MuuCau.comMưu Cầu
Hạnh phúc trong các mối quan hệ

Sống vì người khác hay sống cho mình: ích kỷ lành mạnh và vị tha có giới hạn

Sống cho mình có phải ích kỷ, sống vì người khác có phải luôn cao đẹp? Aristotle, Hillel, Auguste Comte, Nietzsche và Nho gia giúp vạch ranh giới lành mạnh.

A woman seen from behind resting on a low stool in a small kitchen doorway after cooking, a steaming pot on the stove behind her, late afternoon light

Triết học không bắt phải chọn giữa sống vì người khác và sống cho mình: phần lớn các truyền thống lớn cho rằng một đời sống tốt cần cả hai, và cả hai đều có dạng lành mạnh lẫn dạng hỏng. Lo cho bản thân để còn sức lo cho người là ích kỷ lành mạnh; hi sinh đến mức mất mình, rồi ngầm đòi trả, là vị tha đã quá giới hạn. Ngược lại, chỉ biết mình là thứ ích kỷ ai cũng chê, và giúp người để được khen là thứ vị tha có điều kiện.

Phần dưới đi qua câu hỏi ba vế của Hillel, chữ "vị tha" của Auguste Comte, cách Aristotle phân biệt hai kiểu yêu mình, phê bình của Nietzsche, chữ "thứ" của Nho gia, rồi bàn chuyện hi sinh trong gia đình Việt và cách vạch một ranh giới không làm ai tổn thương.

Câu hỏi ba vế của Hillel

Hillel là một bậc thầy người Do Thái sống khoảng thế kỷ I trước Công nguyên. Ông để lại ba câu hỏi ngắn, được ghi trong một tập châm ngôn cổ: nếu ta không vì mình, ai sẽ vì ta? Nếu ta chỉ vì mình, ta là gì? Và nếu không phải bây giờ, thì khi nào?

Ba câu đặt cạnh nhau như một bài toán cân bằng. Câu đầu khẳng định quyền và bổn phận chăm lo cho chính mình: không ai khác sống đời mình thay mình, và người bỏ mặc bản thân rồi trông người khác lo cho thì đang đặt gánh sai chỗ. Câu thứ hai lập tức giới hạn câu đầu: một người chỉ biết mình thì còn lại gì để gọi là người?

Câu thứ ba là lời thúc giục. Nhiều người hứa với mình "đợi con lớn rồi sẽ sống cho mình", hoặc "đợi có tiền rồi sẽ giúp người". Hillel nhắc rằng cả hai việc đều không chờ được mãi. Ba câu này hữu ích vì không đưa đáp án, chỉ buộc ta giữ cả hai vế trong đầu cùng lúc. Một người mẹ đọc chúng có thể thấy mình đang lệch về vế thứ hai, quá ít vì mình; một người trẻ mải mê sự nghiệp có thể thấy mình lệch về vế đầu, quá ít vì ai. Cái cân không đứng yên, nó nghiêng theo từng giai đoạn đời, và việc của mỗi người là thỉnh thoảng nhìn lại xem nó đang nghiêng về đâu.

Auguste Comte đặt ra chữ "vị tha", và vì sao nó dễ bị đẩy quá xa

Chữ altruisme, vị tha, do nhà triết học Pháp Auguste Comte đặt ra vào thế kỷ XIX. Khẩu hiệu ông đề xuất là "sống vì người khác". Comte tin rằng xã hội tiến bộ là xã hội trong đó con người học cách đặt lợi ích chung lên trên lợi ích riêng, và giáo dục phải nuôi dưỡng điều đó từ nhỏ.

Ý tưởng nghe rất đẹp, và nhiều người hôm nay vẫn tin vị tha là đỉnh của đạo đức. Nhưng khi đẩy đến cùng, "sống vì người khác" có những vấn đề. Nếu ai cũng chỉ sống vì người khác, thì cái tốt mà mọi người trao cho nhau rốt cuộc là gì? Nếu không ai được phép mong muốn gì cho mình, thì niềm vui của người được giúp cũng trở thành đáng ngờ.

Ở chiều ngược lại, có những triết gia, như nhà văn Ayn Rand ở thế kỷ XX, đề cao sự ích kỷ như một đức tính và chê vị tha là đạo đức của kẻ yếu. Quan điểm này gây tranh cãi lớn và bị nhiều người coi là cực đoan. Giữa hai cực ấy, các truyền thống cổ hơn, của Aristotle và Nho gia, lại có những câu trả lời ôn hoà và tinh tế hơn.

