Mạnh Tử lập luận rằng ai thấy một đứa trẻ sắp rơi xuống giếng cũng giật mình lo sợ và thương xót, không vì muốn lấy lòng cha mẹ đứa trẻ, không vì muốn được khen, và từ đó kết luận lòng trắc ẩn có sẵn trong mọi người. Hơn hai nghìn năm sau, ở châu Âu, Jean-Jacques Rousseau đi tới một ý gần giống: lòng thương là một tình cảm tự nhiên có trước cả lý trí. Hai người không biết nhau nhưng cùng tin rằng hạt giống tốt nằm sẵn trong con người, và cùng lo nó bị vùi đi.
Phần dưới đọc kỹ ví dụ đứa trẻ bên giếng, bốn mầm thiện của Mạnh Tử, lập luận của Rousseau, những phản bác từ Tuân Tử đến các nhà tâm lý học hôm nay, và câu hỏi lòng trắc ẩn liên quan gì tới hạnh phúc trong các mối quan hệ.
Đứa trẻ bên giếng: một thí nghiệm tư duy rất ngắn
Đoạn văn nằm trong sách Mạnh Tử, thiên Công Tôn Sửu. Ông yêu cầu người nghe hình dung: bỗng thấy một đứa trẻ sắp bò xuống giếng. Ai cũng sẽ giật mình, lòng dấy lên sự lo sợ và thương xót. Rồi ông loại trừ từng lý do tính toán: không phải vì muốn kết giao với cha mẹ đứa trẻ, không phải vì muốn được làng xóm, bạn bè khen, cũng không phải vì ghét nghe tiếng trẻ khóc.
Cái hay của ví dụ nằm ở tốc độ. Phản ứng đến trước khi kịp nghĩ. Không ai đứng bên giếng mà cân nhắc lợi hại rồi mới thấy lo. Chính vì đến nhanh như thế, Mạnh Tử cho rằng nó không phải sản phẩm của giáo dục hay tính toán, mà thuộc về bản tính. Ông viết: ai không có lòng trắc ẩn thì không phải là người.
Cũng cần đọc cho đúng. Mạnh Tử không nói ai cũng sẽ nhảy xuống cứu, không nói lòng thương ấy luôn thắng nỗi sợ hay sự lười. Ông chỉ nói cái rung động đầu tiên ấy có mặt ở mọi người. Đó là bằng chứng cho mầm, chưa phải cây. Và chính khoảng cách giữa mầm và cây là chỗ cả triết lý của ông bắt đầu.
Bốn mầm thiện: lòng trắc ẩn chỉ là mầm đầu tiên
Mạnh Tử gọi chúng là tứ đoan, bốn đầu mối của tính thiện. Mỗi mầm, nếu được nuôi, lớn thành một đức lớn:
| Mầm | Biểu hiện | Lớn thành đức | Ví dụ đời thường |
|---|---|---|---|
| Lòng trắc ẩn | Thương xót trước nỗi khổ của người | Nhân | Nhói lòng khi thấy cụ già bán vé số dầm mưa |
| Lòng tu ố | Hổ thẹn với việc xấu của mình, ghét việc xấu | Nghĩa | Ngượng khi được trả thừa tiền mà định im lặng |
| Lòng từ nhượng | Biết nhường, biết khiêm | Lễ | Tự nhiên đứng dậy nhường ghế trên xe buýt |
| Lòng thị phi | Phân biệt phải trái | Trí | Thấy bất bình khi đồng nghiệp bị đổ lỗi oan |
Mạnh Tử ví bốn mầm như tứ chi: ai cũng có, và người có mà bảo mình không làm được việc tốt là tự hại mình. Nhưng mầm phải được nuôi. Ông kể chuyện một người nước Tống lo lúa mọc chậm nên ra đồng kéo từng cây lên cho cao, về nhà khoe đã giúp lúa lớn, con chạy ra xem thì lúa héo cả. Nuôi lòng thiện không được bỏ mặc, cũng không được nóng vội: phải chăm đều, để nó lớn theo nhịp của nó. Thành ngữ "nhổ lúa giúp lớn" ra đời từ đó.
Rousseau: lòng thương có trước lý trí, xã hội làm nó nguội
Năm 1755, trong Bàn về nguồn gốc của sự bất bình đẳng giữa người với người, Rousseau mô tả con người ở trạng thái tự nhiên có hai tình cảm có trước lý trí. Một là tình yêu bản thân, mong giữ mình sống và khoẻ. Hai là lòng thương, sự khó chịu tự nhiên khi thấy một sinh vật có cảm giác, nhất là đồng loại, phải đau đớn. Lòng thương ấy làm dịu tình yêu bản thân, khiến con người không theo đuổi lợi ích của mình bằng mọi giá.
