Câu hỏi ý nghĩa đời người có sẵn hay tự tạo không chỉ là chuyện lý thuyết: lối nghĩ bạn chọn sẽ đổi cách bạn đối diện thất bại, chọn nghề và giữ hoà khí trong gia đình. Phần lớn triết gia hôm nay nghiêng về một lối ở giữa: ta tìm thấy chất liệu có sẵn (con người, quan hệ, giá trị), rồi tự tay nặn chúng thành một đời sống của riêng mình.
Bài này đặt hai lối nghĩ cạnh nhau, chỉ ra mỗi lối mạnh ở đâu, nguy ở đâu khi đẩy đến cực, kèm một ví dụ giả định về người con trưởng đứng giữa bổn phận và mong muốn riêng.
Hai lối nghĩ, nói trong một hình ảnh
Hình ảnh dễ nhớ nhất là mỏ quặng và ngôi nhà. Theo lối thứ nhất, ý nghĩa giống mạch quặng nằm sẵn trong lòng đất: việc của con người là đào đúng chỗ, nhận ra nó, và sống cho xứng. Theo lối thứ hai, ý nghĩa giống ngôi nhà: không có sẵn ở đâu cả, chỉ có đất trống, và mỗi người tự dựng lên bằng lựa chọn của mình.
Người theo lối mỏ quặng hay dùng các động từ "tìm ra", "nhận ra", "giác ngộ". Người theo lối ngôi nhà nói "chọn", "dấn thân", "tạo ra". Để ý cách mình nói khi kể về đời mình cũng là một cách biết mình đang nghiêng về đâu.
Cần nói ngay: rất ít người sống thuần một lối. Một người mẹ có thể tin rằng làm mẹ là thiên chức có sẵn, đồng thời tự chọn cách làm mẹ khác hẳn mẹ mình. Tách hai lối ra chỉ để nhìn rõ, giống như tách hai màu trong một bức tranh để hiểu nó được pha thế nào.
Lối "có sẵn": sống đúng điều mình vốn là
Aristotle là đại diện cổ điển. Ông cho rằng mọi vật đều có một telos, một cái đích tự nhiên: hạt giống hướng đến thành cây, con dao hướng đến cắt cho bén. Con người cũng có đích của mình, và sống tốt là phát triển đầy đủ những khả năng riêng của loài người, nhất là lý trí và khả năng sống cùng nhau.
Trong tư tưởng phương Đông, Nho gia nói nhiều về bổn phận theo danh phận: làm con cho ra con, làm cha cho ra cha. Đạo Lão nói đến sống thuận theo tự nhiên. Cả hai đều giả định có một trật tự để ta khớp vào, và đời người có nghĩa khi khớp đúng.
Điểm mạnh của lối nghĩ này là cảm giác được nối với một điều lớn hơn cá nhân: tổ tiên, cộng đồng, thiên nhiên. Khi gặp thất bại, người theo lối này dễ đứng vững hơn, vì ý nghĩa không hoàn toàn nằm ở kết quả cá nhân. Ông bà ta chịu được nhiều gian khó có lẽ một phần nhờ niềm tin rằng mình đang làm đúng phần việc được giao.
Lối "tự tạo": không ai trao sẵn cho ta một kịch bản
Jean-Paul Sartre kể một ví dụ nổi tiếng trong bài giảng về chủ nghĩa hiện sinh. Một người học trò đến hỏi ông nên ở lại chăm người mẹ chỉ còn có anh, hay rời nhà đi chiến đấu cho đất nước bị chiếm đóng. Sartre nhận xét rằng không học thuyết đạo đức nào cho được đáp án chắc chắn: cả hai đều là bổn phận. Câu trả lời của ông cho người học trò đại ý là: anh tự do, hãy chọn, nghĩa là hãy tự tạo ra.
Ý nghĩa ở đây không chờ được tìm thấy; nó ra đời từ chính quyết định của người học trò. Nếu anh ở lại, anh làm cho tình con với mẹ thành điều đáng sống. Nếu anh đi, anh làm cho lòng yêu nước thành lẽ sống. Trách nhiệm hoàn toàn thuộc về anh, không đổ cho số phận hay cho ai khác được.
Friedrich Nietzsche đi theo một hướng gần giống khi nói về việc "trở thành chính mình": con người không có sẵn một bản chất cố định để khám phá, mà tự uốn nắn mình qua những việc mình chọn làm và chịu đựng. Lối nghĩ này đặc biệt hấp dẫn với người trẻ, người sống ở thành phố đông đúc nhiều lựa chọn, và những ai từng thấy kịch bản có sẵn của gia đình không vừa với mình.