Aristotle: người tốt nên yêu mình nhất, theo đúng nghĩa

Trong phần bàn về tình bạn, Aristotle đặt một câu hỏi thẳng: nên yêu mình nhất hay yêu người khác nhất? Ông trả lời bằng cách tách hai nghĩa của "yêu mình". Nghĩa thường dùng để chê là giành phần hơn về tiền bạc, danh vọng, khoái lạc. Nghĩa thứ hai là giành phần hơn về điều cao đẹp: sống công bằng, can đảm, tử tế.

Người yêu mình theo nghĩa thứ hai, ông nói, là người yêu mình đúng nhất. Họ sẵn lòng nhường bạn tiền bạc, chức vị, thậm chí hi sinh vì bạn, vì như thế họ giữ cho mình phần tốt đẹp hơn. Ở đây, sống vì người khác và sống cho mình không còn đối nghịch: chính việc tử tế với người khác là cách người ta chăm lo cho phần quý nhất của mình.

Lập luận này giải được một nghịch lý quen thuộc. Người hay giúp đỡ thường không thấy mình mất mát, mà thấy mình được sống đúng với con người mình muốn là. Nhưng Aristotle cũng nhấn mạnh: người không biết đối xử tốt với chính mình, sống trong mâu thuẫn và tự ghét bỏ, thì khó mà làm bạn tốt của ai.

Peter Singer: nếu giúp được mà không mất gì đáng kể thì có nên giúp

Ở chiều ngược lại với Nietzsche, triết gia đương đại Peter Singer đặt một câu hỏi khiến nhiều người khó chịu. Bạn đi ngang một cái ao nông, thấy một đứa trẻ đang chới với. Lội xuống cứu thì ướt bộ quần áo đẹp, hỏng đôi giày. Hầu như ai cũng nói phải cứu, bộ quần áo không đáng gì so với một mạng người. Singer hỏi tiếp: vậy với những người đang khổ ở xa, mà ta giúp được bằng cái giá chỉ tương đương bộ quần áo, sao ta lại thấy không có bổn phận?

Lập luận này không bàn chuyện quên mình hoàn toàn. Nó chỉ nói: nếu ngăn được điều rất tệ mà không phải hi sinh điều gì quan trọng tương đương, thì nên làm. Nhiều người phản bác rằng như thế đòi hỏi quá nhiều, khiến đời sống riêng gần như biến mất, và rằng ta có bổn phận đặc biệt với người thân trước người lạ.

Dù đồng ý đến đâu, câu hỏi của Singer có ích cho chủ đề này ở một điểm: nó tách "vị tha" khỏi chuyện hi sinh lớn lao. Phần lớn lòng tốt hằng ngày không đòi ta mất mình, chỉ đòi bớt một chút tiện nghi, một chút thời gian. Người sợ rằng sống vì người khác là phải bỏ hết thường quên rằng có rất nhiều việc tốt nằm ở mức giá "bộ quần áo".

Nietzsche và cái giá của lòng vị tha bị ép buộc

Friedrich Nietzsche nghi ngờ thứ đạo đức ca ngợi sự quên mình. Theo ông, nhiều khi đằng sau lời khen "người vị tha" là lợi ích của những người được hưởng sự hi sinh ấy. Xã hội khen người quên mình vì người quên mình có ích cho xã hội, không hẳn vì điều đó tốt cho chính người ấy.

Nietzsche còn tinh ý chỉ ra rằng sự hi sinh bị ép buộc dễ sinh oán hận ngầm. Người bỏ hết mong muốn riêng để sống cho người khác, nếu không thật lòng chọn, sẽ tích tụ một món nợ vô hình và sớm muộn đòi trả bằng trách móc, bằng mặc cảm gieo cho người được giúp. Câu "mẹ đã hi sinh cả đời cho các con" nhiều khi là tiếng thở dài của chính sự oán hận ấy.

Nietzsche có nhiều chỗ cực đoan và dễ bị đọc sai, nhất là khi tách câu ra khỏi văn cảnh. Nhưng phê bình này đáng giữ: vị tha thật là món quà tự do, không phải món nợ. Khi cho đi mà ghi sổ, cái cho đi đã đổi tính chất.

Chữ "thứ" của Nho gia và hi sinh trong gia đình Việt

Khổng Tử có hai câu bổ sung nhau. Một: điều mình không muốn thì đừng làm cho người, chữ "thứ". Hai: mình muốn đứng vững thì giúp người đứng vững, mình muốn thành đạt thì giúp người thành đạt. Cả hai câu đều lấy chính mình làm thước đo. Không có chuyện xoá mình để sống vì người khác; có chuyện từ hiểu mình mà hiểu người.

