MuuCau.comMưu Cầu
Hạnh phúc trong các mối quan hệ

Tha thứ có làm mình nhẹ lòng: phân biệt tha thứ, bỏ qua và hoà giải

Tha thứ không bắt buộc phải làm lành, cũng không phải coi như chưa có gì. Phân biệt tha thứ, bỏ qua, hoà giải qua Butler, Arendt, Nussbaum và đời sống thường ngày.

Two people seen from behind sitting at opposite ends of a long wooden bench by a misty river at dawn, a small gap between them, quiet pale light

Tha thứ là một thay đổi bên trong người bị tổn thương: buông bớt oán giận với người gây ra lỗi, mà vẫn nhìn nhận rằng điều họ làm là sai. Bỏ qua là chọn không truy cứu, đôi khi không hề đổi lòng. Hoà giải là hai bên nối lại quan hệ, cần cả hai cùng góp sức. Ba việc này hay bị gộp làm một, nên nhiều người tưởng tha thứ nghĩa là phải làm lành, phải coi như chưa có gì, và vì thế không dám hoặc không muốn tha thứ.

Phần dưới phân biệt ba khái niệm, đi qua ý của vài triết gia như Joseph Butler, Hannah Arendt, Jacques Derrida, Martha Nussbaum, rồi bàn câu hỏi tha thứ có làm mình nhẹ lòng không, khi nào không nên vội hoà giải. Bài bàn chuyện tha thứ trong các quan hệ gần gũi: gia đình, bạn bè, người yêu, đồng nghiệp.

Tha thứ, bỏ qua, hoà giải: ba việc khác nhau

Đặt cạnh nhau, ba việc khác nhau ở chỗ ai làm, cần gì, và điều gì thay đổi:

Tha thứBỏ quaHoà giải
Ai làmNgười bị tổn thương, có thể làm một mìnhNgười bị tổn thươngCả hai bên
Điều gì đổiThái độ bên trong: bớt oán giậnHành động bên ngoài: không truy cứuQuan hệ: nối lại, xây lại tin cậy
Có coi lỗi là sai khôngCó, vẫn nhìn rõ là saiĐôi khi coi như không có gìCó, thường cần người có lỗi nhận lỗi
Có cần gặp lại khôngKhông bắt buộcKhông bắt buộcCần
Rủi roTha thứ vội khi lòng chưa thậtDung túng lỗi lặp lạiQuay lại nơi chưa an toàn

Phân biệt này giải phóng nhiều người. Một người có thể tha thứ cho cha mẹ đã khắt khe với mình mà không cần nói ra; có thể tha thứ cho người yêu cũ mà không quay lại; có thể tha thứ cho người đã mất. Ngược lại, có những cặp làm lành ngoài mặt mà trong lòng vẫn đầy oán giận: đó là hoà giải không có tha thứ, thường không bền.

Bỏ qua thì khác nữa. Nó có lúc khôn ngoan, như không chấp một câu nói vô ý của đồng nghiệp. Nhưng nếu bỏ qua trở thành thói quen trước những việc nghiêm trọng, nó dễ thành dung túng, và người bỏ qua thường chính là người chịu thiệt lâu dài.

Joseph Butler: tha thứ là bỏ oán giận, không bỏ phán xét

Joseph Butler, một mục sư và triết gia đạo đức người Anh thế kỷ XVIII, có hai bài giảng nổi tiếng về oán giận và tha thứ. Ông không coi oán giận là xấu. Theo ông, oán giận là phản ứng tự nhiên và cần thiết trước sự bất công; nó giúp con người tự vệ và giữ lẽ phải. Người không bao giờ giận khi bị đối xử tệ là người thiếu tự trọng.

Vấn đề, Butler nói, là oán giận hay vượt quá mức: kéo dài, lan rộng, biến thành mong người kia khổ, tìm cách trả đũa. Tha thứ là kiềm chế phần quá mức ấy, không phải xoá bỏ sự phán xét. Người tha thứ vẫn thấy rõ việc kia là sai, vẫn có thể đòi bồi thường hay giữ khoảng cách, chỉ là không để lòng mình bị ăn mòn bởi mong muốn người kia phải đau.

Cách hiểu này hữu ích vì nó gỡ một nỗi sợ thường gặp: "tha thứ thì có phải mình chấp nhận điều đó là đúng không?". Theo Butler, không. Ta hoàn toàn nói được "điều anh làm là sai, mình không quên, nhưng mình không muốn giữ hận" mà không mâu thuẫn chút nào.

