MuuCau.comMưu Cầu
Hạnh phúc trong các mối quan hệ

Ghen tuông và chiếm hữu: các triết gia nhìn tình cảm "giữ khư khư" ra sao

Ghen khác đố kỵ thế nào, vì sao La Rochefoucauld nói trong ghen có nhiều tự ái hơn yêu? Spinoza, Proust, Sartre, Fromm bàn về muốn giữ trọn một người.

A single cup of cooling tea on a windowsill beside a closed wooden shutter at night, rain streaks outside, one person seen from behind in the dim room

Ghen là nỗi sợ mất một người mình yêu vào tay người thứ ba; chiếm hữu là mong giữ trọn người ấy như giữ một vật của mình. Nhiều triết gia cho rằng ghen có phần tự nhiên, nhưng khi biến thành chiếm hữu thì nó mâu thuẫn với chính tình yêu, vì ta muốn được yêu một cách tự do mà lại muốn tước đi tự do của người kia. Câu châm ngôn nổi tiếng của La Rochefoucauld tóm gọn: trong ghen tuông có nhiều tự ái hơn là tình yêu.

Phần dưới phân biệt ghen với đố kỵ, đi qua Spinoza, Proust, Sartre và Erich Fromm, rồi bàn ranh giới giữa ghen thoáng qua và kiểm soát, kèm những dấu hiệu khi một mối quan hệ cần được nhìn lại nghiêm túc. Đây là góc triết học, không phải lời khuyên cho một cặp đôi cụ thể.

Ghen và đố kỵ: hai chữ hay bị dùng lẫn

Trong tiếng Việt, "ghen" được dùng cho cả hai chuyện, "ghen ăn tức ở" lẫn "ghen tuông". Các triết gia tách chúng ra khá rõ:

Ghen tuôngĐố kỵ
Số người liên quanBa: mình, người mình yêu, người thứ baHai: mình và người có điều mình muốn
Nỗi sợ chínhMất điều mình đang cóKhông có điều người khác có
Hướng vàoMột mối quan hệ cụ thểTài sản, thành công, phẩm chất của người khác
Ví dụBực bội khi người yêu thân thiết với đồng nghiệpKhó chịu khi bạn cũ được thăng chức
Dạng lànhNhận ra mình quý mối quan hệ, muốn chăm nó hơnNhận ra mình muốn gì, có động lực cố gắng

Phân biệt này giúp gỡ một nhầm lẫn: không phải mọi khó chịu trong tình yêu đều là ghen. Có khi đó là đố kỵ với chính người mình yêu, vì họ thành công hơn, được quý mến hơn. Gọi đúng tên cảm xúc là bước đầu để hiểu nó đang đòi gì, và có đáng được đáp ứng không.

Bài này bàn chủ yếu ghen tuông trong tình yêu lứa đôi, nhưng cùng cơ chế ấy cũng xuất hiện giữa bạn thân, giữa anh chị em tranh tình thương của cha mẹ, giữa mẹ chồng và con dâu cùng thương một người.

La Rochefoucauld: trong ghen có nhiều tự ái hơn là yêu

François de La Rochefoucauld, nhà viết châm ngôn Pháp thế kỷ XVII, nổi tiếng vì những câu ngắn lột trần động cơ con người. Về ghen, ông viết rằng trong ghen tuông có nhiều tự ái hơn là tình yêu. Ông cũng có câu: ghen nảy sinh cùng tình yêu, nhưng không phải lúc nào cũng chết cùng nó.

Chữ "tự ái" ở đây là lòng tự trọng bị đe doạ, nỗi sợ mình kém cỏi, bị thay thế, bị người đời chê cười. Nhìn kỹ, nhiều cơn ghen không xoay quanh hạnh phúc của người mình yêu, mà xoay quanh câu hỏi "mình có còn là số một không", "người kia hơn mình ở điểm nào". Bằng chứng là có người vẫn ghen dữ dội với người mình đã hết yêu, đúng như câu thứ hai của ông.

Châm ngôn của La Rochefoucauld hơi cay, và không phải cơn ghen nào cũng chỉ là tự ái. Nhưng nó cho một câu hỏi tự xét rất hữu ích lúc đang ghen: điều mình sợ là mất người ấy, hay là mất thể diện, mất cảm giác mình quan trọng? Câu trả lời thường cho biết nên nói chuyện với người kia, hay nên nói chuyện với chính mình.

