Aristotle cho rằng có ba kiểu tình bạn: bạn vì có lợi cho nhau, bạn vì vui vẻ bên nhau, và bạn vì quý chính con người tốt đẹp của nhau. Hai kiểu đầu là thật và có ích, nhưng dễ tan khi cái lợi hay niềm vui không còn. Kiểu thứ ba, mà ông gọi là tình bạn của những người tốt, mới bền, nhưng hiếm, vì cần hai người cùng sống tử tế và cần rất nhiều thời gian ở cạnh nhau. Với Aristotle, không có bạn thì dù có mọi thứ khác, chẳng ai chọn sống.
Hai quyển VIII và IX của Đạo đức học Nicomachus dành riêng cho tình bạn, dài hơn phần ông viết về bất kỳ đức hạnh đơn lẻ nào. Phần dưới đi qua ba kiểu bạn, vì sao kiểu thứ ba hiếm, câu "bạn là một bản thân khác", những chỗ học thuyết này bị phê bình, và vài câu hỏi để nhìn lại các tình bạn của chính mình ở tuổi đi làm, khi gặp bạn cũ ngày càng khó.
Vì sao một triết gia bàn về hạnh phúc lại viết nhiều đến thế về bạn bè
Chữ Aristotle dùng là philia, rộng hơn chữ "tình bạn" trong tiếng Việt. Nó gồm cả tình cảm giữa cha mẹ và con cái, vợ chồng, người cùng làng, đồng đội, thậm chí giữa người buôn bán quen mặt. Cái chung của mọi dạng philia là thiện chí: mong điều tốt cho người kia, và người kia cũng biết, cũng đáp lại. Thiếu một trong hai vế đó, ông nói, chỉ có quý mến một chiều, chưa phải bạn.
Ông đặt tình bạn ở trung tâm vì nó gắn chặt với eudaimonia, đời sống tốt trọn vẹn. Người giàu và có quyền, ông nhận xét, lại càng cần bạn hơn ai hết, vì có của mà không ai để đối xử tốt thì của ấy để làm gì, và không có bạn thì ai giữ cho của ấy khỏi mất. Người nghèo và người gặp nạn coi bạn là chỗ nương duy nhất. Người trẻ cần bạn để khỏi lầm lỗi, người già cần bạn để được chăm sóc, người đang sung sức cần bạn để cùng làm việc đẹp.
Có một ý tinh tế nữa: Aristotle nói nếu mọi người là bạn của nhau thì chẳng cần đến công lý, còn có công lý rồi vẫn cần thêm tình bạn. Nói cách khác, luật lệ giữ cho người ta khỏi hại nhau, nhưng chỉ tình bạn làm cho người ta muốn điều tốt cho nhau. Một xã hội chỉ có luật mà không có bạn bè là một xã hội đúng mà lạnh.
Ba kiểu tình bạn: so cho dễ thấy
Aristotle phân loại tình bạn theo cái làm hai người quý nhau. Đặt cạnh nhau, ba kiểu khác nhau rõ ở độ bền và ở chỗ người ta thật sự quý điều gì:
| Kiểu bạn | Hai người quý nhau vì | Hay gặp ở đâu | Khi nào tan |
|---|---|---|---|
| Vì lợi | Người kia giúp được mình việc gì đó | Đồng nghiệp, đối tác, hàng xóm đổi công | Khi hết việc cần nhau |
| Vì vui | Ở bên người kia thấy dễ chịu, hợp gu | Bạn nhậu, bạn đi phượt, bạn cùng lớp thời trẻ | Khi sở thích đổi, tính nết đổi |
| Vì đức hạnh | Quý chính con người tử tế của nhau | Hiếm, thường sau nhiều năm | Rất khó tan, vì tính tốt bền hơn lợi và vui |
Aristotle không coi thường hai kiểu đầu. Chúng vẫn là tình bạn thật, và đời người cần chúng. Điều ông chỉ ra là ở hai kiểu này, người ta quý cái người kia mang lại, chứ không hẳn quý người kia. Vì thế khi cái mang lại không còn, tình bạn cũng nhạt dần, mà không ai có lỗi.
Ông cũng nhận xét người trẻ hay kết bạn vì vui: hôm nay thân, mai đã khác, vì cảm xúc tuổi trẻ đổi nhanh. Người lớn tuổi hay kết bạn vì lợi, vì họ cần chỗ dựa. Tình bạn vì đức hạnh không thuộc riêng tuổi nào, nhưng đòi hỏi cả hai người đã thành hình tính cách.
