MuuCau.comMưu Cầu
Ý nghĩa cuộc sống

Viktor Frankl và đi tìm lẽ sống: ý nghĩa trong việc làm, tình yêu và nỗi đau

Viktor Frankl sống sót qua trại tập trung và viết Đi tìm lẽ sống. Ba con đường đến ý nghĩa theo ông, chỗ ông bị phê bình, và cách dùng ý của ông trong đời thường.

A narrow dirt path through a snowy birch forest at first light, small footprints leading forward, soft pale gold sun between the trunks, wide shot

Viktor Frankl, bác sĩ tâm thần người Áo từng sống sót qua các trại tập trung của phát xít, cho rằng động lực sâu nhất của con người là đi tìm ý nghĩa, và ý nghĩa có thể tìm qua ba con đường: việc mình làm, người và điều mình yêu, và thái độ mình chọn trước nỗi đau không tránh được. Cuốn sách mà người Việt quen gọi là Đi tìm lẽ sống đã giúp rất nhiều người đứng dậy, nhưng cũng cần đọc cho đúng để không biến nỗi đau thành bài học bắt buộc.

Bài này kể lại hoàn cảnh ra đời của cuốn sách, ba con đường của Frankl, những chỗ ông bị hỏi lại, và cách dùng ý của ông trong những khó khăn bình thường hôm nay.

Frankl là ai và cuốn sách ra đời thế nào

Viktor Frankl sinh năm 1905 ở Vienna, học y và trở thành bác sĩ thần kinh, tâm thần. Từ trước chiến tranh ông đã quan tâm đến chuyện con người tuyệt vọng khi thấy đời vô nghĩa, và từng tổ chức các chương trình tư vấn cho học sinh vào mùa nhận kết quả học tập, thời điểm nhiều em rơi vào khủng hoảng.

Năm 1942, ông cùng gia đình bị đưa vào trại. Trong mấy năm sau đó, ông đi qua nhiều trại, trong đó có Auschwitz. Cha mẹ, anh trai và người vợ trẻ của ông đều mất. Khi được giải phóng năm 1945, ông trở về Vienna gần như chỉ còn một mình, và viết cuốn sách đầu tiên về trải nghiệm trại tập trung trong một thời gian rất ngắn.

Cuốn sách gồm hai phần: phần đầu kể lại đời sống trong trại dưới con mắt một bác sĩ tâm thần, phần sau trình bày ngắn gọn phương pháp ông gọi là liệu pháp ý nghĩa. Nó được dịch ra rất nhiều thứ tiếng và trở thành một trong những cuốn sách về ý nghĩa sống được đọc nhiều nhất thế kỷ hai mươi. Ở Việt Nam, bản dịch tên Đi tìm lẽ sống được nhiều thế hệ biết đến.

Ý chí hướng về ý nghĩa: khác Freud và Adler ở đâu

Để hiểu Frankl, nên đặt ông cạnh hai bậc đàn anh cùng thành phố Vienna. Sigmund Freud nhấn mạnh động lực tìm khoái lạc, né đau đớn. Alfred Adler nhấn mạnh nhu cầu vượt lên, có quyền lực, không thua kém. Frankl không phủ nhận hai động lực ấy, nhưng cho rằng ở tầng sâu hơn, con người muốn đời mình có ý nghĩa. Ông gọi đó là "ý chí hướng về ý nghĩa".

Theo ông, khi ý chí này bị chặn, người ta mới quay sang tìm khoái lạc hay quyền lực để bù. Ông gọi tình trạng thấy đời trống rỗng, chán nản không lý do là "khoảng trống hiện sinh", và cho rằng nó phổ biến trong xã hội hiện đại, nơi truyền thống không còn bảo con người phải sống thế nào, mà bản năng cũng không bảo.

Một điểm hay bị hiểu sai: Frankl không nói ý nghĩa là thứ ta tự sáng chế tuỳ ý. Ông cho rằng ý nghĩa được khám phá trong từng tình huống cụ thể; mỗi hoàn cảnh đặt ra một câu hỏi, và đời sống chất vấn ta chứ không phải ta chất vấn đời sống. Câu trả lời là hành động của ta trước câu hỏi ấy.

Ba con đường đến ý nghĩa theo Frankl

Con đường thứ nhất: qua việc mình làm. Tạo ra một sản phẩm, hoàn thành một công việc, làm một việc tốt. Ý nghĩa ở đây không cần lớn lao: người thợ mộc đóng chiếc tủ chắc chắn cho một gia đình, người y tá thay băng nhẹ tay cho bệnh nhân. Frankl kể rằng trong trại, ý nghĩ được viết lại bản thảo cuốn sách bị tịch thu đã giữ ông bám trụ; khi ốm nặng, ông ghi chép từng mẩu lên mảnh giấy vụn.