Ông đưa ra một hình ảnh mỉa mai. Ngay dưới cửa sổ nhà một triết gia, có người đang bị giết. Triết gia chỉ việc bịt tai lại, tự thuyết phục mình bằng vài lập luận, là ngăn được lòng thương nổi lên. Còn người dân thường ở chợ, bà bán hàng ngoài phố, lại là người lao vào can ngăn. Với Rousseau, lý trí quá đà và xã hội đầy so đo đã dạy con người cách tắt tiếng lòng thương tự nhiên.
Ý này gần với Mạnh Tử ở chỗ cả hai đặt lòng thương vào bản tính. Nhưng hướng lo lắng khác nhau. Mạnh Tử lo mầm không được nuôi dạy, nên đề cao học và tu dưỡng. Rousseau lại nghi ngờ chính văn minh và giáo dục đương thời, cho rằng chúng làm con người khéo léo hơn mà lạnh lùng hơn. Đọc hai người cạnh nhau, ta thấy câu hỏi "học nhiều có làm người tốt hơn không" đã được đặt từ rất lâu.
Adam Smith và Schopenhauer: lòng thương làm nền cho đạo đức
Rousseau không đơn độc ở châu Âu. Adam Smith, trước khi nổi tiếng về kinh tế, đã viết Lý thuyết về tình cảm đạo đức, mở đầu bằng nhận xét rằng dù con người có ích kỷ đến đâu, trong bản tính vẫn có những nguyên lý khiến họ quan tâm đến số phận người khác, coi hạnh phúc của người khác là cần cho mình, dù chẳng được gì ngoài niềm vui được thấy điều đó. Smith gọi năng lực đặt mình vào chỗ người khác bằng trí tưởng tượng là sự đồng cảm, và coi nó là chất keo của đời sống chung.
Arthur Schopenhauer đi xa hơn nữa: ông cho rằng lòng thương là nền tảng duy nhất thật sự của đạo đức. Một hành động chỉ có giá trị đạo đức khi động cơ của nó là nỗi khổ của người khác, chứ không phải lợi ích của mình hay một quy tắc trừu tượng. Ông còn mở rộng lòng thương tới loài vật, một điều khá hiếm ở thời ông.
Thật thú vị khi một triết gia nổi tiếng bi quan như Schopenhauer lại đặt hết hi vọng đạo đức vào lòng thương. Có lẽ chính vì nhìn đời như chuỗi khổ đau, ông thấy điều quý nhất con người làm được là bớt cho nhau một phần khổ ấy. Ở điểm này, ông và Mạnh Tử, cách nhau hơn hai nghìn năm và nửa vòng trái đất, gặp nhau lạ lùng.
Những người không đồng ý: từ Tuân Tử đến các nhà tâm lý học
Ngay trong Nho gia, Tuân Tử đã phản bác Mạnh Tử: bản tính con người là ham lợi, đố kỵ, và điều thiện là do công sức con người tạo ra, qua lễ nghĩa và giáo dục, như người thợ uốn gỗ cong cho thẳng. Hai người cùng coi trọng học, nhưng một người học để nuôi mầm, một người học để sửa gốc. Cuộc tranh luận tính thiện, tính ác ấy kéo dài nhiều thế kỷ trong tư tưởng phương Đông.
Ở phương Tây, Thomas Hobbes đứng ở phía đối lập với Rousseau, mô tả trạng thái tự nhiên như cuộc chiến của mọi người chống mọi người. Còn trong thời gian gần đây, nhà tâm lý học Paul Bloom viết hẳn một cuốn sách mang tên Chống lại sự đồng cảm. Ông chỉ ra rằng cảm xúc thương người dễ thiên lệch: ta thương người giống mình, người gần mình, một em bé có tên và khuôn mặt, nhưng dửng dưng với hàng nghìn người ở xa chỉ hiện ra như con số.
Bloom không bảo bỏ lòng tốt. Ông phân biệt cảm thấy y như người khác đang đau với quan tâm đến điều tốt cho họ một cách tỉnh táo, và đề cao cái sau. Phê bình này không bác bỏ Mạnh Tử, mà bổ sung: mầm trắc ẩn là thật, nhưng nếu chỉ để nó tự lớn mà không có "trí", tức là sự phân biệt phải trái, nó có thể dẫn ta đi lệch.
Lòng trắc ẩn và hạnh phúc trong các mối quan hệ
Vì sao một chuyên mục về hạnh phúc trong các mối quan hệ lại bàn đến đứa trẻ bên giếng? Vì phần lớn tổn thương giữa người thân không đến từ ác ý, mà từ việc không nhìn thấy nỗi khổ của nhau. Vợ chồng cãi nhau về việc nhà mà không thấy người kia đang kiệt sức. Cha mẹ la con vì điểm kém mà không thấy con đang sợ.
