can thiệp khi một người gây hại cho người khác. Mill tin rằng được tự chọn cách sống trong phạm vi đó là điều kiện để con người phát triển trọn vẹn, tức là điều kiện của niềm vui cao.

Đọc Mill bắt đầu từ đâu cho dễ?

Cuốn chủ nghĩa công lợi khá ngắn và dễ theo dõi. Sau đó đọc cuốn bàn về tự do, rồi tự truyện của ông, phần kể về cơn khủng hoảng. Đọc theo thứ tự này sẽ thấy rõ học thuyết gắn với đời người viết ra sao.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138