MuuCau.comMưu Cầu
Hạnh phúc trong các mối quan hệ

Hạnh phúc gia đình theo cách nghĩ Nho gia và cách nghĩ của người hôm nay

Nho gia coi gia đình hoà thuận theo trên dưới là gốc của hạnh phúc; người hôm nay đề cao bình đẳng và lựa chọn riêng. Hai cách nghĩ gặp nhau, va nhau ở đâu.

A three-generation family seen from a distance sharing a meal on a straw mat in a tiled courtyard of an old house, warm evening lamp light, faces turned away

Với Nho gia, hạnh phúc gia đình là sự hoà thuận đến từ việc mỗi người làm đúng phần mình trong một trật tự trên dưới: cha hiền, con hiếu, anh thương, em kính, vợ chồng có nghĩa. Người hôm nay hiểu hạnh phúc gia đình nghiêng về sự gắn bó giữa những cá nhân bình đẳng, được chọn lựa và được là chính mình. Hai cách nghĩ này không loại trừ nhau hoàn toàn. Phần lớn gia đình Việt đang sống ở khoảng giữa, và nhiều căng thẳng giữa các thế hệ thật ra là căng thẳng giữa hai cách nghĩ.

Phần dưới trình bày cách Nho gia nghĩ về gia đình, chỗ mạnh còn nguyên giá trị, chỗ đã bị phê phán, cách nghĩ của người hôm nay, và vài gợi ý để một nhà nhiều thế hệ tìm được tiếng nói chung. Đây là góc triết học, không phải tư vấn hôn nhân hay giải quyết tranh chấp gia đình cụ thể.

Gia đình là gốc: tu thân, tề gia rồi mới đến việc lớn

Sách Đại học, một trong Tứ thư của Nho gia, nêu một chuỗi nổi tiếng: muốn trị nước thì trước phải tề gia, muốn tề gia thì trước phải tu thân. Gia đình nằm ở giữa, là chỗ con người tập làm người trước khi bước ra xã hội. Đối với Nho gia, không có hạnh phúc cá nhân tách khỏi gia đình; con người là con người trong các mối quan hệ.

Khổng Tử coi lòng hiếu với cha mẹ và sự kính nhường giữa anh em là gốc của đức nhân. Lý do không chỉ là bổn phận: chính trong gia đình, đứa trẻ học lần đầu cách quan tâm đến người khác hơn mình, cách biết ơn, cách nhường. Người học được những điều ấy ở nhà sẽ mang chúng ra đối xử với láng giềng, đồng liêu, người lạ.

Ý này vẫn rất gần với người Việt. Câu "giặc bên Ngô không bằng bà cô bên chồng" cho thấy gia đình cũng là nơi nhiều khổ sở, nhưng câu "một giọt máu đào hơn ao nước lã" và thói quen hỏi "nhà có mấy anh chị em" ngay lần đầu gặp cho thấy người Việt vẫn nhìn một người qua gia đình của họ. Hạnh phúc của ai đó, trong mắt nhiều người lớn tuổi, trước hết là "nhà cửa êm ấm".

Năm mối quan hệ và đức tính đi kèm theo Nho gia

Nho gia mô tả xã hội qua ngũ luân, năm mối quan hệ cơ bản. Ba trong năm mối nằm ngay trong nhà, và mỗi mối đi kèm đức tính riêng:

Mối quan hệĐức tính được đề caoÝ gốcCách đọc lại hôm nay
Cha mẹ – con cái (phụ tử)Từ và hiếuCha mẹ hiền từ, con cái hiếu kínhQuan tâm, chăm sóc hai chiều, không chỉ vâng lời
Vợ – chồng (phu phụ)Có nghĩa, có phân biệt vai tròMỗi người một việc, cùng giữ nhàBình đẳng, chia việc theo thoả thuận
Anh – em (huynh đệ)Anh thương, em kínhThứ bậc theo tuổiThương nhau, đỡ nhau, bớt nặng thứ bậc
Bạn bè (bằng hữu)TínGiữ lời với nhauVẫn giữ nguyên giá trị
Quân – thầnTrung, nghĩaQuan hệ người cầm quyền và người phò táThuộc xã hội cũ, ít liên quan gia đình hôm nay

Điều đáng chú ý là trong bản gốc, mỗi mối quan hệ có hai chiều: cha phải hiền thì con mới hiếu, anh phải thương thì em mới kính. Mạnh Tử còn nói rõ bổn phận đặt lên cả hai phía. Về sau, nhất là khi Nho giáo thành hệ tư tưởng nhà nước qua nhiều triều đại, chiều trên dưới được nhấn mạnh hơn, chiều ngược lại bị mờ đi. Nhiều phê phán Nho gia hôm nay thật ra nhắm vào lớp vỏ cứng hoá ấy hơn là vào ý gốc.