Theo Mạnh Tử, mầm trắc ẩn có sẵn. Cái thiếu thường là không dừng lại đủ lâu để nó kịp dấy lên. Trong đời sống bận rộn, ta lướt qua người thân như lướt qua người lạ trên phố. Mở rộng mầm, theo cách Mạnh Tử nói với một vị vua, là đem cái lòng có sẵn với người gần mà đặt sang người xa: thương con mình rồi thương con người khác, thương cha mẹ mình rồi kính người già của người.
Ví dụ giả định: anh Phong hay cáu với mẹ vợ vì bà nói nhiều. Một hôm anh thấy bà ngồi một mình ở hiên, lặng lẽ, và nhận ra bà nói nhiều vì ở cả ngày không có ai trò chuyện. Cảm giác thương thoáng qua ấy chính là mầm. Từ hôm đó anh dành mười phút buổi tối ngồi nghe bà kể chuyện. Không có gì to tát, nhưng không khí trong nhà dịu hẳn đi. Lòng trắc ẩn được nuôi bằng việc nhỏ, đúng như hình ảnh lúa lớn theo nhịp của nó.
Nuôi mầm trắc ẩn mà không kiệt sức
Lòng thương cũng có giới hạn, nhất là với người phải chăm người ốm lâu ngày hay làm nghề tiếp xúc nhiều nỗi khổ. Vài điều nên nhớ:
- Phân biệt thương với gánh thay. Thương một người không có nghĩa là phải gánh hết nỗi khổ của họ. Thấy và quan tâm là đủ để bắt đầu.
- Thêm "trí" vào lòng thương. Như Bloom gợi ý, hỏi điều gì thật sự giúp được người kia, chứ không chỉ làm điều khiến mình bớt khó chịu.
- Thương cả người ở xa. Tự nhắc rằng người không hiện ra trước mắt cũng đau như người gần, để lòng thương bớt thiên lệch.
- Cho mình nghỉ. Người chăm sóc kiệt sức không chăm ai được lâu. Nghỉ ngơi là để giữ lòng thương, không phải phản bội nó.
- Biết khi nào cần người giúp. Nếu chăm người thân bệnh lâu năm làm mình mất ngủ, buồn kéo dài, không còn hứng thú với gì, nên chia sẻ với người nhà và tìm chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.
Mạnh Tử nói người có bốn mầm mà biết mở rộng thì như lửa mới nhen, như suối mới chảy; không biết mở rộng thì đến cha mẹ mình cũng không phụng dưỡng nổi. Lửa cần nhóm, nhưng cũng cần củi; người giữ lửa cũng cần được sưởi.
Câu hỏi thường gặp
Mạnh Tử nói gì về đứa trẻ rơi xuống giếng?
Mạnh Tử nói ai thấy một đứa trẻ sắp rơi xuống giếng cũng giật mình thương xót, không vì muốn lấy lòng cha mẹ đứa trẻ hay được khen, và từ đó ông kết luận lòng trắc ẩn có sẵn trong bản tính mọi người.
Tứ đoan của Mạnh Tử là gì?
Tứ đoan là bốn mầm thiện: lòng trắc ẩn, lòng tu ố, lòng từ nhượng và lòng thị phi. Nếu được nuôi dưỡng, chúng lớn thành bốn đức nhân, nghĩa, lễ, trí.
Rousseau nghĩ gì về lòng thương?
Rousseau cho rằng lòng thương là tình cảm tự nhiên có trước lý trí, làm dịu tình yêu bản thân. Ông lo rằng xã hội nhiều so đo và lý trí quá đà khiến con người học cách tắt tiếng lòng thương ấy.
Tuân Tử phản bác Mạnh Tử thế nào?
Tuân Tử cho rằng bản tính con người là ham lợi và đố kỵ, còn điều thiện là do lễ nghĩa và giáo dục uốn nắn mà có, giống người thợ uốn gỗ cong cho thẳng. Hai ông cùng coi trọng học nhưng hiểu bản tính ngược nhau.
Lòng trắc ẩn có mặt trái không?
Có. Các nhà tâm lý học chỉ ra lòng thương dễ thiên lệch về người gần, người giống mình, và có thể làm người chăm sóc kiệt sức. Vì thế cần thêm sự tỉnh táo để biết điều gì thật sự giúp được người khác.
Lòng trắc ẩn giúp gì cho các mối quan hệ?
Nhiều tổn thương trong gia đình đến từ việc không nhìn thấy nỗi khổ của nhau. Dừng lại đủ lâu để lòng thương dấy lên giúp ta hiểu hành vi của người thân và đối xử với họ dịu dàng hơn.