Phân đôi kiểm soát là ý mở đầu cuốn Cẩm nang của Epictetus: có những điều tuỳ thuộc ta, là nhận định, ý muốn, ham muốn và ác cảm của chính ta; và có những điều không tuỳ thuộc ta, như thân thể, của cải, danh tiếng, chức vụ, việc người khác làm. Đặt tâm sức vào nhóm thứ nhất và học cách bình thản với nhóm thứ hai, theo Epictetus, là con đường duy nhất tới tự do và yên lòng.
Ý này nghe đơn giản đến mức dễ bị coi nhẹ, và cũng dễ bị dùng sai thành lý do để buông xuôi. Phần dưới kể về người thầy từng làm nô lệ đã nói ra nó, giải thích nó vận hành ra sao qua ví dụ đời thường của người Việt, phép chia ba của người đọc hiện đại, những chỗ dễ trượt, và khi nào triết học cần nhường chỗ cho sự giúp đỡ chuyên môn.
Người nói ra ý này từng không làm chủ được cả thân mình
Epictetus sinh khoảng năm 50 ở Hierapolis, nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ, là nô lệ từ nhỏ. Tên ông trong tiếng Hy Lạp có nghĩa đơn giản là "người được mua về". Ông bị què một chân; có nguồn kể là do chủ hành hạ, có nguồn nói do bệnh, không biết chắc. Ông được cho học triết học khắc kỷ với thầy Musonius Rufus, sau được trả tự do và mở trường dạy học.
Khi hoàng đế Domitian trục xuất các nhà triết học khỏi Rome, Epictetus chuyển tới Nicopolis ở tây bắc Hy Lạp và dạy ở đó tới cuối đời. Ông không viết gì. Học trò của ông là Arrian, một người về sau làm quan và sử gia, ghi chép các bài giảng thành bộ Bài giảng và rút gọn thành cuốn Cẩm nang, một cuốn sách mỏng để mang theo người.
Tiểu sử ấy làm phép chia của ông có sức nặng riêng. Người nói "thân thể không tuỳ thuộc ta" là người đã từng bị kẻ khác sở hữu chính thân thể mình. Ông không nói từ chỗ ngồi thoải mái; ông nói từ kinh nghiệm của người biết rõ có bao nhiêu thứ có thể bị lấy đi, và tìm xem cái gì còn lại không ai lấy được.
Phép chia nằm ở đâu và nói chính xác điều gì
Câu mở đầu Cẩm nang, diễn ý: trong mọi thứ, có những thứ tuỳ thuộc ta và có những thứ không. Tuỳ thuộc ta là nhận định, sự thôi thúc hành động, ham muốn, sự né tránh, nói gọn là những gì là việc của chính ta. Không tuỳ thuộc ta là thân thể, tài sản, danh tiếng, chức vụ, nói gọn là những gì không phải việc của ta.
Epictetus nói tiếp: những thứ tuỳ thuộc ta thì tự do, không ai ngăn được; những thứ không tuỳ thuộc ta thì yếu ớt, lệ thuộc, thuộc về người khác. Nếu ta coi thứ lệ thuộc là của mình, ta sẽ bị cản trở, sẽ than khóc, sẽ trách cả trời lẫn người. Nếu ta chỉ coi cái thật sự của mình là của mình, sẽ không ai ép được ta, ta không phải trách ai.
Ở chương 5, ông thêm một câu thường được trích: không phải sự việc làm con người bối rối, mà là ý kiến của họ về sự việc. Ông lấy ví dụ cái chết: nó không đáng sợ, nếu không thì Socrates đã thấy nó đáng sợ; cái đáng sợ là ý kiến cho rằng nó đáng sợ. Hai câu này đi với nhau: phép chia chỉ ra chỗ để đặt sức, còn câu thứ hai chỉ ra cụ thể cái ta có thể làm là sửa cách ta nhận định.