Chỗ mạnh của cách nghĩ Nho gia vẫn còn nguyên

Chỗ mạnh đầu tiên là coi trọng sự gắn bó lâu dài. Nho gia không đo hạnh phúc gia đình bằng khoảnh khắc vui, mà bằng việc các thế hệ còn quan tâm nhau suốt đời: con chăm cha mẹ già, anh em đỡ nhau khi sa cơ, giỗ chạp để nhớ người đã khuất. Trong một thời đại ai cũng bận, cách nhìn này nhắc rằng tình thân cần được vun bằng thời gian.

Chỗ mạnh thứ hai là coi biết ơn và đáp nghĩa là nền. "Uống nước nhớ nguồn" không chỉ là câu khẩu hiệu, mà là cách nhìn đời: không ai tự mình lớn lên. Đứa con được dạy rằng cuộc sống của mình nợ công cha mẹ, ông bà, sẽ khó trở thành người chỉ biết đòi.

Chỗ mạnh thứ ba là trách nhiệm cụ thể. Nho gia không nói yêu thương chung chung, mà nói đến việc cụ thể: thăm hỏi sớm tối, để ý sắc mặt cha mẹ, giữ thân mình khoẻ mạnh để cha mẹ khỏi lo. Khổng Tử từng nhận xét nuôi cha mẹ mà không kính thì khác gì nuôi chó ngựa, ý là hiếu nằm ở thái độ và sự quan tâm, không chỉ ở tiền gửi về. Người con đi làm xa hôm nay vẫn có thể tự hỏi mình đã kính, đã thăm, đã hỏi han chưa, hay chỉ chuyển khoản.

Chỗ đã bị phê phán và vì sao

Phê phán mạnh nhất nhắm vào sự bất bình đẳng giới. Quan niệm tam tòng, tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử, đặt người phụ nữ cả đời dưới quyền người đàn ông. Câu của Mạnh Tử "bất hiếu có ba, không có con nối dõi là lớn nhất" bị dùng trong nhiều thế kỷ để gây sức ép sinh con trai, làm khổ không biết bao nhiêu người vợ, người mẹ.

Phê phán thứ hai là chữ hiếu bị hiểu thành vâng lời tuyệt đối. Khi hiếu chỉ còn là "cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy", con cái không được chọn nghề, chọn người, và nhiều cuộc hôn nhân sắp đặt thành nỗi khổ dài. Văn học Việt đầu thế kỷ XX, nhất là các tiểu thuyết của nhóm Tự Lực văn đoàn, đã phê phán gay gắt điều này qua những nhân vật người con, người vợ trẻ bị bó buộc.

Phê phán thứ ba là sự hy sinh cá nhân cho "thể diện" gia đình. Giữ êm ấm bề ngoài đôi khi đồng nghĩa với giấu bạo lực, nhịn bất công, không dám ly hôn dù khổ. Ở chỗ này, cách nghĩ "đóng cửa bảo nhau" có thể bảo vệ kẻ mạnh hơn là bảo vệ hoà thuận. Hạnh phúc gia đình thật không thể xây trên sự im lặng của người bị hại.

Cách nghĩ của người hôm nay và chỗ dễ đi quá đà

Người hôm nay, nhất là thế hệ lớn lên ở thành phố, nghĩ về gia đình như một nơi các cá nhân bình đẳng chọn gắn bó với nhau. Vợ chồng chia việc nhà theo thoả thuận, con cái được hỏi ý, được chọn nghề, chọn bạn đời. Hạnh phúc gia đình nghiêng về chất lượng quan hệ: có nói chuyện được với nhau không, có tôn trọng nhau không, có được là chính mình khi ở nhà không.

Cách nghĩ này sửa được nhiều bất công của mô hình cũ. Nhưng nó cũng có chỗ dễ đi quá đà. Khi mọi quan hệ đều dựa trên lựa chọn, người ta dễ quên những bổn phận không do mình chọn: cha mẹ già vẫn cần chăm, anh chị em vẫn là người thân khi khó khăn. Khi "được là chính mình" trở thành giá trị duy nhất, mỗi người dễ sống như người ở chung nhà hơn là người một nhà.

Ví dụ giả định: gia đình bác Hoà có ba thế hệ ở chung. Bác muốn cả nhà ăn tối cùng nhau mỗi ngày, cô con dâu đi làm về muộn muốn tự do giờ giấc, cháu nội tuổi mới lớn muốn ăn trong phòng. Ai cũng có lý theo cách nghĩ của mình. Nhà ấy không cần chọn phe Nho gia hay phe hiện đại, mà cần tìm một nhịp chung: chẳng hạn ba bữa tối cố định mỗi tuần, còn lại tuỳ ý. Hoà thuận kiểu mới thường là kết quả của thoả thuận, không của mệnh lệnh.

Những chỗ hai cách nghĩ va nhau trong nhà Việt hôm nay

Chuyện chăm cha mẹ già. Theo cách nghĩ cũ, con cái, nhất là con trai trưởng, phải đón cha mẹ về ở cùng và tự tay chăm. Người hôm nay ở xa, đi làm cả ngày, có khi tính đến người giúp việc hay cơ sở dưỡng lão. Thế hệ trước dễ thấy đó là bất hiếu; thế hệ sau thấy đó là cách chăm tốt nhất mình làm được. Câu hỏi của Khổng Tử về chữ kính giúp gỡ bớt: điều quan trọng là thái độ và sự có mặt, không chỉ là ai đứng bếp.

