MuuCau.comMưu Cầu
Ý nghĩa cuộc sống

Sống để làm gì: câu hỏi của tuổi trẻ và cách đi tìm mà không hoảng

Hai mươi tuổi tự hỏi sống để làm gì là bình thường. Vì sao câu hỏi đến lúc này, ba cái bẫy khiến người trẻ hoảng, và cách đi tìm bằng việc làm thay vì chỉ nghĩ.

A young Vietnamese woman seen from behind sitting on a dormitory rooftop at dusk, knees drawn up, city lights below, wide angle, cool blue evening tones

Câu hỏi "sống để làm gì" đến mạnh nhất ở tuổi mười tám đến gần ba mươi, và đó là dấu hiệu bình thường của một người đang tự định hình mình chứ không phải dấu hiệu hỏng hóc. Cách đi tìm ít hoảng nhất là coi câu trả lời như thứ được dựng dần qua việc làm và quan hệ, không phải một chân lý phải "ngộ" ra trong một đêm.

Bài này dành cho bạn đang ngồi trước câu hỏi ấy: sinh viên năm cuối chưa biết chọn gì, người mới đi làm thấy mọi thứ sai sai, hoặc phụ huynh muốn hiểu vì sao con mình bỗng trầm ngâm. Có góc nhìn của tâm lý học phát triển, của vài triết gia, một ví dụ giả định và những câu hỏi tự soi làm được ngay.

Vì sao câu hỏi này hay đến ở tuổi hai mươi

Nhà tâm lý học Erik Erikson mô tả đời người như một chuỗi giai đoạn, mỗi giai đoạn có một "nhiệm vụ" riêng. Ở tuổi thiếu niên và đầu tuổi trưởng thành, nhiệm vụ lớn là xây bản sắc: mình là ai, mình tin gì, mình muốn đứng ở đâu giữa người khác. Trước đó, gia đình và nhà trường trả lời phần lớn thay ta. Đến lúc tự quyết, câu hỏi bỗng thuộc về mình.

Hoàn cảnh cũng góp phần. Tuổi hai mươi là lúc người ta rời một khung có sẵn (trường học, nhà bố mẹ) để bước vào một khung chưa rõ hình (nghề, thành phố mới, các mối quan hệ người lớn). Không còn ai giao bài tập, không còn kỳ thi cuối kỳ làm mốc. Khoảng trống ấy làm câu hỏi "sống để làm gì" vang to hơn.

Biết điều này giúp bớt tự trách. Bạn không chậm hơn bạn bè chỉ vì họ có vẻ chắc chắn. Nhiều người trông chắc chắn ở tuổi hai mươi chỉ đang chọn sớm theo kỳ vọng người khác, và câu hỏi có thể quay lại với họ ở tuổi ba mươi lăm. Hỏi sớm, có khi lại là may.

Ba cái bẫy khiến người trẻ hoảng

Bẫy "phải tìm ra ngay". Người trẻ hay tưởng tượng có những người đã tìm ra mục đích sống từ năm mười lăm tuổi và mình bị bỏ lại. Thực tế, phần lớn người lớn tuổi khi kể lại đều thừa nhận con đường của họ quanh co, nhiều lần đổi hướng. Câu chuyện "biết rõ từ nhỏ" thường được kể lại cho gọn sau khi mọi chuyện đã xong.

Bẫy "phải là việc lớn". Mạng xã hội và những bài diễn thuyết truyền cảm hứng làm người ta tin mục đích sống phải là thay đổi thế giới, khởi nghiệp, cứu môi trường. Việc lớn có chỗ của nó, nhưng đặt chuẩn quá cao ngay từ đầu dễ khiến mọi lựa chọn bình thường đều trông như thất bại. Nhiều đời sống đáng kể được làm nên từ những việc không ai lên báo.

Bẫy "phải giống ai đó". Thấy người bạn cùng lớp đi du học, người khác mở quán, người khác thi công chức, ta dễ coi câu trả lời của họ là đề thi của mình. Nhưng lý do khiến bạn ấy hợp với con đường ấy (gia cảnh, tính cách, may rủi) chưa chắc giống của bạn. So sánh để học thì được; so sánh để chấm điểm mình thì chỉ thêm rối.

Một điều cần nhớ khi bị ba bẫy cùng kéo. Cả ba bẫy đều biến câu hỏi mở thành một bài kiểm tra có đúng sai và có hạn nộp. Bỏ cái hạn nộp tưởng tượng ấy đi, câu hỏi vẫn còn nhưng bớt đè nặng. Bạn có thể vừa sống tử tế hôm nay vừa để câu hỏi lớn mở thêm vài năm.

