MuuCau.comMưu Cầu
Hạnh phúc theo triết học Hy Lạp – La Mã

Phái hoài nghi và sự bình thản: thôi phán xét mọi điều thì lòng có yên hơn

Phái hoài nghi của Pyrrho và Sextus Empiricus cho rằng treo phán đoán sẽ dẫn tới bình thản. Họ lập luận ra sao, khác hoài nghi thời nay thế nào, dùng được gì.

A small fishing boat on choppy grey sea under a stormy sky near Ha Long, a lone fisherman seen from behind sitting calmly at the stern, dramatic soft light

Phái hoài nghi Hy Lạp, bắt nguồn từ Pyrrho và được Sextus Empiricus trình bày đầy đủ, cho rằng khi đặt các lập luận trái ngược cạnh nhau và thấy chúng nặng ngang nhau, ta nên treo phán đoán, không khẳng định cũng không phủ định; và từ việc thôi giằng co ấy, sự bình thản tự đến, như cái bóng đi theo vật. Với họ, nhiều nỗi bất an đến từ chỗ tin chắc rằng điều này tốt tuyệt đối, điều kia xấu tuyệt đối.

Hoài nghi ở đây khác hẳn kiểu nghi ngờ mọi thứ trên mạng hay thuyết âm mưu. Phần dưới giải thích phái này là ai, con đường từ treo phán đoán tới bình thản, người hoài nghi sống hằng ngày ra sao, những phê bình nặng nhất nhắm vào họ, và cách lấy một chút tinh thần này để bớt mệt vì những cuộc tranh cãi không hồi kết.

Pyrrho, người đi theo Alexander sang tận Ấn Độ

Pyrrho xứ Elis sống khoảng từ năm 360 đến 270 trước Công nguyên. Ông từng là hoạ sĩ, sau theo học triết học và đi cùng đoàn quân của Alexander Đại đế sang phương Đông, tới tận Ấn Độ. Các nguồn cổ kể ở đó ông gặp những người tu khổ hạnh mà người Hy Lạp gọi là "những nhà hiền triết trần truồng", và có người cho rằng cuộc gặp ấy ảnh hưởng tới cách nghĩ của ông. Mức ảnh hưởng thật đến đâu, giới nghiên cứu vẫn bàn cãi.

Giống Socrates, Pyrrho không viết gì. Ý của ông đến với ta qua học trò Timon và qua các tác giả đời sau. Ông được kể là sống rất điềm tĩnh, được người thành Elis kính trọng, và có những giai thoại cho thấy sự thờ ơ đến mức kỳ quặc với nguy hiểm, mà nhiều nhà nghiên cứu cho là đã bị thêu dệt để chế giễu.

Người trình bày học thuyết đầy đủ nhất là Sextus Empiricus, một thầy thuốc sống khoảng thế kỷ thứ hai, thứ ba sau Công nguyên, tác giả cuốn Những nét phác hoạ học thuyết Pyrrho. Bên cạnh dòng Pyrrho còn có dòng hoài nghi trong Học viện của Plato thời sau, với Arcesilaus và Carneades, nhưng bài này đi theo dòng Pyrrho, vì chính dòng ấy nối hoài nghi với bình thản.

Con đường từ hoài nghi tới bình thản, theo Sextus Empiricus

Sextus mô tả hoài nghi không phải như một học thuyết mà như một khả năng, một thói quen suy nghĩ. Trình tự của nó, diễn lại:

  1. Bắt đầu từ mong muốn yên lòng. Người hoài nghi lúc đầu cũng như mọi người: bị bối rối vì sự mâu thuẫn trong mọi thứ, muốn tìm ra cái gì đúng để được yên.
  2. Đặt các lập luận đối nghịch cạnh nhau. Với mỗi điều được khẳng định, tìm điều ngược lại có sức thuyết phục tương đương: điều người này thấy ngọt, người kia thấy đắng; phong tục nơi này là phải, nơi kia là sai.
  3. Nhận ra chúng nặng ngang nhau. Họ gọi trạng thái này là sự cân bằng của các lý lẽ: không bên nào đủ mạnh để buộc ta chấp nhận.
  4. Treo phán đoán. Không nói "điều này đúng", cũng không nói "điều này sai", mà để câu hỏi lơ lửng. Chữ Hy Lạp là epochē.
  5. Bình thản đến theo. Điều bất ngờ là chính lúc thôi cố tìm đáp án, sự yên lòng mà họ tìm kiếm lại đến, không phải như phần thưởng mà như hệ quả tự nhiên.

Sextus nhấn mạnh rằng người hoài nghi không khẳng định "không gì biết được", vì đó cũng là một khẳng định. Họ chỉ nói: cho đến giờ, ta chưa thấy lý lẽ nào đủ để kết luận, và ta vẫn tiếp tục tìm. Chữ hoài nghi trong tiếng Hy Lạp gốc nghĩa là người xem xét, người tìm tòi.