Spinoza và Proust: ghen là trí tưởng tượng tự hành hạ

Baruch Spinoza, trong cuốn Đạo đức học, định nghĩa ghen là một sự dao động của tâm trí, khi tình yêu và căm ghét với cùng một người đan vào nhau, kèm đố kỵ với người thứ ba. Ông nhận xét người ghen bị dằn vặt bởi chính những hình ảnh do mình tưởng tượng ra: càng yêu, càng hình dung người kia ở bên người khác, càng đau. Với Spinoza, con đường ra là hiểu rõ nguyên nhân cảm xúc của mình; hiểu đến đâu, cảm xúc bớt nô dịch ta đến đó.

Marcel Proust, trong bộ tiểu thuyết Đi tìm thời gian đã mất, viết những trang phân tích ghen tuông tỉ mỉ bậc nhất văn chương. Nhân vật Swann ghen với Odette đến mức đứng đêm dưới cửa sổ, lục tìm từng chi tiết trong lời nói của nàng. Proust cho thấy người ghen muốn chiếm cả những giờ phút người kia không ở cạnh, muốn biết hết đời sống bên trong của họ, một điều không bao giờ làm được.

Điều thấm thía là ghen của Swann lớn dần trong khi tình yêu thật của anh với Odette có khi lại nhạt đi. Ghen tự nuôi nó bằng trí tưởng tượng, tách khỏi người thật. Bài học dùng được: khi cơn ghen dâng lên, phân biệt điều mình biết chắc với điều mình đang tưởng tượng. Phần lớn nỗi khổ nằm ở cột thứ hai.

Sartre: muốn được yêu tự do mà lại muốn giam người kia

Jean-Paul Sartre, trong Tồn tại và hư vô, chỉ ra một mâu thuẫn nằm ngay trong lòng tình yêu chiếm hữu. Người yêu muốn chiếm hữu người kia, nhưng không phải chiếm hữu như chiếm một đồ vật. Một con rối làm theo mọi ý mình thì chẳng có gì đáng mừng. Cái người ta muốn là được một con người tự do tự chọn yêu mình.

Vậy là người yêu muốn hai điều chống nhau: muốn người kia tự do, vì chỉ tình yêu tự do mới có giá trị; và muốn tự do ấy bị trói vào mình, không bao giờ chọn khác. Ghen tuông và kiểm soát là những nỗ lực bất khả nhằm giải bài toán ấy: càng siết chặt, tự do của người kia càng mất, và tình yêu họ trao càng ít giá trị trong mắt chính người siết.

Sartre có cái nhìn khá bi quan về khả năng tình yêu thoát khỏi mâu thuẫn này. Nhưng chỉ cần nhận ra nó cũng đã giúp ích. Mỗi lần muốn kiểm tra điện thoại, muốn cấm đoán, có thể tự hỏi: điều mình thật sự mong là người kia ở lại vì bị giữ, hay vì họ muốn ở lại? Nếu là vế sau, thì siết chặt là đi ngược mục đích của chính mình.

Hoạn Thư và chữ ghen trong cách nghĩ người Việt

Văn học Việt có một nhân vật gắn liền với chữ ghen: Hoạn Thư trong Truyện Kiều. Biết chồng là Thúc Sinh lấy Kiều làm lẽ, nàng không làm ầm, mà âm thầm sai người bắt Kiều về làm con hầu, hành hạ ngay trước mặt chồng. Nguyễn Du tả nàng là người bề ngoài nói cười mà bên trong hiểm sâu, một kiểu ghen lạnh, có tính toán, đáng sợ hơn mọi trận cãi vã.

Thế nhưng đến cảnh báo ân báo oán, khi Kiều có quyền trong tay, Hoạn Thư tự biện rằng ghen tuông là chuyện thường tình của người đàn bà, rằng nàng cũng từng để Kiều trốn đi, và nhận mình có lỗi. Kiều tha cho nàng. Đoạn này được bàn mãi: Kiều tha vì lời biện hay, vì Hoạn Thư biết nhận lỗi, hay vì chính Kiều hiểu rằng ghen là chuyện con người?

Câu chuyện cho thấy người Việt có cái nhìn khá bao dung với cơn ghen như một cảm xúc, "ghen tuông thì cũng người ta thường tình", nhưng vẫn phân biệt rất rõ cảm xúc ấy với hành động tàn nhẫn mà nó dẫn tới. Đó cũng là phân biệt mà các triết gia phương Tây đi tới: ghen có thể hiểu được, kiểm soát và hành hạ thì không thể biện hộ.

Erich Fromm: yêu theo kiểu "có" và yêu theo kiểu "là"

Trong cuốn Sở hữu hay tồn tại (1976), Erich Fromm phân biệt hai cách sống. Kiểu "có" coi mọi thứ, kể cả con người, là thứ để sở hữu, tích luỹ, giữ chặt. Kiểu "là" coi đời sống là hoạt động, chia sẻ, trải nghiệm, không cần nắm giữ.