Hannah Arendt: tha thứ giúp con người đi tiếp

Trong cuốn Thân phận con người, Hannah Arendt bàn tha thứ ở tầm rộng hơn quan hệ cá nhân. Bà chỉ ra hành động của con người có một đặc điểm đáng sợ: không thể làm lại. Một lời đã nói, một việc đã làm thì hậu quả cứ lan ra, không ai rút về được. Nếu không có cách nào thoát khỏi hệ quả của việc đã qua, con người sẽ mãi bị trói vào một lỗi lầm duy nhất.

Tha thứ, theo Arendt, là khả năng con người có để gỡ bớt sự trói buộc ấy. Nó cho phép người làm sai và người bị hại cùng bắt đầu lại, thay vì mắc kẹt mãi trong vòng trả đũa. Bà đặt nó cạnh khả năng hứa hẹn: hứa giúp ta gánh tương lai bất định, tha thứ giúp ta gánh quá khứ không đổi được.

Arendt cũng nói tha thứ hướng tới con người hơn là tới việc làm: ta tha cho một người vì người ấy là ai, không phải vì việc kia đã hết sai. Nhưng bà nhận thấy có những tội ác lớn đến mức vượt ra ngoài khả năng tha thứ lẫn trừng phạt. Còn Jacques Derrida, ở chiều ngược lại, có một nhận xét thách đố: tha thứ thật chỉ có nghĩa khi tha cho điều không thể tha, vì tha cho lỗi nhỏ thì chỉ là độ lượng thường ngày. Hai cách nhìn khác nhau cho thấy tha thứ không phải chuyện nhẹ nhàng như câu "tha thứ đi cho nhẹ lòng".

Tha thứ có thật sự làm mình nhẹ lòng không

Câu "tha thứ là món quà cho chính mình" rất phổ biến, và có phần đúng. Oán giận kéo dài giống như mang một cục đá trong túi: người kia không biết, còn mình thì mỏi. Nhiều người kể lại rằng khi buông được oán hận, họ ngủ ngon hơn, nghĩ về chuyện cũ ít hơn, và có chỗ cho những điều khác trong đời.

Nhưng triết gia Martha Nussbaum, trong cuốn Giận dữ và tha thứ, cảnh báo một kiểu tha thứ có điều kiện: bắt người có lỗi phải quỳ gối nhận tội, phải đau khổ đủ, rồi mới "ban" cho sự tha thứ. Kiểu tha thứ ấy, theo bà, vẫn nuôi mong muốn trả đũa, chỉ là dưới vỏ cao thượng. Bà đề cao hướng nhìn tới tương lai: thay vì hỏi người kia phải trả giá ra sao, hãy hỏi điều gì sẽ làm tốt hơn từ nay về sau.

Và cần nói thẳng một điều: ép mình tha thứ khi lòng chưa sẵn sàng thường không làm nhẹ lòng mà làm tổn thương thêm. Người bị tổn thương có quyền giận, có quyền cần thời gian. Tha thứ thật thường đến chậm, có khi nhiều năm, và có khi đến từng phần. Ép bản thân "phải tha thứ ngay cho xong" chỉ đẩy cục đá xuống sâu hơn.

Khi nào không nên vội hoà giải

Vì tha thứ và hoà giải là hai việc khác nhau, người ta hoàn toàn có thể tha thứ mà không quay lại. Có những trường hợp nên đặt an toàn trước: khi người kia đã nhiều lần làm điều tương tự sau lời hứa sửa; khi có bạo lực thân thể, đe doạ, kiểm soát; khi người kia không thừa nhận gì cả và đổ lỗi ngược lại.

Trong các trường hợp đó, hoà giải vội vàng không phải là cao thượng mà có thể là quay lại nơi nguy hiểm. Tha thứ, nếu có, nên là việc bên trong, còn khoảng cách bên ngoài cần được giữ. Nếu có bạo lực, nên tìm tới người thân tin cậy, chính quyền địa phương, các tổ chức hỗ trợ, và chuyên gia tâm lý khi cần.

Ở chiều ngược lại, hoà giải có cơ hội khi người có lỗi thật lòng nhận lỗi, hiểu điều mình gây ra, có hành động sửa chữa cụ thể, và chấp nhận rằng lòng tin cần thời gian để trở lại. Ví dụ giả định: chị Ngọc và em gái giận nhau ba năm vì chuyện chia đồ của mẹ. Khi em gái chủ động nói điều mình làm là không công bằng và đề nghị cùng sửa, hai chị em bắt đầu gặp lại, từ những bữa ăn ngắn, chưa vội bàn chuyện cũ. Hoà giải ở đây là một quá trình, không phải một cái bắt tay.