Bức hoạ con ngựa và con heo trên thuyền giữa bão: hai câu chuyện minh hoạ

Sextus kể chuyện danh hoạ Apelles vẽ một con ngựa và muốn vẽ cả bọt sùi ở miệng nó. Vẽ mãi không được, ông bực mình ném miếng bọt biển dùng lau màu vào bức tranh. Vết màu từ miếng bọt biển in lên lại thành đúng hình bọt ngựa. Sextus so sánh: người hoài nghi cũng vậy, cố mãi tìm sự thật để được yên mà không được, đến lúc buông việc phán đoán thì sự yên lòng tự đến, như tình cờ.

Câu chuyện thứ hai về Pyrrho do Diogenes Laërtius chép. Trên một con thuyền gặp bão, mọi người hoảng loạn, Pyrrho chỉ vào một con heo đang bình thản ăn trong khoang và nói người khôn ngoan nên sống không xao động như vậy. Đây là giai thoại khó đọc: nó có thể được hiểu như lời khuyên vô cảm, nhưng ý của nó là phần lớn nỗi khiếp sợ đến từ phán đoán của ta về điều sắp xảy ra, chứ không chỉ từ cơn bão.

Cả hai câu chuyện cùng nói một điều: sự căng thẳng lớn nhất nhiều khi không nằm ở hoàn cảnh, mà ở việc ta đòi hỏi phải biết chắc, phải đánh giá chắc. Buông đòi hỏi ấy, ta vẫn ở trong hoàn cảnh, nhưng thôi bị nó dằn vặt thêm.

Người hoài nghi sống ra sao khi không khẳng định gì

Câu hỏi đầu tiên ai cũng đặt ra: nếu treo mọi phán đoán, làm sao sống, làm sao biết ăn gì, đi đâu? Sextus trả lời rằng người hoài nghi sống theo những gì hiện ra, không phải theo niềm tin về bản chất sự việc. Đói thì ăn, khát thì uống. Họ đi theo bốn thứ: hướng dẫn của tự nhiên như khả năng cảm nhận và suy nghĩ; những đòi hỏi của cơ thể; phong tục và luật lệ nơi mình sống; và kỹ năng nghề nghiệp mình học được. Chính Sextus làm nghề thầy thuốc.

Nói cách khác, người hoài nghi không chối bỏ cảm nhận "cái này có vẻ ngọt". Cái họ treo lại là khẳng định "cái này bản chất là ngọt", hay "giàu có bản chất là tốt". Họ vẫn sống như mọi người, nhưng bớt một lớp niềm tin cứng.

Sextus còn phân biệt hai mức yên lòng. Với những điều thuộc niềm tin, người hoài nghi đạt bình thản trọn vẹn. Với những điều không tránh được như lạnh, đói, đau, họ vẫn chịu khó chịu, nhưng chịu ít hơn người thường, vì không cộng thêm niềm tin rằng cái đau ấy "xấu theo bản chất". Họ gọi đó là cảm xúc điều độ.

Những "lối dẫn" tới treo phán đoán: hoài nghi có phương pháp

Mười lối của Aenesidemus. Người hoài nghi không treo phán đoán một cách tuỳ hứng. Sextus chép lại một bộ mười lối lập luận, thường gắn với tên Aenesidemus, một người hoài nghi thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên. Mỗi lối chỉ ra một lý do khiến cái ta thấy chưa chắc là cái vốn có. Vài lối gần gũi nhất được diễn lại dưới đây.

Khác người, khác cảm nhận. Cùng một món ăn, người này thấy vừa, người kia thấy mặn; cùng một căn phòng, người thấy ấm, người thấy lạnh. Lấy cảm nhận của ai làm chuẩn? Nếu lấy của mình, vì sao mình lại có quyền làm chuẩn?

Khác hoàn cảnh, khác đánh giá. Khi đói, cơm nguội cũng ngon; khi no, cỗ bàn cũng nhạt. Khi đang giận, lời góp ý nghe như xúc phạm; khi bình tĩnh, nghe lại thấy có lý. Phán đoán của ta thay đổi theo trạng thái của chính ta.

Khác phong tục, khác đúng sai. Điều một vùng coi là lễ phép, vùng khác coi là kỳ quặc. Sextus liệt kê rất nhiều tập quán trái ngược nhau giữa các dân tộc để chỉ ra rằng khó lấy tập quán nào làm thước đo tuyệt đối.

Dùng vào đời thường. Không cần đi tới kết luận triệt để như phái Pyrrho, các lối này vẫn là bộ câu hỏi hữu ích trước một cơn phán xét vội: mình đang đánh giá từ chỗ đứng nào, trong trạng thái nào, theo tập quán của ai. Nhiều khi chỉ cần hỏi vậy là đủ để hạ bớt độ chắc chắn và độ gay gắt.

Hoài nghi Hy Lạp khác hoài nghi thời nay ở đâu

Chữ "hoài nghi" hôm nay hay bị dùng cho những thái độ khác hẳn. Bảng dưới giúp tách ra.

