MuuCau.comMưu Cầu
Hạnh phúc trong các mối quan hệ

Tình yêu dưới góc nhìn triết học: từ Plato đến Erich Fromm

Tình yêu là thiếu thốn, là bậc thang đi lên, là ảo ảnh kết tinh hay là năng lực? Hành trình ý tưởng từ Plato, Stendhal, Schopenhauer đến Beauvoir và Fromm.

An elderly couple seen from behind walking slowly hand in hand along a quiet riverside path under tall trees in early morning mist, soft blue light

Triết học không đưa ra một định nghĩa tình yêu duy nhất, mà để lại vài câu trả lời lớn: tình yêu là khao khát điều mình thiếu (Plato), là ảo ảnh ta tự tô lên người mình yêu (Stendhal), là mưu tính của sự sống muốn tiếp nối (Schopenhauer), và là một năng lực phải tập luyện (Erich Fromm). Mỗi câu trả lời soi sáng một mặt, và mỗi câu cũng bỏ sót một mặt. Đọc chúng cạnh nhau giúp hiểu vì sao cùng một chữ "yêu" mà người này thấy là phép màu, người kia thấy là việc phải học.

Phần dưới đi theo trình tự gần đúng thời gian: Bữa tiệc của Plato với chuyện nửa kia và bậc thang của Diotima, ba chữ Hy Lạp hay bị nhắc, Stendhal và nhánh cây kết tinh, Schopenhauer và cái nhìn lạnh lùng, Beauvoir với tình yêu giữa hai người tự do, rồi Fromm. Cuối cùng là vài điều người bình thường có thể giữ lại.

Bữa tiệc của Plato: chuyện "nửa kia" và tình yêu như sự thiếu

Cuốn đối thoại Bữa tiệc (Symposium) kể một buổi tối ở Athens, mỗi khách mời lần lượt nói một bài ca ngợi thần tình yêu. Bài được nhớ nhiều nhất là của nhà soạn kịch Aristophanes. Ông kể rằng con người thuở đầu tròn trịa, có bốn tay bốn chân, hai mặt. Vì kiêu ngạo, họ bị thần Zeus chẻ đôi. Từ đó mỗi nửa đi tìm nửa kia, và tình yêu chính là nỗi khao khát được trở lại thành trọn vẹn.

Câu chuyện ấy sống đến tận hôm nay trong cách nói "một nửa của mình". Nhưng cần nhớ: đây là bài phát biểu của một nhân vật trong đối thoại, nửa đùa nửa thật, không phải kết luận của Plato. Ngay sau đó Socrates lên tiếng và lật vấn đề lại. Ai yêu là yêu điều mình chưa có; đã có rồi thì chỉ còn mong giữ mãi. Vậy tình yêu, theo Socrates, chính là sự thiếu thốn, sự với tới.

Hình ảnh "nửa kia" đẹp nhưng gài một cái bẫy mà người đọc hôm nay dễ thấy: nếu mình chỉ là một nửa, thì trước khi gặp người ấy mình chưa trọn, và nếu mất người ấy mình lại vỡ. Nhiều mối quan hệ nặng nề bắt đầu từ chính niềm tin rằng người kia phải lấp đầy mình. Plato, qua Socrates, đã đi tiếp xa hơn câu chuyện ấy.

Bậc thang của Diotima: từ yêu một người đến yêu cái đẹp

Socrates kể lại điều ông học được từ một người phụ nữ tên Diotima. Tình yêu, bà nói, là khao khát sở hữu điều tốt mãi mãi, và cách con người với tới "mãi mãi" là sinh sôi: sinh con, hoặc sinh ra ý tưởng, tác phẩm, luật lệ tốt. Từ đó bà dựng một bậc thang. Người ta bắt đầu bằng yêu vẻ đẹp của một thân thể, rồi nhận ra vẻ đẹp ở mọi thân thể, rồi thấy tâm hồn đẹp quý hơn thân thể đẹp, rồi yêu những việc làm và luật lệ tốt, rồi tri thức, và cuối cùng chiêm ngưỡng chính Cái Đẹp.

