Khủng hoảng ý nghĩa là khi đời sống bên ngoài vẫn vận hành tốt, việc vẫn chạy, nhà vẫn ấm, nhưng bên trong câu hỏi "tất cả để làm gì" cứ bật lên và không câu trả lời cũ nào còn đỡ được. Nó thường đến ở các khúc chuyển của đời người và có thể đi qua được, miễn là không vội lấp chỗ trống bằng quyết định lớn, và biết khi nào nỗi trống rỗng cần đến bác sĩ chứ không chỉ đến triết học.
Bài này mô tả khủng hoảng ý nghĩa trông như thế nào, kể lại câu chuyện nổi tiếng của Lev Tolstoy, chỉ ra vì sao nó hay đến đúng lúc mọi thứ có vẻ ổn, và đưa ra các bước đi qua cụ thể.
Khủng hoảng ý nghĩa trông như thế nào
Không có danh sách chuẩn, nhưng người từng trải qua thường kể lại những cảm giác giống nhau:
- Làm mọi việc đều đặn và đúng, nhưng như một cỗ máy, không còn cảm giác mình đang sống trong việc ấy.
- Câu hỏi "để làm gì" bật lên ở những lúc không ngờ: lúc đang họp, lúc đang tắm cho con, lúc đang đứng chờ đèn đỏ.
- Thành tựu mới không đem lại niềm vui như mong đợi, hoặc vui được vài ngày rồi tắt rất nhanh.
- Những điều trước đây thấy quan trọng, như thăng tiến, sự công nhận, bỗng trở nên xa lạ, nhưng chưa có điều gì thay vào.
- Cảm giác lạc lõng ngay giữa người thân, khó giải thích vì "nhìn ngoài có thiếu gì đâu".
Điểm đặc trưng của khủng hoảng ý nghĩa là sự lệch giữa bên ngoài và bên trong. Người đang gặp khó khăn rõ ràng (mất việc, ốm nặng) cũng có thể hỏi về ý nghĩa, nhưng khủng hoảng ý nghĩa đúng nghĩa thường làm người ta bối rối chính vì không có lý do bên ngoài nào để chỉ vào. Nhiều người giấu đi vì sợ bị cho là "sướng quá hoá rồ".
Biết rằng đây là một trải nghiệm có tên gọi, đã được nhiều người mô tả, là bước đầu để bớt cô độc với nó. Bạn không phải người đầu tiên thấy như vậy, và cũng không phải người kỳ quặc.
Câu chuyện của Tolstoy ngoài năm mươi tuổi
Lev Tolstoy viết Chiến tranh và hòa bình, Anna Karenina, được cả nước Nga kính trọng, có vợ con, đất đai, sức khoẻ. Ngay giữa lúc vinh quang ấy, ông rơi vào điều mà sau này ông kể lại trong cuốn Lời thú tội. Những câu hỏi đơn giản đến mức trẻ con cũng hỏi được bỗng làm ông tê liệt: rồi sao nữa, tất cả những gì mình làm hôm nay và ngày mai sẽ đi đến đâu.
Ông kể rằng mình đã tìm câu trả lời trong khoa học và triết học, và chỉ thấy những câu trả lời hoặc né câu hỏi, hoặc xác nhận rằng đời chẳng có nghĩa gì. Tình trạng của ông nặng đến mức có lúc nghĩ đến chuyện chấm dứt đời mình. Chi tiết này cần được nói thẳng: khủng hoảng ý nghĩa nặng có thể trở nên nguy hiểm, và cần được người khác đỡ.
Điều đưa ông dần ra khỏi vực, theo lời ông kể, là khi ông thôi chỉ nhìn vào giới trí thức quanh mình mà nhìn vào cách hàng triệu người lao động bình thường sống: họ làm việc, nuôi con, chịu đựng, và không thấy đời vô nghĩa. Tolstoy kết luận rằng ý nghĩa không đến từ lý lẽ suông mà từ một cách sống và một niềm tin được sống ra. Không phải ai cũng đồng ý với kết luận của ông, nhưng câu chuyện cho thấy ngay cả người lừng lẫy nhất cũng có thể chạm đáy vì câu hỏi này.
Vì sao nó hay đến đúng lúc mọi thứ có vẻ ổn
Mục tiêu cũ đã xong. Nhiều người sống nhiều năm với một mục tiêu kéo đi: đỗ đại học, có việc ổn định, mua nhà, nuôi con lớn. Khi mục tiêu cuối cùng đạt được, lực kéo biến mất và để lộ ra một khoảng trống vốn đã có từ lâu nhưng bị che đi.
Kịch bản không phải của mình. Có những người đi đúng con đường gia đình và xã hội vẽ sẵn, làm tốt từng bước. Đến một lúc, họ nhận ra mình đã sống đời người khác muốn, và cảm giác ấy đến dữ dội hơn khi mọi thứ đã "xong".
