MuuCau.comMưu Cầu
Hạnh phúc trong các mối quan hệ

Biết ơn như một đức tính: vì sao triết học xưa coi trọng mà người nay hay quên

Cicero gọi biết ơn là mẹ của mọi đức tính, Seneca viết cả bộ sách về ơn nghĩa. Vì sao người xưa coi trọng biết ơn, vì sao người nay hay quên, và giữ lại thế nào.

Weathered hands of an elderly farmer passing a basket of freshly picked longan to younger hands over a garden fence, green leaves, bright morning sun

Với nhiều triết gia xưa, biết ơn không chỉ là cảm giác dễ chịu khi được giúp, mà là một đức tính: thói quen nhận ra điều tốt mình đã nhận từ người khác và đáp lại cho xứng. Cicero gọi nó là mẹ của các đức tính khác, Seneca viết cả một bộ sách về cho và nhận ơn, David Hume coi vô ơn là một trong những tội đáng ghê nhất. Người Việt có "uống nước nhớ nguồn", "ăn quả nhớ kẻ trồng cây". Thế nhưng trong đời sống hôm nay, biết ơn lại là thứ rất dễ bị quên.

Phần dưới đi qua cách Seneca và Cicero nghĩ về ơn nghĩa, chữ "ơn" trong văn hoá Việt, những lý do khiến người hiện đại hay quên, mặt trái khi ơn nghĩa bị dùng để trói buộc, và vài cách giữ lòng biết ơn như một đức tính sống, không phải một nghi thức. Bài bàn góc triết học; phần tâm lý học về biết ơn nằm ở chuyên mục khoa học hạnh phúc.

Cicero và Seneca: biết ơn là đức tính, không chỉ là phép lịch sự

Marcus Tullius Cicero, nhà hùng biện La Mã, trong một bài biện hộ đã nói rằng lòng biết ơn không chỉ là đức tính lớn nhất mà còn là mẹ của mọi đức tính khác. Câu này được trích lại rất nhiều. Ý của ông là người biết ơn tự nhiên sẽ biết kính trọng cha mẹ, trung thành với bạn bè, gắn bó với cộng đồng, vì tất cả những điều ấy bắt đầu từ việc nhận ra mình đã nhận được gì.

Lucius Annaeus Seneca, triết gia khắc kỷ, viết hẳn bảy quyển Bàn về ơn huệ. Ông phân tích tỉ mỉ cách cho và cách nhận. Người cho nên cho ngay, cho vui vẻ, không bắt người nhận chờ đợi hay hạ mình, và nên quên mình đã cho. Người nhận thì nên nhớ mãi, nhận một cách vui lòng, và tìm dịp đáp lại, nhưng không vội vã trả ngay như trả nợ để thoát khỏi cảm giác mắc ơn.

Seneca có một nhận xét sắc: người vô ơn nhất không phải người quên trả, mà là người quên mình đã nhận. Theo ông, ai còn nhớ thì vẫn còn biết ơn, dù chưa trả được; còn ai quên thì đã đánh mất điều quý nhất của việc được giúp. Với ông, biết ơn trước hết là một việc của trí nhớ và của lòng, sau mới là việc của tay.

Cho và nhận theo Seneca: ai nên nhớ, ai nên quên

Quan niệm của Seneca đặt hai vai trò vào hai thái độ ngược nhau, khác hẳn kiểu "có qua có lại" thường thấy:

Người choNgười nhận
Nên nhớ hay quênNên quên mình đã choNên nhớ mãi điều đã nhận
Cách làmCho kịp lúc, vui lòng, không bắt người nhận hạ mìnhNhận vui vẻ, không khước từ vì tự ái
Điều nên tránhNhắc đi nhắc lại, kể côngVội trả cho xong như trả nợ
Cái sai thường gặpCho để được đáp lạiQuên hoặc coi là điều đương nhiên

Đọc bảng này thấy một điều khá đẹp: nếu cả hai bên làm đúng vai, ơn nghĩa không bao giờ thành món nợ. Người cho không đòi, người nhận không quên; giữa hai người là sự gắn bó, không phải sổ sách. Chỉ khi một trong hai bên lệch vai, người cho bắt đầu kể công hay người nhận coi như không có gì, thì ơn nghĩa mới trở nên nặng nề.

Ví dụ giả định: bác Tư cho cậu sinh viên ở trọ miễn tiền một học kỳ năm cậu khó khăn. Mười năm sau, cậu về thăm, bác đã quên chuyện cũ còn cậu nhớ từng chi tiết. Đó là đúng dáng cho và nhận mà Seneca mô tả.

