MuuCau.comMưu Cầu
Ý nghĩa cuộc sống

Ý nghĩa cuộc sống là gì: ba hướng trả lời lớn của triết học

Ý nghĩa cuộc sống đến từ một trật tự lớn hơn ta, do mỗi người tự đặt, hay nằm ở chỗ say mê gặp giá trị? Ba hướng lớn của triết học, nói dễ hiểu, kèm cách tự soi.

An older Vietnamese man seen from behind sitting on a wooden bench on a hillside at sunrise, valley mist below, wide shot, soft golden light

Ý nghĩa cuộc sống, theo cách triết học hiện nay hay chia, có ba hướng trả lời lớn: ý nghĩa đến từ một trật tự lớn hơn con người; ý nghĩa do mỗi người tự đặt ra; và ý nghĩa nằm ở chỗ điều ta say mê gặp được điều thật sự đáng giá. Không hướng nào được mọi người chấp nhận, nhưng hiểu cả ba giúp bạn biết mình đang nghiêng về đâu và vì sao có lúc thấy trống rỗng.

Câu hỏi nghe to tát, nhưng ai cũng từng chạm vào nó: lúc nằm viện, lúc mất người thân, lúc vừa đạt được thứ mình mong mà không thấy vui như tưởng. Dưới đây là cách các triết gia sắp xếp câu hỏi ấy cho gọn, kèm ví dụ đời thường và một vài bước để bạn tự soi đời mình theo từng hướng.

Câu hỏi "ý nghĩa cuộc sống" thật ra đang hỏi gì

Trước khi tìm câu trả lời, nên tách câu hỏi làm hai. Câu thứ nhất là ý nghĩa của cuộc sống nói chung: loài người, vũ trụ, sự tồn tại có mục đích nào không. Câu thứ hai là ý nghĩa trong cuộc sống của một người: đời của chị bán xôi đầu ngõ, đời của bạn, có điều gì làm nó đáng sống, đáng kể lại. Triết học thế kỷ hai mươi ngày càng dồn sức vào câu thứ hai, vì câu thứ nhất có lẽ vượt quá khả năng trả lời của bất kỳ ai.

Tách như vậy có lợi rất thực tế. Nhiều người hoảng vì nghĩ rằng nếu vũ trụ không có mục đích thì đời mình cũng vô nghĩa. Nhưng hai chuyện không nhất thiết đi cùng nhau. Một bữa cơm chiều với mẹ có thể đầy ý nghĩa với bạn, dù các vì sao chẳng hề biết đến nó. Ngược lại, có người tin chắc vũ trụ có mục đích mà đời riêng vẫn thấy rỗng.

Chữ "ý nghĩa" cũng cần nói cho rõ. Khi nói một đời người có ý nghĩa, ta thường muốn nói ba điều cùng lúc: đời ấy có hướng (đi về đâu), có giá trị (đáng làm), và có mạch (các mảnh ghép lại thành một câu chuyện hiểu được). Thiếu một trong ba, người ta dễ thấy hụt: có hướng mà không thấy đáng, hoặc thấy đáng mà rời rạc từng mảnh.

Hướng thứ nhất: ý nghĩa đến từ một trật tự lớn hơn con người

Hướng lâu đời nhất cho rằng đời người có ý nghĩa vì nó nằm trong một kế hoạch, một trật tự không do con người làm ra. Có người hình dung trật tự ấy là một đấng sáng tạo đặt mục đích cho muôn loài; có người hình dung là một vũ trụ có lý lẽ riêng, như quan niệm của phái khắc kỷ về "logos", hay chữ "đạo" trong tư tưởng phương Đông. Sống có ý nghĩa, theo hướng này, là sống thuận với trật tự đó.

Sức mạnh của hướng này là nó cho con người cảm giác được đặt đúng chỗ. Việc nhỏ nhất cũng có phần trong một bức tranh lớn, và nỗi khổ không hoàn toàn vô ích. Với rất nhiều người, đó là điểm tựa thật sự trong những năm khó khăn, và triết học không có lý do gì để coi thường điểm tựa ấy.

Điểm yếu mà các triết gia hay nêu là câu hỏi: được gắn vào kế hoạch của ai đó có tự động làm đời ta có nghĩa không? Một chiếc búa có mục đích do người thợ đặt ra, nhưng ta ít khi nói đời chiếc búa có ý nghĩa. Ngoài ra, hướng này phụ thuộc vào việc người ta có tin vào trật tự ấy hay không, mà niềm tin thì không thể ép. Site này không bàn đúng sai của niềm tin nào; chỉ ghi nhận đây là một trong ba lối nghĩ lớn.