Khúc chuyển của đời người. Tuổi bốn mươi, lúc con lớn rời nhà, lúc về hưu, lúc mất cha mẹ: mỗi khúc chuyển lấy đi một vai trò từng cho ta cảm giác được cần. Vai trò mới chưa kịp hình thành, nên có một quãng chênh vênh.
Kết nối bị mỏng dần. Bận rộn nhiều năm, bạn bè thưa dần, các bữa cơm gia đình thành thói quen không còn trò chuyện. Ý nghĩa sống thường được nuôi bằng quan hệ; quan hệ mỏng đi thì ý nghĩa cũng nhạt theo mà ta không để ý.
Có thời gian để hỏi. Nghe trái ngược, nhưng khi không còn phải lo cơm áo từng ngày, đầu óc mới có chỗ cho những câu hỏi lớn. Khủng hoảng ý nghĩa vì thế có khi là dấu hiệu của một đời sống đã đủ an toàn để tự vấn.
Trống rỗng vì câu hỏi lớn và dấu hiệu cần được khám
Khủng hoảng ý nghĩa và các rối loạn khí sắc có thể chồng lên nhau, và chỉ bác sĩ hoặc chuyên gia mới phân biệt được. Bảng dưới không dùng để tự chẩn đoán, chỉ giúp bạn biết lúc nào nên đi gặp người có chuyên môn:
| Thường gặp khi đang trăn trở về ý nghĩa | Dấu hiệu nên sớm gặp bác sĩ, chuyên gia tâm lý |
|---|---|
| Vẫn ăn ngủ tương đối bình thường | Mất ngủ hoặc ngủ li bì kéo dài nhiều tuần |
| Vẫn làm được việc thường ngày dù thấy nhạt | Không làm nổi những việc cơ bản, bỏ bê bản thân |
| Còn tò mò, còn muốn đọc, muốn hỏi | Mất hứng thú với hầu hết mọi thứ, kể cả người thân |
| Có lúc lên lúc xuống trong ngày | Buồn, nặng nề gần như suốt ngày, nhiều ngày liền |
| Câu hỏi "để làm gì" mang tính tìm kiếm | Ý nghĩ mình là gánh nặng, ý nghĩ làm hại bản thân |
Nếu bạn thấy mình ở cột bên phải, dù chỉ một dòng cuối cùng, hãy nói với người thân và tìm đến cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý. Không cần đợi có đủ dấu hiệu mới đi. Khủng hoảng ý nghĩa và trầm cảm không phải là một, nhưng cái này có thể dẫn đến cái kia, và được giúp sớm luôn tốt hơn.
Những điều nên tránh khi đang thấy trống rỗng
Quyết định lớn trong cơn chênh vênh. Bỏ việc, ly hôn, bán nhà đi xa có thể đúng về sau, nhưng làm vội lúc khủng hoảng thường là đổi bối cảnh mà không đổi câu hỏi. Nếu được, hãy hoãn các quyết định khó đảo ngược ít nhất vài tháng.
Lấp chỗ trống bằng kích thích. Mua sắm, rượu bia, lướt điện thoại, công việc dồn dập đều cho cảm giác đầy tạm thời. Chúng không xấu tự thân, nhưng dùng để né câu hỏi thì câu hỏi chỉ quay lại to hơn.
Tự trách vì "có đủ mà còn đòi". Khủng hoảng ý nghĩa không phải sự vô ơn. Tự trách chỉ thêm một lớp nặng nề. Có thể biết ơn những gì đang có và đồng thời thừa nhận rằng mình đang thiếu một điều gì đó khác.
Ép mình "nghĩ tích cực" cho qua. Dán lên câu hỏi một khẩu hiệu vui vẻ chỉ làm nó chìm xuống tạm thời. Câu hỏi về ý nghĩa thường mang theo một thông tin thật về đời mình: có điều gì đã lệch, có nhu cầu nào bị bỏ quên. Lắng nghe nó, viết nó ra, bàn nó với người hiểu mình, có ích hơn là gạt đi bằng một câu động viên.
Một mình gánh hết. Nhiều người, nhất là đàn ông trung niên và người làm trụ cột gia đình, chọn im lặng vì sợ làm người khác lo. Nhưng giữ kín lâu ngày làm cảm giác lạc lõng dày thêm. Chỉ cần một người nghe, không cần họ có lời giải, đã là khác biệt lớn.
Ví dụ giả định: chị Thảo, bốn mươi hai tuổi, sau ngày con vào đại học
Chị Thảo làm quản lý ở một công ty phân phối, chồng hiền, con trai vừa đỗ đại học ở thành phố khác. Mười tám năm chị sống theo nhịp của con: đưa đón, nấu nướng, lo học thêm, lo thi cử. Tuần đầu tiên con đi, chị dọn phòng con xong thì ngồi bất động cả buổi chiều. Mọi thứ đều ổn: con đỗ trường tốt, việc vẫn chạy, nhà không nợ nần. Vậy mà chị thấy như vừa bị rút mất một chiếc cột.
