Mục đích sống là hướng đi lâu dài cho biết bạn sống vì điều gì; mục tiêu là những điểm đến cụ thể, đo được, có hạn chót trên con đường ấy. Mục tiêu đạt được rồi hết, còn mục đích thì không bao giờ "xong", nó chỉ được sống mỗi ngày. Người chỉ có mục tiêu mà thiếu mục đích dễ rơi vào cảm giác hụt hẫng ngay sau khi đạt được thứ mình đuổi theo.
Bài này phân biệt hai khái niệm cho rõ, mượn vài ý của Aristotle và của người xưa về chữ "chí", rồi đưa ra sáu bước để bạn tự viết một câu mục đích nháp, kèm cách thử câu ấy với những quyết định thật.
Mục đích và mục tiêu: la bàn và trạm dừng
So sánh nhanh để thấy vì sao hai chữ hay bị dùng lẫn nhưng làm hai việc khác nhau:
| Khía cạnh | Mục đích sống | Mục tiêu |
|---|---|---|
| Hình ảnh | La bàn chỉ hướng | Trạm dừng trên đường |
| Thời gian | Lâu dài, có thể cả đời | Có hạn chót: tháng, năm |
| Đo được không | Khó đo, cảm nhận qua cách sống | Đo được, biết lúc nào đạt |
| Khi đạt được | Không có điểm "xong" | Xong, cần đặt mục tiêu mới |
| Câu hỏi trả lời | Vì sao mình làm | Mình làm gì, đến đâu |
| Ví dụ | Giúp người khác hiểu điều khó | Mở một lớp dạy kèm trong năm nay |
Một mục đích có thể sinh ra rất nhiều mục tiêu khác nhau theo từng giai đoạn. Ngược lại, một mục tiêu giống hệt nhau (mua nhà, lên chức) có thể phục vụ những mục đích rất khác: người muốn cho con chỗ ở yên ổn, người muốn được họ hàng nể, người muốn có chỗ để giúp em út lên thành phố học. Cùng điểm đến, khác la bàn.
Ba dấu hiệu nhận ra một mục đích sống thật
Các nhà tâm lý học nghiên cứu về mục đích thường mô tả nó bằng ba nét. Thứ nhất, nó bền: không đổi theo từng tháng như sở thích. Một người có thể đổi nghề ba lần mà vẫn giữ cùng một mục đích, chẳng hạn chăm sóc người yếu thế, chỉ là chăm sóc theo ba cách khác nhau.
Thứ hai, nó có nghĩa với chính mình: không phải điều mình làm vì bị ép hay vì muốn được khen. Bạn có thể kiểm tra bằng câu hỏi: nếu không ai biết, mình vẫn muốn làm điều này chứ? Thứ ba, nó hướng ra ngoài mình: có ai đó, hoặc điều gì đó ngoài bản thân được lợi. Muốn giàu, muốn nổi tiếng có thể là mục tiêu rất mạnh, nhưng thiếu nét thứ ba thì ít khi đỡ được ta lúc khó khăn.
Ba nét này cũng giúp phân biệt mục đích với đam mê. Đam mê có thể rất mãnh liệt nhưng thất thường, và có thể chỉ hướng vào niềm vui của riêng mình. Mục đích thì đỡ bốc lửa hơn nhưng bền hơn, giống bếp than so với đống rơm. Nhiều người tìm ra mục đích chính từ một đam mê, sau khi đam mê ấy được nối với người khác.
Vì sao chỉ có mục tiêu thì dễ thấy trống
Aristotle mở đầu sách đạo đức của mình bằng một chuỗi câu hỏi "vì cái gì". Ta học nghề để kiếm việc, kiếm việc để có thu nhập, có thu nhập để nuôi gia đình và sống thoải mái. Mỗi mắt xích phục vụ mắt xích sau. Ông lập luận rằng chuỗi này không thể kéo dài mãi; phải có một điều được chọn vì chính nó, nếu không mọi mong muốn đều trở nên rỗng.
Người sống chỉ bằng mục tiêu giống như leo một cầu thang mà không hỏi cầu thang dẫn đến đâu. Mỗi bậc lên được là một niềm vui ngắn, rồi ngay sau đó là câu hỏi "giờ thì sao". Đó là lý do có những người vừa tốt nghiệp, vừa lên chức, vừa về nhà mới lại thấy trống rỗng lạ lùng: mắt xích cuối cùng chưa bao giờ được trả lời.