Hướng thứ hai: ý nghĩa do mỗi người tự đặt ra

Hướng thứ hai nói thẳng: vũ trụ có thể chẳng có mục đích gì, nhưng con người có khả năng tự chọn điều mình sống vì. Ý nghĩa không được tìm thấy như tìm chiếc chìa khoá rơi, mà được làm ra như làm một ngôi nhà. Các nhà hiện sinh, nổi bật là Jean-Paul Sartre, đẩy ý này đến cùng: con người trước hết tồn tại, rồi mới tự định nghĩa mình qua lựa chọn và hành động.

Điều hấp dẫn của hướng này là tự do. Không ai có quyền nói đời bạn vô nghĩa chỉ vì bạn không đi con đường họ chọn. Người dành cả đời chăm vườn cây, người nuôi con một mình, người miệt mài sửa xe đạp cho học sinh nghèo, mỗi người tự đặt ý nghĩa và tự chịu trách nhiệm về nó.

Nhưng phê bình cũng rất mạnh. Nếu ý nghĩa hoàn toàn do mình đặt, thì một người dồn cả đời vào việc đếm số cọng cỏ trong sân, và thấy say mê thật, có sống một đời ý nghĩa không? Đây là ví dụ quen thuộc trong sách triết học, nhằm cho thấy cảm giác "mình thấy có nghĩa" chưa đủ. Hầu hết chúng ta cảm thấy có gì đó thiếu ở người đếm cỏ, dù khó nói ra là thiếu gì.

Hướng thứ ba: khi say mê gặp được điều thật sự đáng giá

Hướng thứ ba cố giữ cái hay của cả hai hướng trên. Nhà triết học người Mỹ Susan Wolf tóm gọn bằng một ý được trích nhiều: ý nghĩa nảy sinh khi sự say mê chủ quan gặp được sức hút khách quan. Nói nôm na, bạn phải thật sự gắn bó với việc mình làm, và việc ấy phải có giá trị mà người ngoài, nhìn tử tế và đủ hiểu biết, cũng thấy được.

Thử với vài ví dụ giả định. Anh Tùng làm kế toán, thấy công việc chán nhưng vẫn làm cho có lương: việc có giá trị nhưng thiếu say mê, nên anh thấy nhạt. Cậu em họ của anh mê sưu tầm nắp chai đến mức bỏ bữa: say mê có thừa, nhưng giá trị thì mỏng, nên dễ có lúc cậu tự hỏi mình đang làm gì. Còn cô giáo về hưu mở lớp dạy chữ miễn phí cho người lớn tuổi trong xóm, vừa thích vừa thấy rõ người khác đổi đời nhờ biết đọc: ở đó hai vế gặp nhau.

Hướng này bị hỏi lại ở chữ "khách quan": ai quyết định điều gì đáng giá? Wolf không đưa ra danh sách cố định, chỉ gợi ý những thứ mà hầu hết các nền văn hoá đều coi trọng: quan hệ yêu thương, hiểu biết, tạo ra cái đẹp, giúp người khác bớt khổ, làm tốt một việc khó. Danh sách mở, nhưng không phải bất cứ thứ gì cũng lọt vào.

Còn hư vô thì sao: khi có người bảo đời chẳng có nghĩa gì

Bên cạnh ba hướng trên, luôn có một giọng nói khác: chẳng có ý nghĩa nào cả, mọi thứ rồi sẽ tan biến. Đó là chủ nghĩa hư vô. Nó không chỉ là một học thuyết mà còn là tâm trạng nhiều người từng trải qua, nhất là sau mất mát lớn hoặc khi kiệt sức kéo dài.

Thomas Nagel, một triết gia người Mỹ, có cách nhìn đáng chú ý. Ông cho rằng cảm giác đời "phi lý" sinh ra từ việc con người có thể lùi ra xa, nhìn đời mình như nhìn đàn kiến, nhưng đồng thời vẫn phải sống nghiêm túc từ bên trong. Hai góc nhìn không bao giờ khớp hẳn. Theo Nagel, nhận ra điều đó không cần dẫn đến tuyệt vọng; có thể đón nó bằng chút mỉa mai nhẹ nhàng, thậm chí hài hước, rồi vẫn tiếp tục chăm lo những điều mình thương.

Một điểm thực tế: nếu cảm giác "chẳng có gì đáng" đi kèm mất ngủ, chán ăn, không làm nổi việc thường ngày trong nhiều tuần, thì đó có thể không còn là câu hỏi triết học nữa mà là dấu hiệu sức khoẻ tinh thần cần được bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý xem xét. Triết học giúp suy nghĩ, không thay được việc chăm sóc.

Đặt ba hướng cạnh nhau để thấy chỗ khác

Bảng dưới không chấm điểm hướng nào hơn, chỉ để bạn thấy mỗi lối nghĩ trả lời ba câu hỏi then chốt ra sao.