Quyển đầu Suy tưởng: Marcus Aurelius ghi ơn từng người

Có lẽ bài tập biết ơn đẹp nhất trong triết học cổ là quyển I của Suy tưởng. Marcus Aurelius, hoàng đế La Mã, mở cuốn sổ riêng của mình không phải bằng lý thuyết, mà bằng một danh sách: từ ông nội, ông học được tính hiền hoà và điềm tĩnh; từ người cha, sự khiêm tốn và cương nghị; từ mẹ, lòng kính trọng và cách sống giản dị, không chỉ tránh làm điều xấu mà tránh cả ý nghĩ làm điều xấu. Rồi lần lượt thầy dạy, bạn bè, người cha nuôi, mỗi người được ghi một điều cụ thể.

Điều đáng chú ý là ông không ghi ơn những món quà vật chất, mà ghi ơn những phẩm chất mình học được. Một người quyền lực nhất thế giới thời ấy tự nhắc rằng mọi điều tốt trong con người mình đều có nguồn từ người khác. Đó chính là "uống nước nhớ nguồn" theo nghĩa sâu nhất: nhớ không chỉ ai đã cho mình cơm ăn, mà ai đã làm nên tính cách mình.

Bài tập này người thường làm được. Lấy một tờ giấy, viết tên những người đã để lại dấu trong mình, và mỗi người một dòng: mình học được gì từ họ. Nhiều người làm xong thấy danh sách dài hơn mình tưởng, có cả những người mình từng giận. Và nhiều người, sau khi viết, muốn gọi một cuộc điện thoại đã lâu chưa gọi.

Chữ "ơn" trong văn hoá Việt: nặng nghĩa và cũng nặng gánh

Ít nền văn hoá nào có nhiều cách nói về ơn như tiếng Việt: ơn sinh thành, ơn dưỡng dục, ơn thầy, ơn nghĩa, ơn trời, đền ơn đáp nghĩa, ăn cháo đá bát. "Uống nước nhớ nguồn" và "ăn quả nhớ kẻ trồng cây" là những câu trẻ con thuộc từ nhỏ. Ngày giỗ, ngày Tết, ngày nhà giáo đều là những dịp nhắc nhau nhớ ơn.

Trong cách nghĩ ấy có chiều sâu thật. Biết ơn gắn con người với chuỗi thế hệ và cộng đồng: không ai tự mình mà có. Người nông dân hiểu rõ điều này hơn ai hết: cây ăn quả hôm nay là do người trồng từ mấy chục năm trước, có khi người trồng không kịp ăn. Biết ơn ở đây là nhận ra mình đang hưởng phần của người khác, và nhờ thế có trách nhiệm trồng tiếp cho người sau.

Nhưng chữ ơn trong văn hoá Việt cũng có lúc nặng gánh. "Ơn" có thể bị dùng để đòi hỏi: cha mẹ nhắc mãi công nuôi dưỡng để bắt con theo ý mình, người giúp việc nhỏ nhắc mãi để đòi đáp lớn. Khi đó lòng biết ơn bị biến thành sợi dây trói. Seneca đã cảnh báo đúng điều này: người cho mà kể công thì phá hỏng chính món quà của mình.

Vì sao người hôm nay hay quên biết ơn

Lý do đầu tiên là ảo tưởng tự thân lập nghiệp. Văn hoá hiện đại ca ngợi người "tự làm nên tất cả", và người thành công dễ kể câu chuyện của mình như một mình vượt khó. Câu chuyện ấy thường bỏ qua thầy cô, cha mẹ, đồng nghiệp, những may mắn và những người lạ đã giúp một tay.

Lý do thứ hai là mọi thứ trở thành giao dịch. Khi đã trả tiền cho dịch vụ, người ta thấy không cần cảm ơn người làm ra nó: người giao hàng, người dọn vệ sinh, người nấu bữa trưa. "Mình đã trả rồi" che mất sự thật là đằng sau mỗi dịch vụ là một con người đã bỏ công sức.

Lý do thứ ba là con người dễ quen. Điều tốt lặp lại mỗi ngày dần thành bình thường: bữa cơm mẹ nấu, chiếc xe chạy tốt, sức khoẻ. Ta chỉ thấy giá trị của chúng khi mất đi. Các triết gia khắc kỷ đã nhận ra điều này từ lâu và khuyên thỉnh thoảng hình dung mình mất những thứ đang có, để thấy lại chúng.

Lý do cuối cùng tinh tế hơn: mắc ơn làm người ta khó chịu. Nhận ơn nghĩa là thừa nhận mình đã cần người khác, và với người tự trọng cao, điều đó có thể thấy như yếu đuối. Vì thế có người vội trả cho xong, hoặc tự thuyết phục rằng người kia giúp cũng vì lợi riêng, để khỏi phải biết ơn.