Khía cạnhPhái hoài nghi Hy LạpNghi ngờ kiểu thuyết âm mưuHoài nghi khoa học
Thái độ với khẳng địnhTreo lại, không khẳng định cũng không phủ địnhPhủ định điều chính thống, tin chắc vào điều khácĐòi bằng chứng, chấp nhận theo mức bằng chứng
Kết quả mong muốnBình thảnThấy mình biết điều người khác không biếtHiểu biết đáng tin hơn
Có kết luận khôngKhông, vẫn tiếp tục tìmCó, rất chắc chắnCó, nhưng tạm thời, sẵn sàng sửa
Cảm xúc thường đi kèmNhẹ nhõmBức xúc, cảnh giácTò mò, thận trọng

Thật ra người theo thuyết âm mưu là người kém hoài nghi nhất: họ chỉ chuyển niềm tin chắc chắn từ chỗ này sang chỗ khác. Còn hoài nghi khoa học gần hơn với dòng Học viện, chấp nhận điều có vẻ thuyết phục hơn như cơ sở hành động. Phái Pyrrho thì đi xa nhất trong việc buông kết luận.

Những phê bình nặng nhất và cách lấy một chút hoài nghi vào đời

Phê bình kinh điển là hoài nghi triệt để khiến người ta không hành động được: nếu không tin điều gì, sao dám nhảy tránh xe đang lao tới? Như trên, Sextus trả lời bằng việc sống theo cái hiện ra, nhưng nhiều triết gia vẫn thấy câu trả lời chưa thoả. Nhà triết học Scotland David Hume, nhiều thế kỷ sau, nhận xét rằng thiên nhiên mạnh hơn lý lẽ: ra khỏi phòng đọc sách, không ai sống nổi như một người hoài nghi triệt để.

Phê bình thứ hai nghiêm trọng hơn: treo phán đoán về đạo đức có nguy cơ khiến người ta làm theo bất cứ phong tục nào, kể cả phong tục bất công. Người hoài nghi sống theo luật lệ nơi mình sống; vậy nếu luật lệ sai thì sao? Đây là chỗ hoài nghi Pyrrho để lại khoảng trống lớn.

Dù vậy, có một liều nhỏ dùng được. Trong những cuộc tranh cãi không hồi kết, chuyện ăn kiêng nào đúng, cách nuôi con nào chuẩn, đội bóng nào hay hơn, thử tự hỏi: lý lẽ bên kia có thật sự yếu như mình nghĩ? Nếu hai bên ngang nhau, có cần thắng cuộc tranh cãi này không? Trong những phán xét về người khác, "người đó thật tệ", thử thay bằng "việc đó có vẻ không hay, mình chưa biết đủ". Câu nói nhỏ ấy thường làm lòng nhẹ đi trông thấy. Còn với những lo âu dai dẳng, những suy nghĩ cứ quay vòng nhiều tuần không dứt, đó không còn là việc của triết học, và tìm bác sĩ hay chuyên gia tâm lý là lựa chọn đúng.

Câu hỏi thường gặp

Phái hoài nghi Hy Lạp có cho rằng không gì biết được không?

Không. Theo Sextus Empiricus, nói không gì biết được cũng là một khẳng định, và người hoài nghi treo cả khẳng định ấy. Họ chỉ nói rằng cho đến giờ chưa thấy lý lẽ nào đủ để kết luận, và vẫn tiếp tục tìm hiểu.

Treo phán đoán là gì?

Treo phán đoán, chữ Hy Lạp là epochē, là không khẳng định cũng không phủ định một điều, khi thấy các lý lẽ ủng hộ và phản đối nặng ngang nhau. Theo phái hoài nghi, sự bình thản tự đến sau bước này.

Pyrrho có viết sách không?

Không. Pyrrho không để lại tác phẩm. Ý của ông được biết qua học trò Timon và các tác giả đời sau. Người trình bày học thuyết hoài nghi đầy đủ nhất còn giữ được là Sextus Empiricus, sống nhiều thế kỷ sau ông.

Ataraxia của phái hoài nghi khác của Epicurus ra sao?

Cùng là trạng thái lòng không xáo trộn, nhưng con đường khác nhau. Epicurus đến đó nhờ hiểu đúng tự nhiên và sống giản dị. Phái hoài nghi đến đó nhờ thôi đòi hỏi phải biết chắc, bằng cách treo phán đoán.

Người hoài nghi có làm việc, theo phong tục bình thường không?

Có. Sextus nói họ sống theo những gì hiện ra: đi theo đòi hỏi tự nhiên của cơ thể, phong tục, luật lệ nơi mình sống và kỹ năng nghề nghiệp. Chính Sextus là một thầy thuốc hành nghề.

Có nên áp dụng hoài nghi vào mọi chuyện không?

Không nên. Với chuyện cần quyết định nhanh hoặc chuyện đúng sai rõ ràng về đạo đức, treo phán đoán có thể gây hại. Liều hữu ích là bớt phán xét người khác và bớt cố thắng những cuộc tranh cãi mà hai bên đều có lý.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138