Con đường thứ hai: qua trải nghiệm và tình yêu. Gặp một con người, yêu thương họ, hoặc trải nghiệm cái đẹp của thiên nhiên, nghệ thuật. Đoạn được nhớ nhiều nhất trong sách là lúc Frankl đi trong đoàn tù đến công trường lúc trời chưa sáng, nghĩ về vợ và trò chuyện với hình bóng bà trong đầu, rồi nhận ra rằng tình yêu là đích cao nhất con người có thể hướng tới, dù không biết người mình yêu còn sống hay không.

Con đường thứ ba: qua thái độ trước nỗi đau không tránh được. Khi không làm được gì để đổi hoàn cảnh, ta vẫn chọn được cách đứng trước hoàn cảnh ấy. Frankl viết đại ý: mọi thứ có thể bị lấy khỏi con người, trừ một thứ, là tự do cuối cùng được chọn thái độ của mình trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Đây là phần ông nổi tiếng nhất, và cũng là phần dễ bị hiểu sai nhất.

Thứ tự của ba con đường. Frankl nhấn mạnh rằng con đường thứ ba chỉ dành cho nỗi đau không tránh được. Nếu nỗi đau có thể chữa, có thể tránh, thì việc có ý nghĩa là chữa, là tránh; chịu đựng không cần thiết không phải là anh hùng mà là tự hành hạ.

Câu của Nietzsche mà Frankl hay nhắc

Frankl nhiều lần dẫn lại một ý của Friedrich Nietzsche, đại ý: người có một lý do để sống thì có thể chịu được gần như bất kỳ cách sống nào. Trong trại, ông thấy những người còn một điều đang đợi mình ở phía trước, một đứa con, một công trình dang dở, có sức trụ khác hẳn những người đã buông.

Ông cũng ghi lại một quan sát đau lòng: khoảng thời gian sau một ngày lễ cuối năm, số người chết trong trại tăng lên, mà theo ông không giải thích được chỉ bằng điều kiện sống, vì nhiều người đã bám vào hy vọng được thả trước dịp đó, và khi hy vọng vỡ, sức chống chịu cũng sụp theo. Đây là quan sát của một người trong cuộc, không phải nghiên cứu có kiểm chứng, nên nên đọc như một chứng từ.

Từ đó Frankl rút ra một cách giúp người tuyệt vọng: không hỏi họ còn mong gì ở đời, mà giúp họ thấy đời còn đang mong gì ở họ. Một người cha thấy con còn cần mình, một nhà nghiên cứu thấy công trình chưa ai làm thay được, đều có thêm một lý do để đứng dậy.

Những chỗ Frankl bị hỏi lại

Nguy cơ biến nỗi đau thành bài học bắt buộc. Đọc vội, người ta dễ suy ra rằng ai đau khổ mà không "tìm ra ý nghĩa" là do yếu ý chí. Đó là cách đọc nguy hiểm. Chính Frankl viết rằng những người tốt nhất trong số họ đã không trở về: sống sót phần lớn là nhờ may rủi, không phải phần thưởng cho thái độ đúng.

Bằng chứng cho liệu pháp còn mỏng. Liệu pháp ý nghĩa của Frankl có ảnh hưởng lớn về tư tưởng, nhưng so với nhiều phương pháp trị liệu khác, nó ít được kiểm chứng bằng các nghiên cứu lâm sàng chặt chẽ. Đọc sách ông là để suy nghĩ, không thay cho việc điều trị khi cần.

Ý nghĩa có thật sự "được khám phá"? Các nhà hiện sinh như Sartre cho rằng ý nghĩa do con người tạo ra, còn Frankl cho rằng nó có sẵn trong tình huống chờ được nhận ra. Cuộc tranh luận chưa ngã ngũ, và người đọc không nhất thiết phải chọn phe để dùng được ý của Frankl.

Đọc Đi tìm lẽ sống thế nào cho có ích

Nhiều người đọc cuốn sách một lần lúc còn trẻ, thấy xúc động, rồi quên. Cách đọc có ích hơn là đọc chậm, đọc hai lần, và lần thứ hai chia làm hai phần rõ ràng. Phần kể chuyện trong trại nên đọc như một chứng từ: tôn trọng, không vội rút bài học, để ý những chi tiết nhỏ như mẩu bánh mì chia đôi, buổi chiều ngắm hoàng hôn qua hàng rào dây thép.