Đây là gốc của cụm từ "tình yêu Platonic" mà ngày nay hiểu lệch thành "yêu không có thân xác". Ý gốc không phải chối bỏ thân xác, mà coi nó là bậc đầu của một cuộc đi lên. Người yêu thật, theo Diotima, được tình yêu kéo ra khỏi bản ngã nhỏ hẹp để thành người tốt hơn, hiểu rộng hơn.

Phê bình nổi tiếng nhất là ở đây người cụ thể bị biến thành bậc thang. Nếu yêu một người chỉ là bước để lên cao hơn, thì người ấy, với nốt ruồi, tật nói nhiều, thói quen pha trà riêng, có còn quan trọng không? Nhiều triết gia sau này, và nhiều người đang yêu, phản đối: yêu là yêu chính con người này, không thể thay bằng ai khác. Ngay trong Bữa tiệc, Alcibiades say rượu xông vào và kể nỗi đau yêu một con người cụ thể, như để nhắc rằng bậc thang ấy không xoá được trái tim.

Eros, philia, agape: ba chữ Hy Lạp hay được nhắc

Các bài viết về tình yêu hay dẫn ba chữ Hy Lạp. Chúng hữu ích để phân biệt, miễn là nhớ người Hy Lạp không dùng chúng tách bạch như bảng dưới:

ChữNghĩa thường hiểuGần vớiNét chính
ErosTình yêu khao khát, say mêYêu đương lứa đôiBắt đầu từ thiếu và muốn có; mạnh, dễ đổi
PhiliaTình thân, tình bạnBạn bè, gia đình, đồng độiThiện chí hai chiều, cần thời gian
AgapeTình thương rộng, không đòi đáp lạiLòng nhân ái với người lạCho đi không tính toán, về sau được đề cao trong nhiều truyền thống đạo đức

Phân chia này giúp thấy một điều: phần lớn tình yêu lâu dài, như vợ chồng sống với nhau mấy chục năm, là sự pha trộn. Eros có thể nhạt đi, philia dày lên, và có những ngày người ta chăm nhau theo tinh thần agape, cho mà không tính. Đòi một mối quan hệ lúc nào cũng phải là eros nồng cháy là đòi một điều chính người Hy Lạp cũng không tin.

Stendhal và nhánh cây kết tinh: khi ta yêu một hình ảnh do mình vẽ

Năm 1822, nhà văn Pháp Stendhal viết cuốn Bàn về tình yêu, với một hình ảnh ai đọc cũng nhớ. Ở các mỏ muối gần Salzburg, người ta thả một nhánh cây trụi lá xuống hầm. Vài tháng sau kéo lên, nhánh cây phủ đầy tinh thể muối lấp lánh, không còn nhận ra cành khô ban đầu. Tình yêu, ông nói, cũng thế: trí tưởng tượng phủ lên người mình yêu đủ mọi phẩm chất đẹp, ông gọi quá trình ấy là sự kết tinh.

Ai từng yêu đều nhận ra: giai đoạn đầu, tật xấu của người kia cũng thành đáng yêu, một tin nhắn ngắn cũng được đọc ra mười tầng nghĩa. Stendhal không chê điều này, ông thấy nó là phần say đắm nhất. Nhưng ông cũng chỉ ra hệ quả: khi tinh thể tan, người ta thấy lại nhánh cây thật và hay kết luận vội "mình đã yêu nhầm".

Ý của Stendhal giúp giải thích một hiện tượng quen thuộc trong các cặp đôi Việt: sau cưới, sau đứa con đầu, nhiều người thấy người bên cạnh "khác hẳn". Thường người kia không khác bao nhiêu; chỉ là lớp muối đã rơi. Câu hỏi đáng đặt lúc ấy không phải "người này có còn như mình tưởng", mà "mình có muốn yêu nhánh cây thật này không". Đó là chỗ các triết gia sau Stendhal đi tiếp.