Áp vào tình yêu, Fromm nhận xét nhiều người nói "mình có một người vợ, một người chồng, một người yêu" như nói có một căn nhà. Khi đã "có" rồi, họ thôi cố gắng: không còn chăm chút, không còn tò mò về người kia, chỉ còn canh giữ. Ghen tuông theo kiểu này là nỗi sợ mất tài sản, không phải nỗi lo cho người mình yêu.

Yêu theo kiểu "là" thì khác: tình yêu là việc mình làm, chăm sóc, tôn trọng, tìm hiểu, mỗi ngày. Người yêu theo kiểu này vẫn có thể ghen thoáng qua, nhưng phản ứng của họ là quay lại chăm mối quan hệ, không phải siết chặt người kia. Ví dụ giả định: anh Khoa thấy khó chịu khi vợ hay đi học thêm buổi tối với nhóm bạn mới. Thay vì cấm, anh hỏi vợ về lớp học, thỉnh thoảng đi đón, và nhận ra điều mình thiếu là những buổi tối hai người còn trò chuyện với nhau.

Khi ghen chuyển thành kiểm soát: những dấu hiệu cần nhìn thẳng

Ghen thoáng qua là chuyện thường. Nhưng có những biểu hiện cho thấy mối quan hệ đã chuyển sang kiểm soát, cần được nhìn lại nghiêm túc:

  • Kiểm tra liên tục. Đòi xem điện thoại, đòi biết mật khẩu, theo dõi vị trí, gọi dồn dập khi người kia đi đâu đó.
  • Cô lập. Cấm gặp bạn bè, gia đình, chê bai mọi người thân của người kia để họ dần chỉ còn mình.
  • Đổ lỗi ngược. Mọi cơn ghen đều là "tại em", "tại anh", người kia phải sống dè dặt để khỏi gây ghen.
  • Đe doạ, nóng giận mất kiểm soát. La hét, đập phá, doạ bỏ đi, doạ làm hại mình hoặc người kia.
  • Bạo lực. Bất kỳ hành vi đánh, xô đẩy, giữ người lại không cho đi nào đều vượt quá chuyện ghen tuông.

Nếu mình là người đang chịu những điều trên, nên nói với người thân tin cậy, tìm đến chính quyền địa phương, các tổ chức hỗ trợ, chuyên gia tâm lý; khi có bạo lực, an toàn là việc đầu tiên. Nếu mình là người không kiểm soát nổi cơn ghen của chính mình, gặp chuyên gia tâm lý là bước can đảm, không phải xấu hổ. Triết học giúp hiểu cơn ghen từ đâu ra; nó không thay được sự giúp đỡ khi cơn ghen đã làm tổn thương người khác.

Câu hỏi thường gặp

Ghen tuông và đố kỵ khác nhau thế nào?

Ghen tuông liên quan ba người, là nỗi sợ mất người mình yêu vào tay người thứ ba. Đố kỵ liên quan hai người, là khó chịu vì người khác có điều mình không có. Tiếng Việt hay dùng chữ ghen cho cả hai.

Ghen có phải là bằng chứng của yêu không?

Không hẳn. La Rochefoucauld cho rằng trong ghen có nhiều tự ái hơn tình yêu, và người ta vẫn có thể ghen với người mình đã hết yêu. Ghen cho thấy mình sợ mất, nhưng không đo được mình yêu sâu đến đâu.

Sartre nói gì về tình yêu và chiếm hữu?

Sartre chỉ ra mâu thuẫn: người yêu muốn được người kia tự do chọn yêu mình, nhưng lại muốn trói tự do ấy vào mình. Càng kiểm soát, tự do của người kia càng mất và tình yêu họ trao càng ít giá trị.

Yêu theo kiểu "có" của Fromm là gì?

Là coi người mình yêu như tài sản đã sở hữu, chỉ lo canh giữ mà thôi chăm chút. Fromm đối lập nó với yêu theo kiểu "là", coi tình yêu là hoạt động chăm sóc, tôn trọng và tìm hiểu mỗi ngày.

Làm gì khi cơn ghen nổi lên?

Có thể tự hỏi mình sợ mất người ấy hay sợ mất thể diện, tách điều mình biết chắc với điều đang tưởng tượng, rồi nói chuyện bình tĩnh với người kia thay vì kiểm tra hay cấm đoán.

Khi nào ghen tuông trở thành vấn đề nghiêm trọng?

Khi nó thành kiểm soát: kiểm tra điện thoại liên tục, cô lập người kia khỏi bạn bè và gia đình, đe doạ hoặc có bạo lực. Lúc đó cần tìm người thân, tổ chức hỗ trợ hoặc chuyên gia tâm lý giúp đỡ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138