Điều này không có nghĩa mục tiêu là xấu. Mục tiêu giúp ta làm được việc, đo được tiến bộ, tránh lan man. Vấn đề chỉ nảy sinh khi mục tiêu đứng một mình, không được nối với một hướng lớn hơn. Khi được nối, ngay cả mục tiêu nhỏ như "đọc xong cuốn sách này trong tháng" cũng mang thêm sức nặng.
Người xưa nói về chữ "chí"
Tiếng Việt có một chữ gần với mục đích sống hơn cả: chữ "chí", như trong "chí hướng", "lập chí". Nho gia coi lập chí là bước đầu của việc học làm người. Khổng Tử kể rằng mười lăm tuổi ông đã để chí vào việc học; học ở đây không chỉ là sách vở mà là học làm người cho ra người.
Mạnh Tử nói đến việc "giữ chí": chí là thứ dẫn khí, người có chí vững thì không bị hoàn cảnh xô ngã. Ông bà ta có câu "có chí thì nên", thường được hiểu là cứ cố là thành công. Đọc kỹ hơn, chữ "chí" trong truyền thống không chỉ là quyết tâm đạt mục tiêu, mà là hướng tâm trí về một điều đáng theo đuổi.
Điều đáng học từ người xưa là thứ tự: lập chí trước, đặt việc sau. Còn điều cần dè dặt là chí của người xưa thường gắn với một khuôn mẫu chung (tu thân, giúp nước), trong khi người hôm nay có nhiều con đường hơn. Chí của bạn không cần giống chí của ai, nhưng nên có.
Sáu bước viết câu mục đích nháp của riêng bạn
Dành một buổi tối, chuẩn bị giấy bút. Đừng cố viết cho hay, cứ viết thật:
- Liệt kê năm khoảnh khắc trong năm năm qua bạn thấy mình sống đúng nhất, không cần là thành tích lớn.
- Gạch chân các động từ trong năm khoảnh khắc ấy: dạy, sửa, chăm, dựng, kết nối, giải thích… Động từ lặp lại là manh mối.
- Ghi ai được lợi trong mỗi khoảnh khắc: trẻ em, người già, đồng nghiệp, khách hàng, thiên nhiên, chính gia đình mình.
- Viết câu nháp theo mẫu: "Mình muốn [động từ] cho [ai] để [điều gì tốt hơn]". Ví dụ: "Mình muốn giải thích những điều khó cho người lớn tuổi để họ bớt sợ cái mới".
- Thử câu với ba quyết định gần đây: nếu đã có câu này từ trước, mình có chọn khác không? Câu mục đích tốt giúp ra quyết định, không chỉ để treo.
- Để một tháng rồi đọc lại, sửa những chữ nghe kêu mà không thật. Câu ngắn và giản dị thường bền hơn câu hoa mỹ.
Câu mục đích không phải lời thề. Nó là một bản nháp sống, có thể sửa khi bạn đổi giai đoạn: lúc có con nhỏ, lúc về hưu, lúc trải qua mất mát. Chỉ cần hướng chung không xoay vòng liên tục.
Ví dụ giả định: ba bản nháp và cách sửa
Ba người giả định viết câu mục đích lần đầu. Đặt cạnh nhau để thấy một câu nháp được sửa thế nào cho dùng được:
| Người viết | Bản nháp đầu | Chỗ cần sửa | Bản sửa |
|---|---|---|---|
| Anh Phúc, 41 tuổi, thợ điện | Sống tốt, làm ăn đàng hoàng | Quá chung, không giúp chọn việc gì | Làm cho nhà người khác an toàn và giúp vài thợ trẻ vững nghề |
| Chị Ngân, 29 tuổi, kế toán | Thăng tiến lên kế toán trưởng | Đây là mục tiêu, chưa trả lời vì sao | Giúp các cửa hàng nhỏ hiểu sổ sách của chính mình để bớt sợ |
| Bà Tư, 63 tuổi, vừa nghỉ hưu | Không còn gì nhiều để làm | Đang là cảm giác, chưa phải hướng | Giữ cho các cháu biết nấu những món của nhà và nhớ chuyện cũ |
Để ý rằng cả ba bản sửa đều có động từ cụ thể, có người được lợi, và đủ nhỏ để làm được từ tuần sau. Chúng không hoành tráng, nhưng mỗi câu đều giúp người viết trả lời được những câu hỏi thường ngày: nhận việc nào, từ chối việc nào, dành buổi chiều chủ nhật cho ai. Câu của bà Tư đặc biệt đáng chú ý: tuổi nghỉ hưu thường là lúc mục tiêu cũ biến mất hết một lượt, và người không có mục đích riêng dễ thấy mình thừa. Một câu mục đích nhỏ, gắn với người thân, có thể giữ cho những năm ấy đầy đặn.
