Một đời người bình thường hoàn toàn có thể có ý nghĩa, vì ý nghĩa đo bằng chiều sâu tác động lên vài con người và vài việc cụ thể, chứ không đo bằng số người biết đến tên mình. Nhiều triết gia và nhà văn đã nói điều này từ lâu; cái khó là giữ được cách nhìn ấy giữa một thời mà ai cũng thấy hàng ngày những đời sống "phi thường" trên màn hình.
Bài này đi tìm gốc của nỗi sợ sống tầm thường, nghe lại vài giọng nói của văn chương và triết học, đưa ra một cách đo khác, kèm một danh sách để bạn nhìn lại những việc nhỏ trong tuần của mình.
Nỗi sợ sống tầm thường đến từ đâu
Người ông, người bà của chúng ta có lẽ ít khi lo đời mình "tầm thường". Họ sống giữa làng xóm, so mình với vài chục người quen, và thước đo là có làm tròn phận sự hay không. Ngày nay, mỗi người mỗi ngày nhìn thấy hàng trăm câu chuyện được chọn lọc: người khởi nghiệp thành công, người đi khắp thế giới, người làm từ thiện quy mô lớn. Thước đo bỗng phình ra cỡ cả hành tinh.
Thêm vào đó là cách lịch sử được kể. Sách sử ghi tên vua chúa, tướng lĩnh, nhà phát minh; còn hàng triệu người nông dân, thợ thủ công, người mẹ nuôi con thì gộp lại thành "nhân dân". Nghe nhiều, người ta ngầm hiểu rằng chỉ người được ghi tên mới thật sự sống một đời đáng kể.
Nỗi sợ này có mặt tích cực: nó thúc người ta học thêm, thử thêm, không chịu sống qua loa. Nhưng khi thành thước đo duy nhất, nó biến hầu hết đời người, kể cả đời của những người ta thương nhất, thành một thứ hạng hai. Và vì đa số chúng ta sẽ không nổi tiếng, nó gieo sẵn cảm giác thất bại cho đa số.
George Eliot và những việc không đi vào lịch sử
Cuốn tiểu thuyết Middlemarch của nhà văn Anh George Eliot khép lại bằng một đoạn văn được trích rất nhiều. Nói về nhân vật chính, một người phụ nữ có hoài bão lớn nhưng cuối cùng sống một đời lặng lẽ, Eliot viết đại ý rằng điều tốt đẹp đang lớn dần lên trong thế giới một phần nhờ vào những việc làm không đi vào lịch sử; và mọi chuyện không tệ hơn với ta như lẽ ra có thể, một nửa là nhờ những người đã sống trung thực một đời ẩn khuất rồi nằm yên trong những ngôi mộ không ai viếng.
Đoạn văn ấy đổi cách nhìn: những người không ai nhớ tên không phải là phần thừa của lịch sử, mà là chất nền giữ cho thế giới đứng vững. Người thợ xây đúng kỹ thuật, người giáo viên làng kiên nhẫn, người hàng xóm báo tin khi thấy nhà bên có khói lạ: không ai ghi công, nhưng thiếu họ thì mọi thứ tệ đi.
Văn chương Việt cũng có những trang tương tự. Thạch Lam viết về những con người nhỏ bé nơi phố huyện nghèo, ngày ngày chờ một chuyến tàu đêm đi qua, với một sự trân trọng lặng lẽ. Đọc những trang ấy, người ta không thấy thương hại mà thấy một đời sống có hình dáng riêng, có ước mơ riêng, đáng được nhìn kỹ.
Triết học nói gì về đời sống của người thường
Aristotle, dù sống trong một xã hội có nhiều bất công, vẫn cho rằng sống tốt không phải đặc quyền của anh hùng. Nó nằm ở việc rèn những đức tính như can đảm, công bằng, rộng lượng, và dùng chúng trong những tình huống rất bình thường: đối xử với bạn bè, chia phần với người khác, giữ lời hứa. Đời sống đức hạnh, theo ông, được dệt từ hàng nghìn lựa chọn nhỏ.
Ở thế kỷ hai mươi, nhiều triết gia đạo đức cũng quay về những điều bình dị. Họ để ý rằng ý nghĩa hay đến từ những dự án gắn bó lâu dài, như nuôi dạy một đứa trẻ, chăm một khu vườn, giữ một nghề, hơn là từ những khoảnh khắc lừng lẫy. Một đời người có thể được nhìn như một câu chuyện; câu chuyện hay không cần nhiều nhân vật, cần mạch lạc và có tình.