Tha thứ cho chính mình: chuyện khó nói hơn

Có một kiểu tha thứ ít được bàn mà nhiều người cần hơn cả: tha thứ cho bản thân. Người từng nói lời nặng với cha mẹ trước khi họ mất, người từng bỏ bê con lúc mải làm ăn, người từng phản bội một người bạn, nhiều năm sau vẫn tự trách. Ở đây, người gây lỗi và người phán xét là cùng một người, nên không có ai bên ngoài để nói lời tha.

Cách phân biệt của Butler vẫn dùng được. Tha thứ cho mình không có nghĩa là bảo "chuyện ấy không sao". Nó có nghĩa là vẫn nhìn rõ mình đã sai, nhận trách nhiệm, sửa được gì thì sửa, nhưng thôi tự trừng phạt không có hồi kết. Tự trách kéo dài nhiều khi không làm mình tốt hơn, chỉ làm mình co lại, và người xung quanh cũng chịu theo.

Arendt nói tha thứ hướng tới con người hơn là việc làm. Áp vào chính mình: mình lớn hơn lỗi lầm của mình. Người đã làm điều sai năm hai mươi lăm tuổi không giống hệt người đang tự hỏi về nó ở tuổi bốn mươi. Nhận ra sự đổi khác ấy, và sống tử tế hơn từ nay, là cách đền đáp mà người kia, dù có còn hay không, có lẽ mong nhất.

Một cách đi chậm qua tha thứ

Không có công thức cho mọi người, nhưng gom từ các triết gia trên, có thể đi qua vài chặng:

  1. Gọi tên điều đã xảy ra. Viết ra cụ thể người kia đã làm gì và mình mất gì. Không tha thứ được cho điều mình chưa dám nhìn thẳng.
  2. Cho phép mình giận. Như Butler nói, giận trước bất công là chính đáng. Tha thứ không bắt đầu bằng việc giả vờ không giận.
  3. Tách ba việc. Hỏi riêng: mình có muốn buông oán giận không, có muốn truy cứu không, có muốn nối lại quan hệ không. Ba câu trả lời có thể khác nhau.
  4. Nhìn người kia rộng hơn một lỗi. Không phải để biện hộ, mà để thấy họ là một con người đầy đủ, như Arendt gợi ý, chứ không chỉ là việc sai họ đã làm.
  5. Hướng tới phía trước. Theo Nussbaum, hỏi điều gì làm tốt hơn từ nay, cho mình và nếu được, cho cả hai.

Nếu chuyện cũ làm mình mất ngủ kéo dài, cứ lặp đi lặp lại trong đầu, ảnh hưởng tới công việc và sức khoẻ, nói chuyện với chuyên gia tâm lý là lựa chọn hợp lý. Tha thứ là một chặng đường; có người đồng hành không làm nó kém giá trị đi.

Câu hỏi thường gặp

Tha thứ có nghĩa là phải làm lành không?

Không. Tha thứ là thay đổi bên trong, buông bớt oán giận, còn làm lành là hoà giải, cần cả hai bên. Có thể tha thứ cho một người mà không quay lại quan hệ, nhất là khi quan hệ đó không an toàn.

Tha thứ có phải là coi như điều sai chưa từng xảy ra không?

Không. Theo Joseph Butler, tha thứ là bỏ phần oán giận quá mức, không phải bỏ phán xét. Người tha thứ vẫn thấy rõ việc kia là sai, chỉ là không để lòng mình bị mong muốn trả đũa chi phối.

Có nên ép mình tha thứ để nhẹ lòng không?

Không nên ép. Tha thứ vội khi lòng chưa sẵn sàng thường làm tổn thương thêm. Người bị tổn thương có quyền giận và cần thời gian; tha thứ thật thường đến chậm và có khi đến từng phần.

Hannah Arendt nói gì về tha thứ?

Arendt cho rằng hành động con người không thể làm lại, và tha thứ là cách giúp con người gỡ khỏi hệ quả của quá khứ để bắt đầu lại. Bà đặt tha thứ cạnh lời hứa, một bên gánh quá khứ, một bên gánh tương lai.

Bỏ qua và tha thứ khác nhau ở đâu?

Bỏ qua là chọn không truy cứu, đôi khi lòng không đổi. Tha thứ là thay đổi thái độ bên trong. Bỏ qua chuyện nhỏ có thể khôn ngoan, nhưng bỏ qua việc nghiêm trọng lặp lại dễ thành dung túng.

Khi nào nên giữ khoảng cách thay vì hoà giải?

Khi người kia lặp lại lỗi sau nhiều lần hứa, khi có bạo lực, đe doạ, kiểm soát, hoặc khi họ không thừa nhận gì. Lúc đó an toàn đứng trước, và nên tìm người thân, tổ chức hỗ trợ hay chuyên gia giúp đỡ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138