Phép chia trong vài tình huống quen thuộc
Bảng dưới là ví dụ giả định, đặt phép chia vào chuyện thường ngày. Cột giữa là chỗ đáng dồn sức; cột phải là chỗ nên chuẩn bị tinh thần chấp nhận.
| Tình huống | Tuỳ thuộc mình | Không tuỳ thuộc mình |
|---|---|---|
| Đi phỏng vấn xin việc | Chuẩn bị kỹ, trả lời trung thực, cách ứng xử trong phòng | Nhà tuyển dụng chọn ai, có ứng viên khác giỏi hơn không |
| Con thi vào lớp 10 | Cách mình động viên, không gây áp lực thêm, giữ nếp ăn ngủ trong nhà | Đề thi, điểm chuẩn, kết quả cuối cùng |
| Kẹt xe trên đường đi làm | Đi sớm hơn, chọn cách nghĩ trong lúc chờ, báo trước nếu trễ | Lượng xe, tai nạn phía trước, thời tiết |
| Bị đồng nghiệp nói xấu | Làm việc của mình tử tế, nói thẳng với người đó nếu cần, không đáp trả bằng chiêu tương tự | Người kia nghĩ gì, người khác tin ai |
| Người thân ốm | Đưa đi khám, chăm sóc, ở bên, sắp xếp việc nhà | Diễn biến bệnh, thời gian hồi phục |
| Cửa hàng mới mở | Chất lượng hàng, thái độ phục vụ, sổ sách rõ ràng | Khách có đến không, đối thủ làm gì, kinh tế chung |
Để ý cột giữa không trống trong bất kỳ tình huống nào. Phép chia của Epictetus không bao giờ dẫn tới "không làm được gì"; nó chỉ ra rằng luôn có việc để làm, và việc đó thường nhỏ hơn, cụ thể hơn, gần hơn những gì ta đang lo.
Người cung thủ: dồn sức vào cú bắn, buông kết quả
Một hình ảnh giúp hiểu phép chia rõ nhất đến từ phái khắc kỷ thời trước, được Cicero thuật lại trong tác phẩm Về cứu cánh: người bắn cung. Người cung thủ làm tất cả những gì mình làm được: chọn cung tốt, đứng đúng tư thế, ngắm kỹ, buông dây đúng lúc. Từ lúc mũi tên rời dây, gió hay một con thú chạy ngang có thể làm lệch đường bay. Trúng hay trượt đã không còn trong tay anh ta.
Theo cách nhìn khắc kỷ, mục tiêu thật của người cung thủ là bắn cho khéo, còn trúng đích là điều đáng mong nhưng không phải thước đo cuối cùng. Một phát bắn chuẩn mà trượt vì gió vẫn là một phát bắn tốt; một phát bắn ẩu mà trúng vì may thì không.
Ví dụ giả định: chị Thu, 36 tuổi, nộp hồ sơ dự án cho công ty. Chị làm hết sức, rồi dự án không được chọn vì ngân sách cắt giảm. Nếu thước đo là "được chọn", chị thất bại. Nếu thước đo là "làm hết sức và làm đúng", chị đã thành công, và lần sau chị vẫn đứng trên một nền vững. Cách nhìn này không làm hết buồn, nhưng giúp nỗi buồn không biến thành tự trách hay nghi ngờ toàn bộ năng lực của mình.
Phép chia ba của người đọc hiện đại, và vì sao nó hữu ích
Vấn đề của phép chia đôi. Nhiều việc trong đời không hoàn toàn tuỳ thuộc ta mà cũng không hoàn toàn ngoài tầm tay: sức khoẻ, quan hệ vợ chồng, kết quả một cuộc thi. Nếu xếp chúng vào nhóm "không tuỳ thuộc", ta dễ buông xuôi; nếu xếp vào nhóm "tuỳ thuộc", ta dễ tự trách khi không như ý.
Thêm một nhóm ở giữa. Một số người viết về khắc kỷ thời nay đề xuất chia ba: việc hoàn toàn trong tay, việc hoàn toàn ngoài tay, và việc ta ảnh hưởng được một phần. Với nhóm giữa, cách làm là đặt mục tiêu vào phần của mình: thay vì "phải thắng trận", đặt "chơi hết sức mình".
Đây là bổ sung, không phải nguyên bản. Epictetus chỉ chia đôi, và với ông, phần "của ta" rất hẹp, gần như chỉ là nhận định và lựa chọn. Phép chia ba là cách người đọc sau này làm cho ý tưởng dễ dùng hơn, nên khi trích dẫn cần nói rõ điều đó.