Các triết gia gợi ý gì cho người đang hỏi

Aristotle không coi sống tốt là một trạng thái tìm thấy rồi giữ lấy, mà là một hoạt động: làm tốt những điều con người có thể làm, qua thời gian dài. Theo cách nghĩ ấy, câu hỏi "sống để làm gì" không đợi trả lời xong mới sống được; nó được trả lời dần bởi cách bạn sống từng ngày.

Søren Kierkegaard, khi còn trẻ, từng viết trong nhật ký đại ý rằng điều cần tìm là một chân lý đúng với chính mình, một ý niệm mà mình sẵn lòng sống vì nó, chứ không phải thêm một mớ kiến thức khách quan. Câu ấy được trích nhiều vì nó nói đúng cảm giác của người trẻ: biết thêm nhiều mà vẫn không biết sống thế nào.

Phía phương Đông, Khổng Tử kể về mình theo từng chặng: mười lăm tuổi để chí vào việc học, ba mươi tuổi đứng vững, bốn mươi tuổi không còn nghi hoặc. Đọc theo lối đời thường, ngay một bậc thầy cũng cần hàng chục năm để "không nghi hoặc". Hai mươi tuổi còn hoang mang là đúng lịch, không phải trễ lịch.

Ba gợi ý này có một điểm chung đáng giữ lại. Không ai trong số họ coi câu trả lời là một mệnh đề để học thuộc. Với Aristotle đó là thói quen sống, với Kierkegaard là sự dấn thân của chính mình, với Khổng Tử là một quá trình tu dưỡng kéo dài cả đời. Vì thế, người trẻ không cần đòi mình phát biểu được "mục đích sống" trong một câu gọn gàng. Điều làm được ngay là chọn một vài việc mình thấy đáng, làm cho tử tế, và để câu trả lời lớn dần lên theo những việc ấy. Nếu năm năm sau nhìn lại thấy mình đã đổi hướng, đó cũng là một phần của câu trả lời, không phải bằng chứng của thất bại.

Đi tìm bằng việc làm, không chỉ bằng suy nghĩ

Nhà tâm lý học giáo dục William Damon nghiên cứu nhiều năm về mục đích sống của người trẻ. Ông định nghĩa mục đích là một ý định bền vững làm điều gì đó vừa có nghĩa với bản thân, vừa có ích cho thế giới bên ngoài mình. Điều đáng chú ý trong các mô tả của ông: mục đích thường không bắt đầu bằng một khoảnh khắc ngộ ra, mà bằng một việc cụ thể làm ta để tâm, rồi được nuôi qua người dẫn đường, qua thử và sai.

Điều này đổi cách đi tìm. Thay vì ngồi viết đi viết lại "mục đích đời mình là gì", thử để ý những lúc bạn quên giờ, những lúc bạn bực vì thấy một điều bất công, những lúc người khác tìm đến bạn nhờ giúp. Đó là manh mối thật, có trong đời thật, không phải ý tưởng trên giấy.

Rồi thử nhỏ: tham gia một nhóm thiện nguyện ba tháng, học một kỹ năng mới đủ để làm được một sản phẩm nhỏ, làm trợ lý cho người làm nghề mình tò mò. Mỗi thử nghiệm cho bạn dữ liệu về chính mình. Có những thứ tưởng yêu mà làm thì chán, có thứ tưởng chán mà làm lại cuốn. Không thử, những điều này chỉ là đoán.

Ví dụ giả định: Minh, hai mươi hai tuổi, và một năm thử

Minh tốt nghiệp ngành quản trị, đi làm nhân viên kinh doanh được tám tháng thì thấy mỗi sáng thức dậy nặng nề. Minh không ghét công ty, chỉ thấy việc mình làm "chẳng để làm gì". Bạn bè khuyên nghỉ việc đi du lịch cho thoáng; bố mẹ khuyên cố thêm vài năm cho có kinh nghiệm. Minh hoảng vì không biết ai đúng.

Thay vì quyết định lớn, Minh làm ba việc nhỏ trong một năm. Thứ nhất, cuối mỗi tuần ghi lại một khoảnh khắc thấy có ích và một khoảnh khắc thấy vô ích. Thứ hai, nhận dạy kèm toán miễn phí cho hai đứa nhỏ trong khu trọ vào tối thứ Bảy. Thứ ba, xin chuyển sang hỗ trợ đào tạo nhân viên mới khi công ty cần người.

Sau một năm, sổ ghi cho thấy những lúc Minh thấy có ích nhất đều là lúc giải thích cho người khác hiểu một điều gì đó. Minh vẫn chưa có "mục đích sống" viết hoa, nhưng có một hướng đủ rõ để quyết định học thêm về đào tạo người lớn. Câu hỏi lớn vẫn còn, nhưng không còn làm Minh mất ngủ. Đây là ví dụ giả định, nhưng đường đi kiểu này rất thường gặp.

