MuuCau.comMưu Cầu
Ý nghĩa cuộc sống

Hữu hạn làm đời có nghĩa: các triết gia nghĩ gì về việc ta không sống mãi

Nếu sống mãi, đời có ý nghĩa hơn hay nhạt đi? Williams, Heidegger, Nagel và người xưa nghĩ gì về sự hữu hạn, và cách dùng nó để sống rõ ràng hơn.

An hourglass with falling sand on a windowsill beside a small potted basil plant, late afternoon sunlight, shallow depth of field, warm amber tones

Nhiều triết gia cho rằng chính việc đời người có hạn mới làm cho lựa chọn có sức nặng và đời sống có hình dạng: vì không sống mãi, ta phải chọn, và điều được chọn mới trở nên quý. Cũng có triết gia phản bác rằng cái chết vẫn là một mất mát, vì nó lấy đi những điều tốt đẹp lẽ ra ta còn được sống. Hai ý ấy không nhất thiết loại trừ nhau.

Bài này nghe lại vài giọng nói lớn quanh câu hỏi sống mãi thì sao, rồi gợi ý cách dùng sự hữu hạn để sống rõ ràng hơn mà không biến nó thành nỗi ám ảnh.

Vì có hạn nên mới phải chọn

Hãy hình dung bạn có vô hạn thời gian. Muốn học đàn, cứ để trăm năm sau. Muốn làm lành với người bạn cũ, chẳng việc gì phải vội. Muốn ở bên con lúc nó còn nhỏ, nhưng con thì cũng sẽ sống mãi, lúc nào chả được. Khi mọi thứ đều có thể làm "sau", rất ít thứ cần làm "bây giờ", và cũng rất ít thứ thật sự được ưu tiên.

Lập luận cơ bản của phía coi trọng hữu hạn nằm ở đây. Một lựa chọn có giá trị vì nó loại trừ những lựa chọn khác. Dành buổi tối cho cha mẹ có ý nghĩa một phần vì buổi tối ấy không còn dành được cho việc khác, và số buổi tối còn lại với cha mẹ là có hạn. Nếu thời gian vô tận, cử chỉ ấy mất đi phần lớn sức nặng.

Người Việt có hình ảnh "bóng câu qua cửa sổ", gốc từ một câu trong sách Trang Tử ví đời người như bóng ngựa trắng phóng qua khe cửa. Hình ảnh ấy thường được dùng để than ngắn ngủi, nhưng cũng có thể đọc ngược: chính vì nhanh mà mỗi khoảnh khắc nhìn thấy nó mới đáng chú ý.

Bernard Williams: sống mãi rồi sẽ chán

Năm 1973, triết gia người Anh Bernard Williams viết một bài luận lấy cảm hứng từ vở nhạc kịch của nhà soạn nhạc Séc Leoš Janáček về nhân vật Elina Makropulos, người phụ nữ uống thuốc trường sinh và đã sống hơn ba trăm năm. Đến lúc ấy, bà thấy mọi thứ lạnh lẽo, nhàm chán, không còn gì khiến bà muốn sống tiếp, và cuối cùng từ chối uống thêm thuốc.

Williams dùng câu chuyện để lập luận rằng một đời sống bất tận có lẽ không đáng mong như ta nghĩ. Những gì làm ta muốn sống tiếp là các mong muốn sâu, các dự án gắn với tính cách của ta. Qua thời gian vô tận, hoặc ta giữ nguyên tính cách và rồi cạn hết điều mới để mong, hoặc ta thay đổi đến mức người sống ở thế kỷ sau không còn thật sự là "mình" nữa.

Bài luận gây tranh cãi kéo dài đến nay. Có người cho rằng Williams đánh giá thấp khả năng con người tìm thấy niềm vui lặp lại, như nghe lại một bản nhạc quen, ăn lại một món ngon. Nhưng ý cốt lõi vẫn đáng giữ: thứ làm đời sống có vị không chỉ là độ dài, mà là việc có những điều ta còn tha thiết muốn làm, muốn thấy.

Heidegger: nhìn thẳng vào cái chết để sống thật hơn

Martin Heidegger, triết gia người Đức, có một ý tưởng thường được diễn giải là "hướng về cái chết". Theo ông, phần lớn thời gian con người sống theo cách "người ta" sống: làm như người ta làm, nghĩ như người ta nghĩ, và nói về cái chết như một chuyện của người khác, của một ngày xa xôi nào đó.