Hai lối nghĩ đổi cách sống ra sao
Thử đặt hai lối nghĩ vào năm tình huống quen thuộc. Bảng chỉ mô tả xu hướng, không có nghĩa ai theo lối nào cũng phản ứng y hệt.
| Tình huống | Nghiêng về "có sẵn" | Nghiêng về "tự tạo" |
|---|---|---|
| Chọn nghề | Tìm nghề hợp với năng khiếu, với truyền thống nhà | Chọn nghề mình muốn trở thành, kể cả khác hẳn gia đình |
| Gặp thất bại | Coi là thử thách trên con đường đã định | Coi là lựa chọn của mình, tự rút ra và chọn lại |
| Mâu thuẫn với bố mẹ | Ưu tiên bổn phận, tìm cách dung hoà | Ưu tiên quyền tự quyết, chấp nhận va chạm |
| Cảm giác trách nhiệm | Chia sẻ với trật tự lớn hơn | Dồn gần hết lên vai mình |
| Nỗi sợ thường gặp | Sợ đi sai đường đã định | Sợ chọn sai mà không có ai đỡ |
Đọc bảng, nhiều người nhận ra mình mang lối này ở chuyện nghề nhưng lối kia ở chuyện gia đình. Không có gì mâu thuẫn; đó là cách hầu hết chúng ta thật sự sống.
Mỗi lối nguy ở đâu khi đẩy đến cực
"Có sẵn" có thể thành cam chịu. Khi tin mọi thứ đã được sắp đặt, người ta dễ chấp nhận cả những điều không đáng chấp nhận: một cuộc hôn nhân bạo lực, một vai bị áp từ ngoài vào. Các nhà phê bình Nho gia từ lâu đã chỉ ra rằng chữ "phận" từng bị dùng để giữ người yếu ở yên chỗ của họ.
"Có sẵn" có thể khiến ta phán xét người khác. Nếu chỉ có một con đường đúng, ai đi khác đều thành lạc lối. Từ đây dễ nảy sinh sự khắt khe với người khác cách sống, kể cả con cái mình.
"Tự tạo" có thể thành mệt mỏi. Khi mọi ý nghĩa đều phải tự dựng, mỗi lựa chọn trở nên nặng như đá. Người ta có thể kiệt sức vì phải tự biện minh cho từng việc mình làm, và cảm thấy cô độc khi không có gì lớn hơn để dựa vào.
"Tự tạo" có thể thành tuỳ tiện. Nếu ý nghĩa là bất cứ thứ gì mình chọn, thì mọi lựa chọn đều ngang nhau, kể cả lựa chọn làm hại người khác. Chính Sartre phải bổ sung rằng khi chọn cho mình, ta cũng đang ngầm đề xuất một hình mẫu con người cho mọi người, nên phải chọn có trách nhiệm.
Lối ở giữa: tìm chất liệu, rồi tự nặn hình
Triết gia người Canada Charles Taylor đưa ra một nhận xét giúp gỡ thế giằng co. Ông đồng ý rằng người hiện đại muốn sống "chân thực", theo cách của riêng mình. Nhưng ông cho rằng sự chân thực ấy chỉ có nghĩa trên một nền những điều quan trọng không do ta tự chọn: gia đình, cộng đồng, lịch sử, thiên nhiên, những đòi hỏi của người khác. Chọn mà không có nền thì lựa chọn nào cũng nhẹ bẫng như nhau.
Hình ảnh người thợ gốm ở đầu bài nói được điều này. Đất có tính của đất, nước có độ của nước, lửa có nhiệt của lửa: những thứ đó có sẵn và người thợ phải tôn trọng. Nhưng chiếc bình cuối cùng mang hình ý của người thợ. Đời người cũng vậy: bạn không chọn được cha mẹ, quê quán, thời đại, nhưng bạn chọn cách nặn chúng thành một đời sống.
Theo lối ở giữa, câu hỏi thực tế không còn là "ý nghĩa có sẵn hay tự tạo" mà là "trong những gì có sẵn quanh mình, điều nào đáng giữ, điều nào cần đổi, và mình muốn nặn chúng thành gì".