Bạn vì đức hạnh: hiếm vì cần hai người tốt và rất nhiều muối
Kiểu thứ ba là tình bạn giữa hai người cùng sống tử tế, quý nhau vì chính tính cách ấy. Người như vậy mong điều tốt cho bạn vì bạn, không vì mình được gì. Điều thú vị là tình bạn này vẫn có ích và vẫn vui, thậm chí ích và vui hơn hai kiểu kia, nhưng cái ích và cái vui đến như hệ quả, không phải lý do.
Vì sao hiếm? Aristotle đưa hai lý do. Thứ nhất, người tốt vốn đã ít. Thứ hai, tình bạn này cần thời gian và sự gần gũi. Ông dẫn một câu tục ngữ thời ấy: người ta chưa thể biết nhau chừng nào chưa cùng ăn hết một đấu muối. Muối dùng từng nhúm nhỏ trong bữa ăn; ăn hết cả đấu nghĩa là đã ngồi chung rất nhiều bữa, qua rất nhiều mùa. Mong làm bạn thì nhanh, ông viết, nhưng làm bạn thật thì chậm.
Từ đó ông rút ra một điều ngược với thói quen hôm nay: không ai có được nhiều bạn theo nghĩa này. Ta có thể có nhiều người quen, nhiều bạn vui, nhiều đối tác, nhưng tình bạn trọn vẹn với hàng chục người cùng lúc là không thể, vì không đủ thời gian sống chung và không thể chia vui buồn sâu sắc với chừng ấy người. Danh sách bạn bè dài trên mạng xã hội, nhìn từ đây, nói nhiều về số người quen hơn là về số bạn.
Ví dụ giả định: chị Hạnh, 41 tuổi, có một người bạn từ thời đại học. Hai người không làm cùng ngành, không giúp nhau việc gì cụ thể, có năm chỉ gặp hai lần. Nhưng mỗi khi chị phải quyết định một việc lớn, người bạn ấy là người chị muốn hỏi, vì biết bạn sẽ nói thật và mong điều tốt cho chị chứ không mong chị giống mình. Đó là dáng dấp của thứ tình bạn Aristotle đặt lên cao nhất.
"Bạn là một bản thân khác" và chuyện yêu mình cho đúng
Câu nổi tiếng nhất trong phần này là người bạn là "một bản thân khác". Aristotle lập luận rằng cách người tốt đối xử với bạn giống cách họ đối xử với chính mình: mong điều tốt, muốn bạn sống và sống khoẻ, thích ở cạnh, cùng vui cùng buồn. Vì vậy, muốn hiểu tình bạn, phải hiểu trước một người đối xử với bản thân ra sao.
Ở đây ông phân biệt hai kiểu yêu mình. Kiểu bị chê là giành phần hơn về tiền, danh, khoái lạc, cái mà người ta quen gọi là ích kỷ. Kiểu được khen là giành phần hơn về điều cao đẹp: làm việc tử tế, can đảm, công bằng. Người yêu mình theo nghĩa thứ hai có thể nhường bạn cả tiền lẫn chức, vì như thế họ giữ cho mình phần đẹp hơn. Người không yêu nổi chính mình, ông nói, thường cũng không làm bạn tốt được, vì họ tìm người khác để trốn khỏi bản thân.
Còn một lý do nữa khiến bạn quan trọng: ta khó nhìn rõ chính mình, nhưng dễ nhìn rõ người khác. Ngắm một người bạn tốt sống tử tế giống như soi gương, giúp ta thấy mình nên sống ra sao. Bạn tốt làm ta tốt hơn không phải bằng lời khuyên, mà bằng việc cùng sống, cùng làm, cùng bàn chuyện, như ông viết, con người sống chung theo cách trò chuyện và chia nhau suy nghĩ, chứ không như đàn gia súc chỉ chung một bãi cỏ.
Những chỗ học thuyết của Aristotle bị phê bình
Phê bình đầu tiên là tính "chọn lọc". Nếu tình bạn cao nhất chỉ dành cho người tốt, vậy người còn nhiều khuyết điểm, tức là hầu hết chúng ta, chỉ được làm bạn hạng hai? Nhiều người đọc thấy Aristotle quá khắt khe. Thật ra ông thừa nhận người kém hoàn hảo vẫn có thể thành bạn tốt nếu cùng hướng về điều tốt, nhưng giọng văn vẫn mang dấu ấn một người viết cho tầng lớp có học, có của và có thời gian rảnh ở Athens.