Cũng có giọng phản biện đáng nghe. Một số người cho rằng nếu không ai biết đến, nếu mọi dấu vết rồi sẽ mất, thì việc nhỏ cũng chẳng có nghĩa gì. Câu trả lời phổ biến là: người được giúp thì biết. Ý nghĩa của bát cháo nóng mang cho người ốm nằm ở chính lúc người ấy ăn, không cần ai ghi chép lại mới thành thật.
Đo bằng chiều sâu, không chỉ bằng tầm rộng
Một cách đặt lại thước đo: tách "bao nhiêu người biết" khỏi "tác động sâu đến đâu". Ví dụ giả định cho thấy hai thước đo thường không trùng nhau:
| Người | Tầm rộng (bao nhiêu người biết) | Chiều sâu (tác động thật lên ai) |
|---|---|---|
| Người có nhiều người theo dõi trên mạng | Rất rộng | Thường nông, khó biết ai thật sự đổi đời |
| Cô giáo mầm non làng | Hẹp, vài trăm gia đình | Sâu: những năm đầu đời của nhiều đứa trẻ |
| Người con chăm cha mẹ già | Gần như không ai biết | Rất sâu: những năm cuối đời của hai người |
| Người thợ làm đúng kỹ thuật | Hẹp | Sâu nhưng vô hình: ngôi nhà không sập, chiếc xe không hỏng giữa đường |
| Người bạn biết lắng nghe | Vài người | Có khi là lý do một người không bỏ cuộc |
Bảng không nhằm hạ thấp ai có tầm ảnh hưởng rộng, mà để thấy rằng chiều sâu là một thước đo riêng, và phần lớn đời người bình thường đạt điểm cao ở thước đo này hơn ta tưởng. Người ta dễ đếm lượt xem, khó đếm những lần mình làm ai đó bớt sợ. Nhưng thứ thứ hai thường là thứ được nhớ đến khi người ta kể về nhau trong đám giỗ.
Ví dụ giả định: bác Sáu và cái bơm xe trước cổng trường
Bác Sáu sửa xe đạp trước cổng một trường trung học ở thị trấn đã hơn ba mươi năm. Bác không giàu, không ai viết báo về bác. Mỗi sáng bác dựng sẵn cái bơm ngoài vỉa hè, học sinh nào xẹp lốp thì tự bơm, không mất tiền. Đứa nào thủng săm mà không mang tiền, bác vá trước, hôm sau trả cũng được, không trả cũng thôi.
Hỏi bác có thấy đời mình có ý nghĩa không, chắc bác sẽ cười vì câu hỏi to quá. Nhưng hãy nhìn bằng thước đo chiều sâu: hàng nghìn buổi sáng có những đứa trẻ không bị muộn học, không bị phạt đứng, không phải dắt bộ về giữa trưa nắng. Có những người lớn hôm nay vẫn nhớ cái bơm ấy như một ký ức về sự tử tế không điều kiện.
Đời bác Sáu không có cao trào. Nó có mạch: một nghề làm cho tử tế, một chỗ đứng trong cộng đồng, một thói quen giúp người lặp lại đủ lâu để thành tính cách. Theo hầu hết các cách hiểu về ý nghĩa đã bàn ở các bài khác trên site này, đó là một đời có ý nghĩa, có khi còn rõ ràng hơn nhiều đời ồn ào.
Bằng lòng hay buông xuôi: khi nào cảm giác tầm thường là tín hiệu cần đổi
Trân trọng đời sống bình thường không có nghĩa là mọi cảm giác "đời mình nhạt quá" đều phải gạt đi. Có lúc cảm giác ấy là một tín hiệu đáng nghe. Cái khó là phân biệt bằng lòng với buông xuôi, vì nhìn từ ngoài hai trạng thái trông khá giống nhau: cùng là sống đều đều, không tham vọng gì lớn.
Một cách phân biệt là nhìn vào hướng của sự yên ổn. Người bằng lòng thấy yên vì những việc mình làm khớp với điều mình coi trọng; họ vẫn có tò mò, vẫn muốn làm tốt hơn trong phạm vi của mình. Người buông xuôi thấy yên vì đã thôi hỏi; họ làm cho xong, tránh mọi thay đổi, và nếu thành thật thì thấy mình đang tiêu hao hơn là đang sống.
