MuuCau.comMưu Cầu
Hạnh phúc trong các mối quan hệ

Nghệ thuật yêu của Erich Fromm: yêu là năng lực phải tập, không phải may mắn

Erich Fromm cho rằng yêu là một nghệ thuật cần học như nghề mộc hay âm nhạc. Bốn yếu tố của tình yêu trưởng thành, cách luyện tập và chỗ cuốn sách bị phê bình.

Close view of two pairs of hands repotting a small plant together on a wooden balcony table, soil and a watering can nearby, soft morning light

Trong cuốn Nghệ thuật yêu (1956), Erich Fromm cho rằng yêu không phải chuyện may mắn gặp đúng người, mà là một năng lực, một nghệ thuật phải học và luyện tập như học đàn hay học nghề mộc. Theo ông, phần lớn chúng ta lo sai chỗ: lo làm sao để được yêu, lo tìm đối tượng xứng đáng, trong khi câu hỏi thật là mình có biết yêu không. Tình yêu trưởng thành, với Fromm, gồm bốn yếu tố: chăm sóc, trách nhiệm, tôn trọng và hiểu biết.

Cuốn sách mỏng, viết giản dị, đã được dịch ra rất nhiều thứ tiếng và vẫn được đọc lại sau gần bảy mươi năm. Phần dưới tóm ý chính, đi qua bốn yếu tố, những gì Fromm nói về luyện tập, chỗ sách bị phê bình, và cách người đọc hôm nay có thể dùng nó mà không biến nó thành sách dạy đời.

Ba hiểu lầm khiến người ta tưởng yêu là chuyện may rủi

Fromm mở đầu bằng một nhận xét: ai cũng khao khát tình yêu, coi nó quan trọng bậc nhất, nhưng hầu như không ai nghĩ phải học yêu. Ông chỉ ra ba hiểu lầm nằm bên dưới.

Hiểu lầm thứ nhất: coi vấn đề là được yêu. Người ta dồn sức làm cho mình đáng yêu: thành đạt, có ngoại hình, ăn nói duyên dáng. Đó là cách để được chọn, chưa phải cách để yêu. Hiểu lầm thứ hai: coi vấn đề là đối tượng. Người ta nghĩ yêu thì dễ, cái khó là tìm đúng người. Fromm so sánh với một người muốn vẽ đẹp nhưng chỉ lo đi tìm phong cảnh đẹp, không bao giờ học vẽ.

Hiểu lầm thứ ba: nhầm cảm giác "rơi vào" tình yêu với trạng thái "ở trong" tình yêu. Khoảnh khắc hai người xa lạ bỗng thấy gần nhau là mãnh liệt và kỳ diệu, nhưng nó mạnh một phần vì trước đó hai người cô đơn quá lâu. Khi đã quen nhau, sự kỳ diệu ấy nhạt đi; nếu người ta tưởng đó là tình yêu, họ sẽ nghĩ tình yêu đã chết, trong khi thật ra việc yêu mới bắt đầu.

Fromm còn gắn những hiểu lầm này với xã hội ông sống: một xã hội coi mọi thứ là hàng hoá, nơi người ta "trao đổi" với nhau những "gói nhân cách" có giá trị ngang nhau. Câu "chúng ta xứng đôi" nhiều khi chỉ có nghĩa là hai món hàng ngang giá. Nhận xét này viết từ những năm 1950 nhưng đọc trong thời ứng dụng hẹn hò lại thấy sắc hơn.

Gốc rễ: nỗi cô lập của con người và các cách trốn nó

Vì sao con người cần yêu đến thế? Fromm trả lời bằng một ý nền: con người là sinh vật biết mình riêng rẽ. Ta biết mình sinh ra một mình, sẽ chết một mình, biết ranh giới giữa mình và người khác. Cảm giác bị tách lìa ấy là nguồn lo âu sâu nhất, và cả đời người là những nỗ lực vượt qua nó.

Ông kể ra những cách vượt qua không trọn vẹn. Có cách hoà tan vào đám đông, ăn mặc, suy nghĩ giống mọi người để khỏi thấy mình lẻ loi. Có cách lao vào những trạng thái quên mình như say sưa, cuồng nhiệt. Có cách vùi vào công việc. Mỗi cách cho cảm giác hoà nhập một lúc, rồi để lại sự trống trải.

Trong tình cảm, Fromm cảnh báo một dạng hợp nhất giả mà ông gọi là hợp nhất cộng sinh: một người tìm cách nuốt trọn người kia, kiểm soát, sở hữu; người kia tìm cách tan biến vào người mình yêu, sống nhờ, phục tùng. Cả hai trông rất "gắn bó" mà thật ra không ai còn là chính mình. Đối lập với nó là tình yêu trưởng thành, mà Fromm định nghĩa là sự hợp nhất trong điều kiện mỗi người vẫn giữ nguyên vẹn con người riêng.