Phê bình thứ hai là chuyện bình đẳng. Aristotle cho rằng tình bạn đẹp nhất là giữa hai người ngang nhau. Ông có bàn đến tình bạn chênh lệch, như cha mẹ và con, người trên và người dưới, nhưng coi chúng phải "bù" bằng cách bên dưới yêu nhiều hơn. Thời của ông, phụ nữ và người làm thuê gần như đứng ngoài bức tranh, một điều độc giả hôm nay cần nhớ khi đọc lại.
Phê bình thứ ba đến từ đời sống hiện đại: tình bạn vì lợi không xấu như cách ông xếp hạng. Đồng nghiệp giúp nhau qua dự án khó, hàng xóm trông nhà cho nhau, nhiều khi chính từ những tình bạn có lợi đó mà dần thành tình bạn sâu. Ranh giới giữa ba kiểu không cứng như bảng phân loại. Dù vậy, phân biệt của Aristotle vẫn hữu ích như một tấm gương: nó giúp hỏi thẳng "mình đang quý người này, hay quý cái người này đem lại", câu hỏi mà phần lớn chúng ta ít khi dám đặt.
Nhìn lại tình bạn của mình bằng câu hỏi của Aristotle
Không cần xếp hạng bạn bè, chỉ cần vài câu hỏi để thấy rõ hơn những mối quan hệ đang có:
- Nếu mai người này không còn giúp được việc gì, mình vẫn muốn gặp không? Câu trả lời thật lòng cho biết tình bạn đang dựa vào cái lợi tới mức nào.
- Mình có vui thật khi bạn gặp chuyện tốt, kể cả khi bạn hơn mình? Aristotle coi việc mong điều tốt cho bạn vì bạn là dấu hiệu cốt lõi.
- Có ai dám nói thật với mình khi mình sai không? Bạn vì đức hạnh không nịnh, cũng không bỏ đi khi thấy mình trượt, mà kéo mình lại.
- Mình đã cho tình bạn quan trọng nhất bao nhiêu "muối" năm nay? Tuổi đi làm, bạn cũ dễ thành người quen vì không còn bữa ăn chung.
- Mình có đang là người bạn tốt cho ai không? Câu hỏi của Aristotle không chỉ là ai tốt với mình, mà mình có đủ tử tế để là "bản thân khác" của ai đó.
Một ý nhỏ để mang về: tình bạn sâu hiếm, nên những tình bạn vì vui, vì lợi đang có đáng được trân trọng đúng như chúng là, không cần ép chúng thành tri kỷ. Và với một hai người bạn quý nhất, cách giữ tốt nhất vẫn là cách xưa: thêm nhiều bữa ngồi cùng nhau.
Câu hỏi thường gặp
Ba kiểu tình bạn theo Aristotle là gì?
Đó là tình bạn vì lợi, khi hai người quý nhau vì giúp được nhau; tình bạn vì vui, khi ở cạnh nhau thấy dễ chịu; và tình bạn vì đức hạnh, khi hai người quý chính con người tử tế của nhau. Kiểu cuối bền nhất nhưng hiếm nhất.
Tình bạn vì lợi có xấu không?
Không. Aristotle vẫn coi đó là tình bạn thật và đời sống cần nó. Ông chỉ lưu ý nó dễ tan khi hết cái lợi. Ngày nay nhiều người còn thấy tình bạn bắt đầu từ việc giúp nhau có thể dần thành tình bạn sâu.
Vì sao Aristotle nói không ai có được nhiều bạn thật?
Vì tình bạn vì đức hạnh cần thời gian sống chung, cùng vui cùng buồn rất sâu với người kia. Không ai đủ thời gian và tâm sức để làm điều đó với hàng chục người cùng lúc, nên số bạn theo nghĩa này luôn ít.
Câu "bạn là một bản thân khác" nghĩa là gì?
Nghĩa là người tốt đối xử với bạn giống như với chính mình: mong điều tốt, muốn bạn sống khoẻ, vui khi ở cạnh. Bạn tốt cũng như tấm gương giúp ta nhìn rõ cách mình nên sống.
Aristotle có cho rằng yêu bản thân là ích kỷ không?
Ông phân biệt hai kiểu. Giành phần hơn về tiền và khoái lạc là đáng chê. Giành phần hơn về việc tốt đẹp, như can đảm và công bằng, là yêu mình đúng nghĩa, và người như thế thường là bạn tốt nhất.
Đọc Aristotle về tình bạn thì nên bắt đầu từ đâu?
Quyển VIII và IX của Đạo đức học Nicomachus là phần chính. Có thể đọc chậm từng chương ngắn, kèm một bản dịch có chú giải, và tự đối chiếu với các tình bạn mình đang có để ý tưởng không chỉ nằm trên giấy.