Câu hỏiTrật tự lớn hơnTự đặt raSay mê gặp giá trị
Ý nghĩa ở đâu ra?Được đặt sẵn từ bên ngoài con ngườiDo chính người sống tạo raTừ sự gặp nhau của lòng mình và giá trị thật
Ai có tiếng nói cuối cùng?Trật tự ấyBản thân mỗi ngườiBản thân, nhưng phải đối chiếu với người khác
Điểm mạnhCho cảm giác được đặt đúng chỗTôn trọng tự do và khác biệtGiải thích được vì sao có việc say mê mà vẫn thấy rỗng
Điểm hay bị hỏiPhụ thuộc vào niềm tinĐếm cỏ cả đời cũng thành có nghĩa?Ai định nghĩa "đáng giá"?
Ví dụ đời thườngSống thuận "đạo", thuận lẽ trờiTự chọn sống vì nghề, vì conThích dạy và dạy được người cần học

Nhiều người thực ra mang trong mình một chút của cả ba. Bà ngoại bạn có thể vừa tin vào lẽ trời, vừa tự chọn hy sinh cho con cháu, vừa thật lòng vui khi cả nhà quây quần. Không cần chọn phe như đi thi; chỉ cần biết lúc mình lung lay là đang hụt ở vế nào.

Dùng ba hướng này để soi đời mình

Một bài tập nhỏ, làm trong khoảng nửa giờ, với một cuốn sổ và một chỗ ngồi yên:

  1. Viết ra ba việc bạn dành nhiều thời gian nhất trong tuần qua, kể cả việc không thích.
  2. Với mỗi việc, chấm hai điểm từ một đến năm: mức bạn gắn bó với nó, và mức bạn tin nó có ích cho ai đó ngoài mình.
  3. Việc nào thấp cả hai điểm, hỏi xem mình làm vì bắt buộc hay vì quán tính. Việc nào cao một vế thấp một vế, ghi lại vế thiếu.
  4. Hỏi thêm: mình có đang dựa vào một trật tự lớn hơn để thấy việc này đáng không? Điều đó giúp hay làm mình né câu hỏi?
  5. Chọn một thay đổi nhỏ trong tuần tới để kéo một việc lên gần ô "say mê gặp giá trị", ví dụ làm cùng người mình quý, hoặc nhìn rõ hơn ai được lợi từ việc mình làm.

Bài tập này không trả lời câu hỏi lớn, và cũng không nhằm thế. Nó kéo câu hỏi xuống mặt đất, nơi bạn có thể làm gì đó vào sáng thứ Hai tới.

Câu hỏi thường gặp

Ý nghĩa cuộc sống có một đáp án đúng cho mọi người không?

Triết học chưa có đáp án được mọi người chấp nhận. Các hướng lớn bất đồng ngay ở chỗ ý nghĩa đến từ đâu. Điều có thể làm là hiểu các hướng, thấy mình nghiêng về đâu, và sống sao cho nhất quán với điều mình tin là đáng.

Nếu vũ trụ không có mục đích thì đời mình có vô nghĩa không?

Không nhất thiết. Nhiều triết gia tách ý nghĩa của vũ trụ khỏi ý nghĩa trong một đời người. Một quan hệ yêu thương, một việc làm tốt vẫn có giá trị với người trong cuộc dù vũ trụ có mục đích hay không.

Thấy việc gì đó có ý nghĩa với mình là đủ chưa?

Theo hướng thứ ba, cảm giác của mình là cần nhưng chưa đủ. Việc ấy cũng nên có giá trị mà người khác, nhìn tử tế và hiểu chuyện, cũng nhận ra được. Đây là chỗ còn tranh luận, không phải luật cứng.

Chủ nghĩa hư vô có nguy hiểm không?

Như một ý tưởng để suy nghĩ thì không. Nhiều người đi qua nó rồi tìm ra cách sống vững hơn. Nhưng nếu cảm giác vô nghĩa kéo dài nhiều tuần, kèm mất ngủ, bỏ ăn, nghĩ đến chuyện làm hại mình, hãy nói với người thân và tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý ngay.

Người không học triết học có cần quan tâm câu hỏi này không?

Không bắt buộc, và nhiều người sống tốt mà chẳng bao giờ đặt nó thành lời. Nhưng câu hỏi thường tự tìm đến vào lúc khủng hoảng; khi ấy có sẵn vài khung nghĩ đơn giản sẽ đỡ hoảng hơn là đối diện tay không.

Nên đọc gì để hiểu thêm về ý nghĩa cuộc sống?

Có thể bắt đầu từ các bài viết dễ đọc về Viktor Frankl, Albert Camus, Susan Wolf. Đọc chậm, mỗi lần một ý, và thử đối chiếu với đời mình thay vì cố nhớ hết tên học thuyết. Site này có các bài riêng cho từng người.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138