Khi một người thật sự nhận ra cái chết là của riêng mình, không ai chết thay được, và có thể đến bất cứ lúc nào, sự nhận ra ấy kéo họ ra khỏi lối sống theo đám đông. Họ bắt đầu hỏi: trong thời gian của riêng mình, mình muốn sống thế nào? Heidegger gọi đó là một cách hiện hữu chân thực hơn.

Ngôn ngữ của Heidegger rất khó đọc, và đời tư chính trị của ông còn gây nhiều tranh cãi. Nhưng ý tưởng này đã ảnh hưởng đến cả tâm lý học lẫn cách nhiều người tự nhìn đời mình. Ai từng qua một lần cấp cứu, một chẩn đoán đáng sợ rồi may mắn qua khỏi, thường kể lại cảm giác gần giống: mọi ưu tiên bỗng được xếp lại.

Giọng phản biện: cái chết vẫn là mất mát

Không phải triết gia nào cũng thấy hữu hạn là điều tốt. Thomas Nagel lập luận rằng cái chết xấu với người chết không phải vì nó gây đau, mà vì nó tước đi những điều tốt đẹp lẽ ra người ấy còn được sống: thêm một mùa xuân, thêm một lần thấy cháu chào đời. Theo cách nhìn này, nói "hữu hạn làm đời có nghĩa" không được phép thành lời an ủi rằng chết sớm cũng chẳng sao.

Một phản biện khác: nhiều thứ ý nghĩa nhất, như tình yêu, sự hiểu biết, việc giúp người, có vẻ không hề nhạt đi nếu có thêm thời gian. Người yêu nhau năm mươi năm thường không mong ít hơn, mà mong nhiều hơn.

Cách dung hoà hợp lý có lẽ là: sự hữu hạn giúp ta xếp ưu tiên và trân trọng, nhưng điều đó không có nghĩa là mất đi không đáng tiếc. Ta có thể vừa biết ơn vì đời có hạn nên có hình dạng, vừa thương tiếc khi một đời người dừng lại quá sớm. Hai cảm xúc này đi cùng nhau, và nỗi tiếc thương chính là bằng chứng rằng đời ấy đã có ý nghĩa.

Ví dụ giả định: anh Quân và tuần nằm viện

Anh Quân 45 tuổi, làm kỹ sư công trình, quen đi sớm về khuya. Một buổi sáng anh bị đau ngực dữ dội ở công trường và được đưa đi cấp cứu. Bác sĩ xử trí kịp, anh nằm viện một tuần rồi về, phải thay đổi nhiều thói quen. Trong tuần nằm viện, lần đầu sau nhiều năm anh có thời gian nằm yên nhìn trần nhà và nghĩ về việc mình sẽ không sống mãi.

Anh kể lại rằng điều khiến anh day dứt không phải là những công trình chưa xong, mà là những bữa cơm tối vắng mặt, những buổi họp phụ huynh để vợ đi một mình, và người bố ở quê mà anh hứa "sang năm" sẽ đưa đi thăm lại chiến trường cũ suốt năm năm liền. Những thứ ấy bỗng hiện ra rất rõ, rất gấp.

Ra viện, anh không bỏ việc. Anh làm ba thay đổi: về nhà ăn tối ít nhất bốn buổi mỗi tuần, giao bớt việc cho người phó, và đặt lịch đưa bố đi chuyến đi đã hứa ngay trong mùa khô năm ấy. Anh nói vui rằng cái tim yếu đi một chút nhưng cái đầu thì sáng ra. Câu chuyện giả định, nhưng ai từng đi qua một lần như thế đều nhận ra mình trong đó: sự hữu hạn khi được nhìn thẳng thường không làm người ta sợ hãi mãi, mà làm họ biết chọn.

Hai cách nghĩ về thời gian đổi quyết định ra sao

Thử đặt hai câu tự nhủ quen thuộc vào vài tình huống thường gặp. Đây là ví dụ giả định để thấy cách nghĩ đổi hành động:

Tình huốngNghĩ "đời còn dài"Nghĩ "đời có hạn"
Cha mẹ ở quê gọi lên hỏi bao giờ vềĐể Tết về luôn một thểVề một cuối tuần tháng này, dù ngắn
Giận một người bạn cũĐể lúc nào nguôi hẳn rồi tínhNhắn trước một tin, chưa cần làm lành ngay
Muốn học một điều mớiKhi nào rảnh sẽ họcMỗi tuần một giờ, bắt đầu từ tuần này
Con nhỏ rủ chơi lúc đang bậnĐể cuối tuần chơi bùDừng mười phút, phần việc vẫn còn đó
Công việc làm mình kiệt sức nhiều nămCố thêm vài năm nữaHỏi thật: vài năm nữa là bao nhiêu phần đời mình

Nghĩ "đời có hạn" không có nghĩa là lúc nào cũng vội vã. Nhiều khi nó dẫn đến chậm lại: ở lâu hơn bên người thân, bỏ bớt những việc không đáng. Điều nó đổi là thứ tự ưu tiên, không phải tốc độ.