Bạn cũng sẽ thấy câu của mình đổi qua vài lần sửa. Lần đầu thường quá chung hoặc quá giống mục tiêu; lần hai bắt đầu có người cụ thể; lần ba mới có động từ riêng của mình. Đừng nản nếu bản đầu nghe sáo, đó là bước ai cũng qua.
Những lỗi hay gặp khi viết mục đích sống
Viết thành mục tiêu. "Có nhà riêng trước ba mươi lăm tuổi" là mục tiêu, không phải mục đích. Hỏi tiếp "để làm gì" cho đến khi gặp câu trả lời không còn đo bằng tiền hay mốc thời gian.
Viết quá to. "Làm cho thế giới tốt đẹp hơn" đúng nhưng không giúp quyết định điều gì. Thu hẹp lại: tốt hơn cho ai, theo cách nào bạn làm được.
Viết theo người khác. Chép câu mục đích của một người mình ngưỡng mộ là cách nhanh nhất để có một câu nghe hay mà không sống được. Bước liệt kê khoảnh khắc thật ở trên chính là để tránh lỗi này.
Chờ có câu hoàn hảo mới sống theo. Nhiều người bỏ dở vì thấy câu chưa đủ đẹp. Một câu vụng nhưng thật, dùng được cho quyết định tuần tới, giá trị hơn một câu đẹp nằm trong ngăn kéo.
Quên chính mình. Có người viết mục đích chỉ toàn hy sinh cho người khác. Mục đích bền lâu cũng cần chừa chỗ cho sức khoẻ và niềm vui của người sống nó, nếu không sẽ cạn sức giữa đường.
Câu hỏi thường gặp
Mục đích sống và mục tiêu khác nhau ở điểm nào?
Mục đích là hướng lâu dài trả lời câu hỏi vì sao mình sống và làm việc; nó không có điểm kết thúc. Mục tiêu là điểm đến cụ thể, đo được, có hạn chót. Một mục đích có thể sinh ra nhiều mục tiêu khác nhau qua từng giai đoạn đời.
Có phải ai cũng cần một mục đích sống viết thành câu không?
Không bắt buộc. Nhiều người sống có hướng rõ mà chưa bao giờ viết ra. Viết thành câu chỉ là công cụ giúp nhìn rõ hơn và ra quyết định dễ hơn, nhất là khi đang ở ngã rẽ hoặc thấy mình lạc hướng.
Mục đích sống có thay đổi theo thời gian không?
Có thể thay đổi, nhất là khi qua các giai đoạn lớn như có con, mất người thân, về hưu. Thường thì phần lõi giữ khá bền, chỉ cách thể hiện thay đổi. Nếu mục đích đổi liên tục từng tháng, có lẽ đó đang là sở thích hơn là mục đích.
Đam mê có phải là mục đích sống không?
Chưa hẳn. Đam mê có thể rất mạnh nhưng thất thường và đôi khi chỉ hướng vào niềm vui riêng. Một đam mê trở thành mục đích khi nó bền lâu và được nối với lợi ích của người khác hoặc một điều lớn hơn bản thân.
Làm sao biết câu mục đích mình viết là thật?
Thử nó với các quyết định thật. Nếu câu ấy giúp bạn chọn giữa hai việc, từ chối một lời mời không hợp, hay thấy rõ vì sao mình mệt mà vẫn muốn làm, thì nó đang có tác dụng. Nếu nó chỉ nghe hay mà không đổi được quyết định nào, hãy viết lại cho cụ thể hơn.
Chưa tìm ra mục đích sống thì có sao không?
Không sao. Nhiều người mất nhiều năm, và việc tìm thường diễn ra qua việc làm và quan hệ hơn là qua suy nghĩ. Trong lúc chưa rõ, sống tử tế với những việc trước mắt và để ý điều gì khiến mình thấy đáng là đủ.