Kant và Hume: vì sao vô ơn bị coi là đáng ghê

Immanuel Kant coi biết ơn là một bổn phận đặc biệt thiêng liêng, vì nó không bao giờ trả xong được: một việc tốt đã nhận thì không có cách nào hoàn trả cho bằng, kể cả khi trả lại gấp đôi, vì người cho đã đi trước, đã tự nguyện. Ông xếp vô ơn vào loại thói xấu nặng nề nhất, vì nó làm con người ngần ngại giúp nhau.

David Hume, triết gia Scotland, viết rằng trong các tội con người có thể phạm, tội ghê gớm và trái tự nhiên nhất là vô ơn, nhất là với cha mẹ. Hume vốn hay hoài nghi và ít khi dùng giọng gay gắt, nên câu này càng đáng chú ý.

Hai triết gia rất khác nhau, một người đặt đạo đức trên lý trí, một người đặt trên tình cảm, mà cùng đi tới một kết luận. Lý do chung có lẽ là: vô ơn không chỉ làm tổn thương người đã giúp, mà làm hư cả mạng lưới tin cậy giữa người với người. Khi người giúp không còn được ghi nhận, người ta học cách không giúp nữa, và mọi người đều thiệt.

Giữ biết ơn như một đức tính sống

Đức tính, theo nghĩa của Aristotle, là thói quen được tập. Vài cách giữ lòng biết ơn không thành nghi thức trống:

  • Nhớ trước, trả sau. Theo Seneca, điều đầu tiên là đừng quên. Thỉnh thoảng tự hỏi: mình đang có điều này nhờ ai?
  • Cảm ơn cụ thể. Thay vì câu "cảm ơn nhé" chung chung, nói rõ điều người kia làm đã giúp mình ra sao.
  • Thấy người sau dịch vụ. Một lời cảm ơn người giao hàng, người dọn dẹp không tốn gì nhưng khôi phục điều mà giao dịch đã che mất.
  • Trả về phía trước. Không phải ơn nào cũng trả lại được cho chính người đã cho. Giúp người khác như mình đã được giúp là cách đáp lại mà nhiều người xưa đề cao.
  • Đừng dùng ơn để trói. Khi mình là người cho, nhớ lời Seneca: quên đi. Nhắc công là biến món quà thành món nợ.

Biết ơn như đức tính khác với cảm giác biết ơn nhất thời. Cảm giác đến rồi đi; đức tính là cách nhìn đời đã thành nếp, nhìn thấy những bàn tay vô hình đã đỡ mình. Người có nếp nhìn ấy thường sống nhẹ nhõm hơn, không phải vì đời họ dễ hơn, mà vì họ không bao giờ thấy mình hoàn toàn đơn độc.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao các triết gia xưa coi biết ơn là đức tính?

Vì họ thấy biết ơn là thói quen nhận ra điều tốt mình đã nhận và đáp lại cho xứng, chứ không chỉ là cảm giác nhất thời. Cicero coi nó là mẹ của các đức tính khác, vì từ nó sinh ra kính trọng, trung thành và gắn bó.

Seneca nói gì về cho và nhận ơn?

Seneca cho rằng người cho nên cho vui vẻ, kịp lúc và quên mình đã cho, còn người nhận nên nhớ mãi và tìm dịp đáp lại, nhưng không vội trả như trả nợ. Theo ông, kẻ vô ơn nhất là người quên mình đã nhận.

Vì sao người hiện đại hay quên biết ơn?

Một số lý do là ảo tưởng tự mình làm nên tất cả, mọi thứ thành giao dịch đã trả tiền, con người dễ quen với điều tốt lặp lại, và cảm giác mắc ơn khiến người tự trọng cao thấy khó chịu.

Biết ơn có phải là mắc nợ không?

Theo Seneca thì không, nếu người cho không kể công và người nhận không quên. Ơn nghĩa chỉ thành món nợ nặng nề khi bị dùng để đòi hỏi, ví dụ nhắc mãi công lao để bắt người khác làm theo ý mình.

Kant và Hume nghĩ gì về sự vô ơn?

Kant coi biết ơn là bổn phận đặc biệt vì không bao giờ trả xong, và xếp vô ơn vào thói xấu nặng nề. Hume gọi vô ơn là tội ghê gớm và trái tự nhiên nhất, nhất là với cha mẹ.

Làm sao giữ lòng biết ơn mà không thành nghi thức trống?

Có thể tập nhớ mình đang có điều gì nhờ ai, cảm ơn cụ thể thay vì chung chung, để ý những người đứng sau các dịch vụ hằng ngày, và đáp lại bằng cách giúp người khác như mình từng được giúp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138