Ba câu hỏi nhỏ giúp áp dụng lối ở giữa vào một quyết định cụ thể. Một: trong tình huống này, điều gì mình không chọn mà vẫn phải tôn trọng, như sức khoẻ của cha mẹ, lời hứa đã nói, giới hạn của cơ thể? Hai: trong khuôn khổ ấy, còn bao nhiêu khoảng trống để mình tự quyết? Thường nhiều hơn ta tưởng lúc đang rối. Ba: nếu mười năm sau kể lại quyết định này cho con cháu, mình muốn kể nó như một lựa chọn của mình hay như một điều bị đẩy vào? Câu hỏi thứ ba không bắt bạn chọn điều mình thích nhất, chỉ bắt bạn nhận phần trách nhiệm của mình, dù chọn theo bổn phận hay theo mong muốn riêng.
Ví dụ giả định: chị Hoa, con trưởng, và căn nhà ở quê
Chị Hoa 36 tuổi, con trưởng, làm việc ở thành phố. Bố mất, mẹ già ở quê một mình, cả họ ngầm mong chị về. Chị có công việc mình yêu, có bạn bè, có nhịp sống đã quen. Theo lối "có sẵn", bổn phận con trưởng là rõ ràng. Theo lối "tự tạo", chị có quyền chọn đời mình. Chị thấy mình bị xé đôi.
Dùng lối ở giữa, chị Hoa không hỏi "ai đúng" mà hỏi "trong bổn phận con trưởng, điều cốt lõi là gì". Chị nhận ra cốt lõi là mẹ không cô đơn và được chăm sóc tử tế, chứ không bắt buộc là chị phải ở cùng một mái nhà. Từ đó chị nặn ra một phương án riêng: về quê hai cuối tuần mỗi tháng, đón mẹ lên ở những tháng mùa lạnh, nhờ người em gần nhà ghé hằng ngày.
Phương án không hoàn hảo và có người trong họ chê. Nhưng chị sống với nó được, vì nó vừa giữ được điều có sẵn chị thấy đáng giữ, vừa là lựa chọn của chính chị. Ví dụ này giả định, nhưng phần lớn các ngã rẽ trong đời đều có hình dạng tương tự.
Câu hỏi thường gặp
Ý nghĩa cuộc đời có sẵn hay tự tạo, triết học kết luận thế nào?
Chưa có kết luận chung. Nhiều triết gia hiện nay nghiêng về lối ở giữa: có những giá trị và quan hệ ta không tự chọn, nhưng cách ta sống với chúng là lựa chọn của mình. Bạn có thể dùng cả hai lối như hai cách nhìn bổ sung.
Tin rằng đời mình đã được định sẵn có phải là tiêu cực không?
Không nhất thiết. Niềm tin ấy cho nhiều người sức chịu đựng và cảm giác được nối với điều lớn hơn mình. Chỉ nên cẩn thận khi nó khiến ta chấp nhận những điều gây hại, hoặc khắt khe với người sống khác mình.
Tự tạo ý nghĩa có nghĩa là muốn làm gì cũng được không?
Không. Ngay cả Sartre cũng nhấn mạnh trách nhiệm: khi chọn cho mình, ta đang ngầm đề xuất một hình mẫu con người cho mọi người. Tự tạo ý nghĩa đòi hỏi suy nghĩ về hậu quả cho người khác, không phải tuỳ ý.
Câu chuyện người học trò của Sartre dạy điều gì?
Rằng có những tình huống mà không học thuyết nào cho đáp án chắc chắn, vì hai bổn phận cùng đúng. Khi ấy người trong cuộc phải tự chọn và tự chịu trách nhiệm, và chính lựa chọn ấy làm nên ý nghĩa đời họ.
Làm sao biết mình đang nghiêng về lối nghĩ nào?
Để ý cách mình kể chuyện đời mình. Nếu hay dùng "tìm ra", "đúng phận", "duyên", bạn nghiêng về lối có sẵn. Nếu hay dùng "chọn", "quyết định", "tự làm", bạn nghiêng về lối tự tạo. Đa số người nói lẫn cả hai.
Khi bổn phận gia đình và mong muốn riêng xung đột thì nên làm gì?
Thử tách bổn phận ra thành phần cốt lõi và phần hình thức. Phần cốt lõi, ví dụ cha mẹ được chăm sóc, thường có nhiều cách thực hiện hơn ta nghĩ. Tìm cách giữ cốt lõi theo cách mình sống được, rồi nói chuyện thẳng thắn với gia đình.