Schopenhauer lạnh lùng và Beauvoir với tình yêu giữa hai người tự do

Arthur Schopenhauer đưa ra cái nhìn ít lãng mạn nhất. Theo ông, đằng sau mọi rung động lứa đôi là ý chí của sự sống muốn tiếp nối giống loài. Cảm giác "định mệnh" khi gặp ai đó chỉ là cách tự nhiên lừa cá nhân để phục vụ thế hệ sau, và vì thế nhiều cuộc hôn nhân vì yêu cuồng nhiệt lại không hạnh phúc. Lối nhìn này cực đoan, nhưng có một điểm đáng nghe: không nên coi cường độ say mê là bằng chứng chắc chắn của hợp nhau.

Simone de Beauvoir, trong Giới thứ hai (1949), nhìn từ một góc khác. Bà phê phán kiểu tình yêu trong đó một người, thường là người phụ nữ theo khuôn mẫu xã hội thời ấy, tự xoá mình để sống trọn cho người kia, coi người kia là cả thế giới. Tình yêu đích thực, bà viết, phải đặt trên sự nhìn nhận lẫn nhau của hai người tự do, mỗi người tự khẳng định mình và cả hai cùng mở ra với thế giới, không ai là chỗ trốn của ai.

Đặt Schopenhauer và Beauvoir cạnh nhau thấy một bước chuyển lớn: từ chỗ tình yêu là sức mạnh vượt quá cá nhân, sang chỗ tình yêu là một dự án mà hai cá nhân cùng chịu trách nhiệm. Bước chuyển ấy dọn đường cho Erich Fromm.

Ca dao Việt và các triết gia: những chỗ gặp nhau bất ngờ

Không cần đọc Plato mới nghĩ về tình yêu. Ca dao, tục ngữ Việt đã chứa vài ý gần với các triết gia, và cũng có chỗ khác hẳn:

  • "Thương nhau củ ấu cũng tròn". Câu này gần như chính là sự kết tinh của Stendhal: khi đã thương, ngay cái sừng nhọn của củ ấu cũng thấy tròn trịa. Người xưa nói vui, nhưng đã thấy trí tưởng tượng tô vẽ người mình yêu.
  • "Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn". Ở đây tình yêu được nhìn như sức làm chung của hai người, gần với ý của Beauvoir và Fromm hơn là với chuyện nửa kia định mệnh.
  • "Yêu nhau tam tứ núi cũng trèo". Ý khao khát vượt mọi trở ngại, gần với eros của người Hy Lạp, mạnh và hướng tới người mình thiếu.
  • Chữ "nghĩa" trong "tình nghĩa vợ chồng". Người Việt hay nói tình rồi sẽ phai, nghĩa mới giữ người ta ở lại. Đó là chỗ gần với philia của Aristotle: thiện chí, trách nhiệm và năm tháng sống chung.
  • Chỗ khác. Ca dao ít khi bàn tình yêu như một dự án của hai cá nhân tự do; nó đặt tình yêu trong họ hàng, làng xóm, bổn phận. Đó vừa là chỗ dựa, vừa là sức ép mà nhiều cặp đôi hôm nay vẫn cảm thấy.

Đặt ca dao cạnh triết học không phải để chứng minh người xưa đã biết hết, mà để thấy câu hỏi về tình yêu là câu hỏi chung của mọi nền văn hoá, mỗi nơi trả lời bằng chất liệu của mình. Người đọc hôm nay đứng ở giữa, được quyền chọn lấy điều hợp với đời mình từ cả hai phía.