Dùng sự hữu hạn mà không sinh lo âu

Nghĩ về cái chết có thể giúp sống rõ ràng hơn, nhưng cũng có thể làm người ta lo sợ. Vài cách giữ cho nó ở phía có ích:

  1. Nghĩ theo đơn vị nhỏ. Thay vì "đời sẽ hết", hãy hỏi "còn bao nhiêu mùa hè con mình còn muốn đi chơi cùng bố mẹ". Đơn vị nhỏ gợi hành động, đơn vị lớn gợi hoảng sợ.
  2. Gắn với một việc cụ thể. Mỗi lần nghĩ đến sự ngắn ngủi, chọn một việc làm ngay trong tuần: một cuộc gọi, một lời cảm ơn, một buổi chiều không điện thoại.
  3. Không biến thành kỷ luật hà khắc. Hữu hạn không bắt mỗi giờ phải "hiệu quả". Nghỉ ngơi, chơi đùa, ngồi không cũng là cách sống thời gian có hạn cho tử tế.
  4. Nói chuyện với người thân. Những cuộc trò chuyện về ước nguyện, về điều mình muốn được nhớ đến, nếu làm lúc còn khoẻ, thường nhẹ nhàng hơn ta sợ.
  5. Biết khi nào cần giúp. Nếu nỗi sợ chết trở thành ám ảnh, gây mất ngủ, hoảng hốt, cản trở việc thường ngày nhiều tuần, hãy tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Đó không phải sự yếu đuối.

Người xưa có câu "sống gửi, thác về". Dù hiểu câu ấy theo niềm tin nào, nó nhắc một điều chung: thời gian ở đây là một khoảng được trao, và cách ta dùng khoảng ấy là phần nằm trong tay mình.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao các triết gia nói hữu hạn làm đời có ý nghĩa?

Vì khi thời gian có hạn, mỗi lựa chọn loại trừ những lựa chọn khác, nên điều được chọn mới mang sức nặng. Nếu sống mãi, mọi việc đều có thể để sau, và rất ít điều thật sự được ưu tiên hay trân trọng.

Bernard Williams lập luận gì về việc sống mãi?

Dựa trên câu chuyện nhân vật Elina Makropulos sống hơn ba trăm năm rồi chán đời, Williams cho rằng một đời bất tận có thể trở nên nhàm chán, vì ta cạn dần những mong muốn gắn với tính cách của mình. Lập luận này vẫn còn bị tranh luận đến nay.

Nghĩ về cái chết có làm mình buồn chán không?

Có thể, nếu nghĩ theo kiểu chung chung và kéo dài. Nghĩ theo đơn vị nhỏ và gắn với một việc làm ngay thì thường giúp sống rõ ràng hơn. Nếu nỗi sợ chết thành ám ảnh gây mất ngủ, hoảng hốt nhiều tuần, hãy tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

Nếu hữu hạn là tốt thì chết sớm có sao không?

Có. Nhiều triết gia, như Thomas Nagel, nhấn mạnh rằng cái chết tước đi những điều tốt đẹp lẽ ra người ấy còn được sống. Nói hữu hạn giúp đời có hình dạng không có nghĩa là mất đi không đáng tiếc.

Bóng câu qua cửa sổ nghĩa là gì?

Đây là thành ngữ ví đời người ngắn ngủi như bóng con ngựa trắng phóng qua khe cửa, có gốc từ một câu trong sách Trang Tử. Thường dùng để than đời ngắn, nhưng cũng có thể hiểu là lời nhắc trân trọng từng khoảnh khắc.

Làm sao dùng sự hữu hạn để sống tốt hơn mà không vội vã?

Dùng nó để xếp lại thứ tự ưu tiên chứ không phải để tăng tốc độ. Nhiều khi kết quả là chậm lại: dành thêm thời gian cho người thân, bỏ bớt việc không đáng. Nghỉ ngơi và chơi đùa cũng là cách sống thời gian có hạn cho tử tế.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138