Dùng phép chia ba có lợi gì. Nó giữ được sức hành động mà vẫn giữ được sự bình thản. Đặt mục tiêu vào phần của mình, ta biết mình phải làm gì hôm nay, và khi kết quả không như mong muốn, ta biết phần nào thật sự là trách nhiệm của mình, phần nào không.
Những chỗ dễ dùng sai phép chia
Sai lầm phổ biến nhất là dùng phép chia để né trách nhiệm: "chuyện đó ngoài tầm kiểm soát của em" trong khi thật ra mình có thể làm một phần. Epictetus khắt khe ở điểm này. Với ông, cách ta hành động luôn là việc của ta, nên câu "không tuỳ thuộc ta" không bao giờ được dùng để bao biện cho việc ta không làm.
Sai lầm thứ hai là dùng nó để đứng ngoài bất công. Người khắc kỷ cổ đại, như chính Epictetus, nói nhiều về bổn phận với người khác: làm con, làm cha, làm công dân. Bất công xã hội không hoàn toàn do ta quyết, nhưng thái độ và hành động của ta trước nó thì hoàn toàn là của ta.
Sai lầm thứ ba gây nhiều tranh cãi nhất: dùng phép chia một cách lạnh lùng với người thân. Ở chương 3 Cẩm nang, Epictetus khuyên nếu ta thương một cái bình, hãy nhắc mình rằng mình thương một cái bình, để khi nó vỡ ta không bối rối; và ông áp cùng lời khuyên đó với vợ con. Nhiều người đọc thấy chỗ này quá khắc nghiệt. Có thể đọc nhẹ hơn: nhắc mình rằng người thân là hữu hạn để thương họ trọn vẹn hơn hôm nay, chứ không phải để bớt thương.
Cuối cùng, phép chia là một công cụ suy nghĩ, không phải thuốc. Nếu lo âu kéo dài nhiều tuần, mất ngủ, tim đập nhanh không rõ lý do, hay không làm nổi việc thường ngày, đó là lúc cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, và việc tìm giúp đỡ ấy cũng chính là một việc nằm trong tay ta.
Câu hỏi thường gặp
Phân đôi kiểm soát nằm ở đâu trong sách của Epictetus?
Nằm ngay chương 1 của cuốn Cẩm nang, bản rút gọn bài giảng của Epictetus do học trò Arrian biên soạn. Ý này cũng được bàn nhiều lần trong bộ Bài giảng dài hơn, cũng do Arrian ghi chép.
Những gì thuộc về "tuỳ thuộc ta" theo Epictetus?
Theo Epictetus, chỉ có nhận định, sự thôi thúc hành động, ham muốn và ác cảm của chính ta, nói gọn là những gì thuộc về cách ta suy xét và lựa chọn. Thân thể, tài sản, danh tiếng, chức vụ đều nằm ngoài.
Phân đôi kiểm soát có khiến người ta thụ động không?
Nếu hiểu sai thì có. Hiểu đúng thì ngược lại: phép chia chỉ ra rằng hành động của ta luôn là việc của ta, nên luôn có việc để làm. Điều nó gỡ bỏ là sự lo lắng về kết quả, không phải nỗ lực.
Ví dụ người cung thủ có phải của Epictetus không?
Không trực tiếp. Hình ảnh người bắn cung được Cicero thuật lại khi trình bày học thuyết của phái khắc kỷ thời trước, trong tác phẩm Về cứu cánh. Nó minh hoạ rất sát tinh thần phép chia của Epictetus nên thường được dùng kèm.
Phép chia ba có phải của Epictetus không?
Không. Epictetus chỉ chia đôi. Phép chia ba, thêm nhóm việc ta ảnh hưởng được một phần, là cách một số người viết về khắc kỷ thời nay đề xuất để ý tưởng dễ áp vào đời sống hơn.
Áp dụng phép chia mà vẫn lo âu thì nên làm gì?
Phép chia là công cụ suy nghĩ, không thay được điều trị. Nếu lo âu kéo dài nhiều tuần, mất ngủ, ảnh hưởng tới việc thường ngày, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Tìm sự giúp đỡ cũng là một việc nằm trong tầm tay mình.