Năm câu hỏi tự soi khi thấy mình lạc hướng

Không cần trả lời hết trong một lần. Mỗi tuần chọn một câu, viết vài dòng, đọc lại sau một tháng:

  • Lần gần nhất mình quên cả giờ giấc là khi làm gì? Ghi càng cụ thể càng tốt, không phải "khi sáng tạo" mà là "khi sửa lại cái tủ cũ cho mẹ".
  • Điều gì khiến mình bực bội vì thấy nó sai? Cơn bực đúng chỗ thường chỉ ra điều mình coi trọng.
  • Người khác hay nhờ mình việc gì? Đôi khi người ngoài nhìn thấy điểm mạnh của ta rõ hơn ta.
  • Nếu không ai biết, mình vẫn muốn làm việc gì? Câu này tách điều mình thích khỏi điều mình muốn được khen.
  • Mình đang sợ chọn sai, hay sợ bị người khác thấy là chọn sai? Hai nỗi sợ cần hai cách gỡ khác nhau.

Các câu hỏi này không thay được việc thử, chỉ giúp bạn đọc ra điều mình học được từ những lần thử.

Khi câu hỏi biến thành nỗi lo không dứt

Băn khoăn về ý nghĩa sống là một phần lành mạnh của việc lớn lên. Nhưng có lúc nó trượt sang chỗ khác: suy nghĩ quẩn quanh hàng giờ mỗi ngày, mất ngủ kéo dài, mất hứng thú với cả những việc trước đây thích, ăn uống thất thường, thấy mọi thứ vô vọng trong nhiều tuần liền.

Khi đó, điều cần làm đầu tiên không phải đọc thêm triết học mà là nói chuyện với một người tin cậy, và tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, có thể ở phòng tư vấn của trường, cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý. Nếu có lúc nghĩ đến việc làm hại bản thân, hãy nói ngay với người thân và tìm giúp đỡ y tế, đừng chờ.

Triết học vẫn có chỗ của nó sau đó, như một người bạn đồng hành để suy nghĩ. Nhưng nó không thay được việc được chăm sóc đúng cách. Biết phân biệt giữa một câu hỏi lớn đáng sống cùng và một tình trạng cần được giúp là một trong những điều tử tế nhất ta có thể làm cho chính mình.

Câu hỏi thường gặp

Hai mươi tuổi chưa biết sống để làm gì có phải là chậm không?

Không. Theo tâm lý học phát triển, đây đúng là giai đoạn người ta xây bản sắc và thử nhiều hướng. Nhiều người trông chắc chắn sớm thực ra chỉ đang chọn theo kỳ vọng của người khác, và câu hỏi vẫn có thể quay lại với họ sau này.

Có nên nghỉ việc để đi tìm mục đích sống không?

Không có câu trả lời chung. Thường an toàn hơn nếu thử nhỏ song song với việc đang làm: một dự án cuối tuần, một khoá học, một nhóm thiện nguyện. Quyết định lớn nên dựa trên những gì bạn học được từ các thử nghiệm ấy, không chỉ dựa trên cảm giác chán.

Mục đích sống có phải là một việc lớn lao không?

Không nhất thiết. Định nghĩa của William Damon chỉ đòi hỏi điều đó có nghĩa với bạn và có ích cho ai đó ngoài bạn. Dạy học cho vài đứa trẻ, chăm sóc cha mẹ, làm tốt một nghề thủ công đều có thể là mục đích sống.

Đọc sách triết học có giúp trả lời câu hỏi sống để làm gì không?

Có giúp, nhưng theo kiểu cho bạn thêm khung nghĩ và thêm người đồng hành, không phải đưa đáp án. Đọc xong nên thử một việc gì đó trong đời thật, vì câu trả lời phần lớn đến từ việc làm và quan hệ, không chỉ từ suy nghĩ.

Làm sao để bớt so sánh mục đích sống của mình với bạn bè?

Nhớ rằng bạn chỉ thấy phần họ kể ra, và hoàn cảnh của mỗi người khác nhau. So sánh để học cách họ thử thì có ích; so sánh để chấm điểm mình thì không. Viết ra điều mình thật sự coi trọng giúp bớt bị kéo theo con đường của người khác.

Khi nào băn khoăn về ý nghĩa sống cần đến chuyên gia?

Khi nó đi kèm mất ngủ, mất hứng thú, thấy vô vọng kéo dài nhiều tuần, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Lúc đó hãy nói với người thân và tìm bác sĩ hay chuyên gia tâm lý. Triết học không thay được việc chăm sóc sức khoẻ tinh thần.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138