Erich Fromm: tình yêu là năng lực, và vài điều người thường giữ lại

Năm 1956, nhà phân tâm học Erich Fromm xuất bản Nghệ thuật yêu. Luận điểm chính: hầu hết mọi người nghĩ vấn đề của tình yêu là được yêu và tìm đúng người, trong khi vấn đề thật là khả năng yêu. Yêu, với Fromm, là một nghệ thuật như nghề mộc hay âm nhạc, cần hiểu biết và luyện tập. Ông phân biệt "rơi vào" tình yêu, một khoảnh khắc, với "ở trong" tình yêu, một trạng thái bền phải vun đắp. Phần này có một bài riêng trong chuyên mục.

Nhìn lại cả hành trình, mỗi triết gia để lại một điều người bình thường dùng được. Từ Plato: tình yêu tốt làm người ta muốn thành người tốt hơn, không chỉ muốn có người kia. Từ Stendhal: giai đoạn say mê là có thật và đẹp, nhưng nó tô vẽ, nên đừng quyết định cả đời chỉ dựa vào nó. Từ Schopenhauer: cường độ không phải thước đo hợp nhau. Từ Beauvoir: đừng biến người mình yêu thành cả thế giới. Từ Fromm: tình yêu là việc mình làm mỗi ngày, không chỉ là điều xảy đến với mình.

Ví dụ giả định: anh Tuấn và chị Thảo, cưới nhau được sáu năm, thấy "không còn như xưa". Nếu đọc bằng mắt Aristophanes, họ sẽ nghĩ có lẽ đã không phải nửa kia của nhau. Đọc bằng mắt Stendhal và Fromm, họ thấy khác: lớp muối kết tinh đã tan, và giờ là lúc học yêu người thật bên cạnh. Triết học không giải quyết chuyện nhà họ, nhưng đổi được câu hỏi họ đặt cho nhau, và đôi khi đổi câu hỏi đã là một nửa chặng đường.

Câu hỏi thường gặp

Triết học định nghĩa tình yêu là gì?

Không có một định nghĩa chung. Plato coi tình yêu là khao khát điều mình thiếu, Stendhal coi là sự tô vẽ của trí tưởng tượng, Schopenhauer coi là mưu tính của sự sống, còn Erich Fromm coi là một năng lực phải học và luyện tập.

Chuyện "một nửa của mình" có phải là ý của Plato không?

Đó là câu chuyện do nhân vật Aristophanes kể trong đối thoại Bữa tiệc, không phải kết luận của Plato. Ngay sau đó Socrates đưa ra cách hiểu khác, coi tình yêu là sự với tới cái đẹp và cái tốt.

Tình yêu Platonic thật ra nghĩa là gì?

Ý gốc là tình yêu đi lên từng bậc, từ vẻ đẹp một thân thể đến tâm hồn, việc làm tốt, tri thức và Cái Đẹp. Cách hiểu phổ biến là yêu không có thân xác chỉ là một phần lệch của ý ấy.

Sự kết tinh trong tình yêu của Stendhal là gì?

Là quá trình trí tưởng tượng phủ lên người mình yêu đủ mọi phẩm chất đẹp, giống nhánh cây khô thả xuống mỏ muối được phủ đầy tinh thể lấp lánh. Nó làm tình yêu say đắm nhưng cũng dễ tan khi thấy lại người thật.

Eros, philia và agape khác nhau thế nào?

Eros là tình yêu khao khát, say mê; philia là tình thân và tình bạn có qua có lại; agape là tình thương rộng, cho đi không đòi đáp lại. Tình yêu lâu dài thường là sự pha trộn của cả ba, mỗi giai đoạn nặng một phần.

Nên đọc sách nào để hiểu tình yêu dưới góc triết học?

Có thể bắt đầu với Bữa tiệc của Plato vì ngắn và có tính kể chuyện, rồi đọc Nghệ thuật yêu của Erich Fromm. Hai cuốn đặt cạnh nhau cho thấy khá rõ hai đầu của câu hỏi: tình yêu là khao khát hay là năng lực.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138