Chị không kể với ai vì sợ bị cho là làm quá. Ba tháng sau, chị nhận ra mình mua sắm nhiều hơn hẳn, ở lại công ty muộn hơn dù không cần, và mỗi tối lướt điện thoại tới khuya. Một người bạn cũ để ý thấy, rủ chị đi bộ mỗi sáng. Trong những buổi đi bộ ấy, chị bắt đầu nói ra, và gọi được tên điều đã mất: vai trò người được cần đến mỗi ngày.
Từ đó chị thử vài việc nhỏ: nhận kèm hai nhân viên mới ở công ty, tham gia nhóm nấu cơm cho bệnh nhân nghèo mỗi chủ nhật, học lại đàn tranh bỏ dở từ thời sinh viên. Không việc nào thay được vai trò làm mẹ, nhưng chúng mở ra những chỗ khác để chị được cần. Đến cuối năm, câu hỏi "để làm gì" vẫn thỉnh thoảng quay lại, nhưng không còn làm chị ngồi bất động nữa.
Đi qua khủng hoảng ý nghĩa từng bước
Không có công thức chung, nhưng nhiều người thấy các bước sau giúp được, làm chậm trong vài tháng:
- Gọi tên nó. Nói với chính mình, và với một người tin cậy: "mình đang trong một giai đoạn trống rỗng". Gọi tên đã bớt đi một nửa sự hoang mang.
- Giữ nhịp cơ thể. Ngủ đủ, ăn đúng bữa, đi bộ mỗi ngày. Nghe đơn giản, nhưng đầu óc mệt mỏi thì câu hỏi nào cũng trông đen hơn.
- Kiểm kê điều đã mất. Khúc chuyển vừa rồi lấy đi vai trò nào, quan hệ nào, mục tiêu nào? Viết ra giúp thấy chỗ trống có hình dạng gì.
- Làm một việc nhỏ hướng ra người khác. Ghé thăm một người già cô đơn, dạy một kỹ năng cho người mới, giúp hàng xóm sửa đồ. Ý nghĩa thường quay lại qua cửa này trước tiên.
- Đọc chậm và hỏi câu mới. Thay "đời có nghĩa gì" bằng "tuần này điều gì đáng làm". Câu hỏi nhỏ hơn mà làm được.
- Tìm người đồng hành chuyên môn khi cần. Một chuyên gia tâm lý không đưa ra ý nghĩa cho bạn, nhưng giúp bạn tìm nó an toàn hơn.
Nhiều người kể lại rằng họ đi ra khỏi khủng hoảng ý nghĩa với một đời sống không khác mấy bề ngoài, nhưng bên trong đã có thứ tự ưu tiên mới. Đó thường là kết quả đáng mong nhất.
Câu hỏi thường gặp
Khủng hoảng ý nghĩa có phải là trầm cảm không?
Không phải một, nhưng có thể chồng lên nhau và chỉ bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý mới phân biệt được. Nếu cảm giác trống rỗng đi kèm mất ngủ kéo dài, mất hứng thú với mọi thứ, không làm nổi việc thường ngày hay có ý nghĩ làm hại mình, hãy đi khám sớm.
Vì sao mọi thứ ổn mà mình vẫn thấy trống rỗng?
Thường vì mục tiêu cũ đã đạt xong, vì đang sống theo kịch bản không phải của mình, vì một khúc chuyển như con lớn hay về hưu lấy đi vai trò quen thuộc, hoặc vì các quan hệ đã mỏng dần. Bên ngoài ổn không có nghĩa là bên trong không thiếu gì.
Khủng hoảng ý nghĩa kéo dài bao lâu?
Không có thời hạn chung. Có người đi qua trong vài tháng, có người mất vài năm với những đợt lên xuống. Nếu nó kéo dài và ngày càng nặng thay vì nhẹ dần, đó là lúc nên tìm người có chuyên môn hỗ trợ.
Có nên nghỉ việc khi đang khủng hoảng ý nghĩa?
Nên thận trọng. Quyết định lớn lúc chênh vênh dễ chỉ là đổi bối cảnh mà không đổi câu hỏi. Nếu có thể, hãy hoãn vài tháng, thử những thay đổi nhỏ trước, và quyết định khi đầu óc đã bớt rối.
Tolstoy đã thoát khỏi khủng hoảng ý nghĩa như thế nào?
Theo lời ông kể trong Lời thú tội, ông thôi tìm câu trả lời chỉ bằng lý lẽ và nhìn vào cách những người lao động bình thường sống, làm việc và tin. Ông kết luận rằng ý nghĩa đến từ một cách sống, không chỉ từ lập luận.
Người thân đang khủng hoảng ý nghĩa thì nên làm gì?
Lắng nghe mà không vội khuyên "nghĩ tích cực lên" hay "có đủ thứ còn đòi gì". Ở bên, rủ làm những việc nhỏ cùng nhau, để ý các dấu hiệu nặng như bỏ ăn, mất ngủ dài ngày hay nói về cái chết, và khi thấy chúng thì cùng họ đi gặp bác sĩ.