Từ đây có hai câu ngắn nổi tiếng của ông: tình yêu non nớt nói "mình yêu bạn vì mình cần bạn", tình yêu trưởng thành nói "mình cần bạn vì mình yêu bạn". Thứ tự hai vế đổi chỗ, và mọi khác biệt nằm ở đó.

Bốn yếu tố của tình yêu trưởng thành

Chăm sóc. Yêu là quan tâm chủ động tới sự sống và sự lớn lên của điều mình yêu. Fromm lấy ví dụ: một người nói yêu hoa mà quên tưới hoa, ta khó tin lời họ. Chăm sóc thể hiện ở việc nhỏ đều đặn: nhớ người kia mệt, nấu bát cháo khi ốm, hỏi han chuyện công việc mà không chỉ hỏi cho có.

Trách nhiệm. Ông không hiểu trách nhiệm là bổn phận áp từ ngoài vào, mà là sự sẵn lòng đáp lại nhu cầu của người kia, kể cả nhu cầu không nói thành lời. Người có trách nhiệm theo nghĩa này nhận ra người kia đang cần gì trước khi người kia phải xin.

Tôn trọng. Chữ này, Fromm nhắc, có gốc Latinh nghĩa là "nhìn lại", nhìn người kia đúng như họ là. Tôn trọng là muốn người kia lớn lên theo cách của họ, không theo khuôn của mình. Thiếu tôn trọng, chăm sóc và trách nhiệm dễ hoá thành chi phối, kiểu "lo cho" mà thật ra là điều khiển.

Hiểu biết. Không thể tôn trọng người mình không hiểu. Hiểu biết ở đây không phải biết thói quen, sở thích, mà là nhìn thấu tới phần bên trong: thấy sau cơn giận là nỗi lo, sau sự im lặng là nỗi buồn. Fromm cho rằng hiểu một người đến tận cùng là không thể, nhưng hành động yêu chính là cách ta đến gần nhất.

Yêu là cho, nhưng không phải hi sinh trắng tay

Một ý dễ bị hiểu sai của Fromm là "yêu là cho". Nhiều người nghe xong nghĩ yêu là chịu thiệt, nhịn nhục, hi sinh. Fromm nói ngược lại: kiểu cho ấy là cho của người đang tính toán thiệt hơn, cho để đổi lấy. Người trưởng thành cho như một cách thể hiện sức sống của mình, và chính việc cho làm họ thấy giàu có, không thấy mất.

Thứ được cho cũng không chủ yếu là vật chất. Fromm nói điều quý nhất người ta cho đi là chính sự sống bên trong mình: niềm vui, mối quan tâm, sự hiểu biết, cả nỗi buồn. Khi cho thật lòng, người cho làm nảy sinh điều gì đó ở người nhận, và cả hai cùng vui vì điều mới được tạo ra.

Đọc ý này trong bối cảnh gia đình Việt rất có ích. Nhiều người mẹ, người vợ "hi sinh cả đời" rồi thấy chua chát vì không ai ghi nhận. Theo Fromm, vấn đề không phải họ cho quá nhiều, mà có thể họ đã cho theo kiểu bỏ mình, để rồi ngầm chờ được trả. Tình yêu khoẻ mạnh cho đi từ chỗ đầy, không từ chỗ cạn; vì thế Fromm cũng nói yêu chính mình không đối nghịch với yêu người, người không biết quý mình thì khó mà yêu ai cho lành.

Luyện tập yêu: bốn điều Fromm đòi hỏi

Phần cuối sách bàn về thực hành. Fromm nói không ai đưa được công thức, chỉ có thể nêu các điều kiện chung, giống như mọi nghệ thuật khác:

  • Kỷ luật. Không chỉ trong tình yêu mà trong cả đời sống: dậy đúng giờ, làm việc cho đến nơi đến chốn, bớt những thú vui buông thả. Người sống tuỳ hứng ở mọi việc khó mà kiên trì với một người.
  • Tập trung. Biết ngồi yên với chính mình, biết lắng nghe trọn vẹn một người mà không vừa nghe vừa nghĩ việc khác. Fromm coi khả năng ở một mình là điều kiện để biết yêu.
  • Kiên nhẫn. Thời đại chuộng nhanh làm người ta muốn mọi thứ có kết quả ngay. Tình yêu, như học đàn, cần nhiều năm.
  • Quan tâm tối thượng. Phải thật sự coi việc học yêu là quan trọng, không phải việc làm khi rảnh. Người học nghề nào cũng thế: nghề chỉ thành khi nó là điều ta để tâm nhất.