Chuyện cưới xin và sinh con. Cha mẹ hỏi "bao giờ cưới", "bao giờ có cháu" vì trong cách nghĩ của họ, gia đình trọn vẹn là có thế hệ nối tiếp. Người trẻ coi đó là lựa chọn riêng. Va chạm thường không nằm ở ý muốn, mà ở chỗ một bên coi là bổn phận, một bên coi là quyền.

Chuyện tiền bạc trong nhà. Mô hình cũ gom tiền về một mối, người lớn quyết. Mô hình mới tách bạch hơn, ai làm nấy tiêu, góp chung theo thoả thuận. Không mô hình nào đúng tuyệt đối; điều làm nhà lục đục thường là không nói rõ mình đang theo mô hình nào.

Chuyện nói thật. Cách nghĩ cũ đề cao nhịn để giữ hoà khí, "một điều nhịn chín điều lành". Cách nghĩ mới đề cao nói ra cảm xúc. Nhịn quá thì tích tụ, nói quá thì sứt mẻ; cái khó là biết khi nào nên nhịn, khi nào nên nói, một kiểu "trung dung" mà cả Khổng Tử lẫn Aristotle đều bàn.

Những điều có thể giữ lại từ cả hai phía

Không cần bỏ hết truyền thống, cũng không cần ôm trọn nó. Vài điều người đọc có thể cân nhắc cho gia đình mình:

  • Giữ chữ hiếu, đổi cách hiểu. Hiếu là quan tâm, kính trọng và chăm sóc, không đồng nghĩa với vâng lời mọi việc. Con có thể không làm theo ý cha mẹ mà vẫn hiếu.
  • Giữ hai chiều của mỗi mối quan hệ. Đòi con hiếu thì cha mẹ cũng cần hiền, cần lắng nghe. Đây là ý gốc của Nho gia, không phải ý mới.
  • Giữ thời gian chung. Bữa cơm, ngày giỗ, chuyến về quê là "muối" của tình thân, như Aristotle nói về tình bạn.
  • Bỏ những gì làm một người phải chịu khổ trong im lặng. Áp lực sinh con trai, nhịn bạo lực vì thể diện không có chỗ trong hạnh phúc gia đình.
  • Nói ra thay vì đoán ý. Mô hình cũ dựa vào việc ai cũng biết phận mình; mô hình mới cần nói rõ mong đợi, vì vai trò không còn mặc định.

Nếu mâu thuẫn trong nhà đã đến mức có bạo lực, đe doạ, hoặc tranh chấp tài sản, chuyện ấy cần đến người có chuyên môn và cơ quan có thẩm quyền, không chỉ là chuyện cách nghĩ. Triết học giúp hiểu vì sao các thế hệ nhìn khác nhau; nó không thay được sự bảo vệ cần có cho người yếu thế.

Câu hỏi thường gặp

Nho gia quan niệm hạnh phúc gia đình như thế nào?

Nho gia coi hạnh phúc gia đình là sự hoà thuận khi mỗi người làm đúng phần mình: cha mẹ hiền, con cái hiếu, anh thương em kính, vợ chồng có nghĩa. Gia đình là gốc để con người tập làm người trước khi ra xã hội.

Tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ nghĩa là gì?

Đây là chuỗi ý trong sách Đại học: muốn làm việc lớn cho xã hội thì trước hết phải sửa mình, rồi giữ gia đình êm ấm. Ý chính là việc lớn bắt đầu từ cách một người sống với chính mình và người nhà.

Chữ hiếu có phải là vâng lời cha mẹ tuyệt đối không?

Trong ý gốc, hiếu nhấn vào lòng kính trọng và sự quan tâm chăm sóc. Việc hiểu hiếu thành vâng lời tuyệt đối là lớp nghĩa cứng hoá về sau. Ngày nay nhiều người hiểu hiếu là quan tâm hai chiều, có thể khác ý mà vẫn kính trọng.

Vì sao Nho giáo bị phê phán về chuyện gia đình?

Chủ yếu vì bất bình đẳng giới như quan niệm tam tòng, áp lực sinh con trai nối dõi, hiếu bị hiểu thành phục tùng, và việc giữ thể diện gia đình đôi khi che giấu bất công hay bạo lực.

Gia đình hiện đại có cần bỏ hết truyền thống không?

Không cần. Có thể giữ những điều tốt như gắn bó lâu dài, biết ơn, trách nhiệm cụ thể với cha mẹ già, đồng thời bỏ những điều gây bất công và thêm thói quen nói rõ mong đợi với nhau.

Ba thế hệ ở chung nhà nên dung hoà cách nghĩ thế nào?

Thường cần tìm một nhịp chung qua thoả thuận thay vì mệnh lệnh, ví dụ hẹn vài bữa cơm cố định mỗi tuần. Mỗi người nói rõ mình mong gì, và các bên chấp nhận rằng hoà thuận hôm nay là kết quả của bàn bạc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138