Trong gia đình Việt, văn hoá hi sinh rất sâu, nhất là với người mẹ, người vợ, người con cả. Nhiều sự hi sinh là thật lòng và đẹp. Nhưng cũng có những người kiệt sức vì gánh cả nhà, không dám nghỉ, không dám có mong muốn riêng, rồi đổ bệnh hoặc chua chát. Đến lúc đó, người được chăm sóc cũng không vui, vì sống trong mặc cảm mắc nợ.

Ví dụ giả định: cô Bình, 52 tuổi, chăm mẹ chồng nằm liệt bốn năm, không ai thay. Cô thấy có lỗi mỗi khi muốn đi đâu đó một ngày. Đọc theo Hillel và Khổng Tử, việc cô xin anh chị em chồng thay phiên mỗi tháng vài ngày không phải ích kỷ, mà là giữ cho người chăm sóc còn đứng vững, để tiếp tục giúp người khác đứng vững.

Vạch ranh giới lành mạnh giữa mình và người

Gom từ các triết gia trên, vài câu hỏi giúp nhận ra mình đang ở dạng lành mạnh hay dạng hỏng của mỗi phía:

  • Mình cho đi vì muốn, hay vì sợ? Cho vì muốn thường để lại niềm vui; cho vì sợ bị chê, sợ mất lòng thường để lại oán giận.
  • Mình có đang ghi sổ không? Nếu trong đầu đếm từng việc đã làm và chờ đáp lại, đó là dấu hiệu sự hi sinh đã quá sức chịu.
  • Việc mình lo cho bản thân có làm ai bị bỏ rơi thật không? Nghỉ một ngày khác với bỏ mặc người cần mình.
  • Mình đã nói nhu cầu của mình chưa? Nhiều người hi sinh trong im lặng rồi trách người khác không hiểu.
  • Nếu không phải bây giờ, thì khi nào? Câu thứ ba của Hillel áp cả hai chiều: giúp người và chăm mình đều không nên hẹn mãi.

Nếu cảm giác kiệt sức vì gánh vác kéo dài, kèm mất ngủ, buồn bã, cáu gắt thường xuyên, đó không phải là thất bại đạo đức mà là tín hiệu cần nghỉ và cần người giúp, có thể là người nhà, có thể là chuyên gia tâm lý. Một người đứng vững mới giúp người khác đứng vững được lâu.

Câu hỏi thường gặp

Sống cho bản thân có phải là ích kỷ không?

Không nhất thiết. Aristotle phân biệt yêu mình theo nghĩa giành phần hơn về tiền và khoái lạc, đáng chê, với yêu mình theo nghĩa giữ cho mình sống tử tế và khoẻ mạnh, là điều cần thiết để còn giúp được người khác.

Vị tha là gì và ai đặt ra chữ này?

Vị tha là đặt lợi ích của người khác lên trên lợi ích của mình. Chữ altruisme do triết gia Pháp Auguste Comte đặt ra ở thế kỷ XIX, gắn với khẩu hiệu "sống vì người khác".

Câu hỏi của Hillel nói gì?

Ba vế: nếu ta không vì mình, ai sẽ vì ta; nếu ta chỉ vì mình, ta là gì; và nếu không phải bây giờ thì khi nào. Ba câu buộc ta giữ cân bằng giữa chăm lo bản thân và quan tâm người khác.

Vì sao hi sinh quá mức lại có hại?

Vì sự hi sinh không thật lòng chọn dễ sinh oán hận ngầm và mặc cảm mắc nợ cho người được giúp, như Nietzsche từng chỉ ra. Người kiệt sức cũng không giúp ai được lâu dài.

Nho gia có dạy xoá bỏ bản thân để sống cho người khác không?

Không. Chữ "thứ" của Khổng Tử lấy chính mình làm thước đo để hiểu người: điều mình không muốn thì đừng làm cho người, mình muốn đứng vững thì giúp người đứng vững.

Làm sao biết mình đang hi sinh quá giới hạn?

Một số dấu hiệu là cho đi vì sợ hơn là vì muốn, đếm từng việc đã làm và chờ đáp lại, không dám nói nhu cầu của mình, và cảm thấy kiệt sức, cáu gắt kéo dài. Lúc đó nên nghỉ và tìm người chia sẻ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138