Ví dụ giả định: anh Quân, 33 tuổi, hay tự hỏi vì sao các mối quan hệ của mình đều nhạt sau một năm. Đọc Fromm, anh nhận ra mỗi lần mình chỉ chờ cảm giác "rơi vào" xuất hiện lại, và khi nó không đến thì bỏ đi. Thay vì tìm người mới, anh thử thực hành: tắt điện thoại khi ăn tối với người yêu, hỏi về một ngày của cô ấy và nghe đến hết. Không có phép màu, nhưng anh bắt đầu thấy yêu là việc mình làm, không chỉ là điều xảy đến.

Những chỗ Nghệ thuật yêu bị phê bình

Phê bình thường gặp nhất là sách mang giọng răn dạy. Fromm vẽ ra một hình mẫu người trưởng thành gần như hoàn hảo, và người đọc dễ thấy mình thiếu sót ở mọi mặt. Có người đọc xong không thấy được khích lệ mà thấy nặng nề, như vừa nghe một bài giảng đạo đức.

Phê bình thứ hai là thiếu bằng chứng. Fromm là nhà phân tâm học, viết từ kinh nghiệm trị liệu và suy tư, không từ nghiên cứu có kiểm chứng. Nhiều khẳng định của ông, chẳng hạn về mối liên hệ giữa tình yêu và cách tổ chức xã hội, là hay nhưng khó kiểm tra. Một số ý về giới tính, về vai trò người cha người mẹ, mang đậm khuôn mẫu của những năm 1950 và nay đọc thấy cũ.

Phê bình thứ ba tinh tế hơn: coi yêu là "năng lực" có thể khiến người ta tự trách quá mức. Có những mối quan hệ không thành vì hoàn cảnh, vì người kia, chứ không phải vì mình kém nghệ thuật. Đọc Fromm nên đọc như một lời mời tự nhìn lại, không phải bản án.

Dù vậy, điều cốt lõi của sách vẫn đứng vững và rất hợp với người Việt hôm nay: thay vì hỏi "người này có làm mình hạnh phúc không", hãy hỏi thêm "mình đang yêu người này ra sao". Câu hỏi thứ hai đặt quyền chủ động trở lại tay mình.

Câu hỏi thường gặp

Nghệ thuật yêu của Erich Fromm nói về điều gì?

Cuốn sách cho rằng yêu là một năng lực, một nghệ thuật cần hiểu biết và luyện tập, chứ không phải cảm giác tự nhiên đến khi gặp đúng người. Fromm bàn về gốc rễ của nhu cầu yêu, các dạng tình yêu và cách thực hành.

Bốn yếu tố của tình yêu theo Fromm là gì?

Đó là chăm sóc, trách nhiệm, tôn trọng và hiểu biết. Bốn yếu tố đi cùng nhau: thiếu tôn trọng thì chăm sóc dễ thành chi phối, thiếu hiểu biết thì không thể tôn trọng người kia đúng như họ là.

"Rơi vào" tình yêu và "ở trong" tình yêu khác nhau thế nào?

"Rơi vào" là khoảnh khắc mãnh liệt khi hai người xa lạ bỗng thấy gần nhau, thường không kéo dài. "Ở trong" là trạng thái bền được vun đắp bằng việc làm mỗi ngày. Fromm cho rằng nhầm hai điều này khiến nhiều người tưởng tình yêu đã chết.

Fromm có khuyên hi sinh vì người mình yêu không?

Không theo nghĩa bỏ mình. Ông nói yêu là cho, nhưng cho từ chỗ đầy đặn, như cách thể hiện sức sống, không phải chịu thiệt để chờ được trả. Ông cũng coi việc biết quý chính mình là điều kiện để yêu người khác.

Muốn luyện tập yêu theo Fromm thì bắt đầu từ đâu?

Fromm nêu bốn điều kiện chung: kỷ luật, tập trung, kiên nhẫn và thật sự coi việc học yêu là quan trọng. Bắt đầu nhỏ nhất là lắng nghe trọn vẹn người bên cạnh, không vừa nghe vừa làm việc khác.

Nghệ thuật yêu có phải sách tư vấn tình cảm không?

Không hẳn. Đây là sách triết học và tâm lý học phổ thông, không đưa mẹo hẹn hò hay giải quyết mâu thuẫn cụ thể. Nó giúp đổi cách nghĩ về tình yêu; việc cụ thể trong từng mối quan hệ vẫn cần người trong cuộc tự tìm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138