Phần lý thuyết nên đọc với cây bút trong tay, ghi ra những câu nào thấy đúng với đời mình và những câu nào thấy chưa ổn. Frankl viết bằng giọng rất chắc chắn; người đọc hôm nay có quyền đặt câu hỏi lại, nhất là về ý tưởng rằng mọi tình huống đều chứa sẵn một ý nghĩa đang chờ được nhận ra.

Một gợi ý nữa là đọc cùng người khác. Cuốn sách mỏng, đủ cho một nhóm bạn hay hai vợ chồng đọc trong một tháng rồi ngồi lại bàn. Mỗi người sẽ dừng ở những trang khác nhau, và nghe người khác kể vì sao họ dừng ở đó thường dạy ta nhiều hơn chính cuốn sách. Đó cũng là một cách sống con đường thứ hai của Frankl: ý nghĩa đến qua gặp gỡ một con người.

Dùng ý của Frankl trong những khó khăn bình thường

Phần lớn chúng ta sẽ không bao giờ phải chịu đựng như Frankl. Nhưng cách nhìn của ông vẫn dùng được trong những khúc khó thường ngày:

  • Khi việc nhàm chán: hỏi "ai đang được lợi từ việc này, dù rất nhỏ". Bảng tính chán ngắt có thể là lương đúng hạn của hai chục người.
  • Khi xa người thân: giữ một cuộc trò chuyện trong đầu, một thói quen gợi nhớ, như cách Frankl trò chuyện với hình bóng vợ. Tình yêu không tắt chỉ vì khoảng cách.
  • Khi bệnh tật kéo dài: phân biệt phần chữa được (cứ chữa, cứ nghe bác sĩ) và phần không đổi được, chỉ ở phần thứ hai mới hỏi về thái độ.
  • Khi muốn buông: tự hỏi đời còn đang chờ gì ở mình: một đứa trẻ, một lời hứa, một việc chưa ai làm. Và nếu ý nghĩ buông đi quá xa, đến mức muốn làm hại mình, hãy nói với người thân và tìm đến bác sĩ ngay.

Frankl không hứa rằng tìm ra ý nghĩa sẽ hết đau. Ông chỉ cho rằng nỗi đau có ý nghĩa thì người ta chịu được, còn nỗi đau vô nghĩa thì nặng gấp bội. Đó là một lời an ủi khiêm tốn, và có lẽ vì thế mà đáng tin.

Câu hỏi thường gặp

Đi tìm lẽ sống của Viktor Frankl nói về điều gì?

Cuốn sách gồm phần kể lại đời sống trong trại tập trung dưới góc nhìn một bác sĩ tâm thần, và phần trình bày liệu pháp ý nghĩa. Ý chính là con người cần ý nghĩa để sống, và ý nghĩa có thể tìm qua việc làm, tình yêu, và thái độ trước nỗi đau không tránh được.

Ba con đường đến ý nghĩa theo Frankl là gì?

Thứ nhất là qua việc mình làm hay tạo ra. Thứ hai là qua trải nghiệm cái đẹp và yêu thương một con người. Thứ ba là qua thái độ mình chọn trước nỗi đau không thể tránh. Con đường thứ ba chỉ áp dụng khi nỗi đau thật sự không tránh hay chữa được.

Tự do cuối cùng của con người theo Frankl nghĩa là gì?

Đó là ý cho rằng mọi thứ có thể bị lấy khỏi con người, trừ quyền chọn thái độ của mình trước hoàn cảnh. Không có nghĩa là ai cũng phải mạnh mẽ, mà là ngay cả trong hoàn cảnh tệ nhất vẫn còn một khoảng nhỏ để con người là chính mình.

Có phải ai tìm ra ý nghĩa thì sống sót được không?

Không. Chính Frankl viết rằng những người tốt nhất đã không trở về, và sống sót phần lớn là nhờ may rủi. Ý nghĩa giúp con người chịu đựng tốt hơn, nhưng không phải tấm khiên, và không được dùng để trách người đã gục ngã.

Liệu pháp ý nghĩa của Frankl có thay được điều trị tâm lý không?

Không nên coi như vậy. Liệu pháp ý nghĩa có ảnh hưởng tư tưởng lớn nhưng ít được kiểm chứng lâm sàng hơn nhiều phương pháp khác. Đọc Frankl để suy nghĩ; khi buồn kéo dài hay có ý nghĩ làm hại mình, cần đến bác sĩ và chuyên gia tâm lý.

Câu "người có lý do để sống thì chịu được mọi cách sống" là của ai?

Ý này của Friedrich Nietzsche, được Frankl dẫn lại nhiều lần trong sách để giải thích vì sao những người còn một điều chờ đợi ở phía trước có sức chống chịu khác hẳn. Câu thường được trích với nhiều cách dịch khác nhau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138