Một dấu hiệu khác là sự ghen tị. Nghe tin bạn cũ làm được việc gì đó, người bằng lòng có thể mừng thật, có khi hơi chạnh lòng rồi qua. Người buông xuôi thường thấy nhói kéo dài, vì điều người kia làm chạm đúng vào một mong muốn mà họ đã cất đi mà chưa bao giờ thật sự bỏ.
Nếu thấy mình ở phía buông xuôi, không cần đập đi xây lại cả đời. Thường chỉ cần mở lại một cánh cửa nhỏ: học tiếp điều đã bỏ dở, nhận thêm một trách nhiệm có ý nghĩa ở nơi làm, dành thời gian cho một người mà mình đã lơ là. Đời vẫn bình thường, nhưng là bình thường có chủ ý.
Nhìn lại những việc nhỏ trong tuần của bạn
Cuối tuần, thử trả lời các câu dưới đây bằng vài dòng. Mục đích không phải tự khen, mà là tập nhìn thấy những gì vẫn thường trôi qua không ai để ý:
- Tuần này mình đã làm việc gì cho đúng, cho kỹ, dù không ai kiểm tra?
- Ai đã bớt mệt, bớt lo, bớt cô đơn một chút nhờ mình, kể cả chỉ trong mười phút?
- Mình đã giữ được lời hứa nào, dù nhỏ như gọi điện cho mẹ đúng hẹn?
- Có lúc nào mình chọn không nói một lời làm tổn thương người khác dù rất muốn nói?
- Mình đã học thêm được gì, hiểu ai thêm được một chút?
- Có việc nhỏ nào mình làm mà, nếu thiếu, một ai đó sẽ phải chịu khó hơn?
Sau vài tuần, danh sách này thường cho thấy một điều: đời sống của mình dày hơn mình nghĩ. Nó cũng chỉ ra chỗ có thể làm thêm, không phải để thành người phi thường, mà để những việc bình thường được làm có chủ ý hơn.
Nếu làm cùng người thân, ví dụ hai vợ chồng đọc cho nhau nghe vào tối chủ nhật, bài tập còn có thêm một tác dụng: mỗi người được nhìn thấy những việc nhỏ của người kia mà bình thường vẫn coi là hiển nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Sống một đời bình thường có phải là thất bại không?
Không. Thất bại hay thành công phụ thuộc vào thước đo bạn dùng. Nếu đo bằng số người biết đến tên mình thì đa số người đều thất bại; nếu đo bằng chiều sâu tác động lên người thân, nghề, cộng đồng thì rất nhiều đời bình thường lại đầy đặn.
Vì sao nhiều người sợ sống tầm thường?
Một phần vì mạng xã hội cho ta thấy mỗi ngày hàng trăm câu chuyện được chọn lọc, làm thước đo phình to. Một phần vì cách lịch sử được kể, chỉ ghi tên người nổi bật. Nỗi sợ này có thể thúc ta cố gắng, nhưng không nên là thước đo duy nhất.
George Eliot đã viết gì về những người bình thường?
Trong đoạn kết tiểu thuyết Middlemarch, bà viết đại ý rằng điều tốt trong thế giới lớn dần lên một phần nhờ những việc làm không đi vào lịch sử, và nhờ những người sống trung thực một đời ẩn khuất. Đoạn này thường được trích khi bàn về giá trị của đời sống bình dị.
Việc nhỏ không ai biết thì có ý nghĩa không?
Có, với người được giúp và với chính người làm. Ý nghĩa của một hành động tử tế nằm ở tác động thật của nó, không cần ai ghi chép hay khen ngợi. Nhiều triết gia cho rằng chính những lựa chọn nhỏ lặp lại mới dệt nên tính cách và đời sống tốt.
Muốn làm điều lớn hơn có sai không?
Không sai. Hoài bão giúp con người đi xa. Điều cần tránh chỉ là coi thường những gì đang có trong lúc theo đuổi điều lớn, hoặc coi đời mình vô nghĩa nếu chưa đạt được. Một người có thể vừa có hoài bão, vừa trân trọng những việc nhỏ hôm nay.
Làm sao để bớt so sánh mình với những đời sống phi thường trên mạng?
Nhớ rằng đó là phần được chọn lọc, không phải toàn bộ đời họ. Giảm thời gian lướt, và mỗi tuần dành vài phút ghi lại những việc nhỏ mình đã làm cho người khác. Tập nhìn bằng thước đo chiều sâu giúp đời mình hiện ra rõ hơn.