MuuCau.comMưu Cầu
Hạnh phúc theo triết học Hy Lạp – La Mã

Epicurus và hạnh phúc giản dị: khoái lạc không phải ăn chơi như nhiều người nghĩ

Epicurus coi khoái lạc là đích của đời người, nhưng khoái lạc ấy là không đau thân, không rối lòng, sống giản dị giữa bạn bè. Hiểu đúng và dùng vào đời thường.

Three friends seen from behind sharing a simple meal of bread, cheese and fruit at a low table in a small vegetable garden at dusk, soft warm light

Epicurus dạy rằng khoái lạc là điều tốt của đời người, nhưng khoái lạc ông nói tới là thân không đau và lòng không rối, có được nhờ sống giản dị, có bạn bè và suy nghĩ cho thấu, chứ không phải tiệc tùng hay hưởng thụ xa hoa. Trong Thư gửi Menoeceus, ông viết rõ: khi nói khoái lạc là mục đích, ông không nói tới khoái lạc của kẻ phóng đãng, như những người hiểu sai hay cố tình xuyên tạc vẫn nghĩ.

Thật trớ trêu, tên ông lại thành gốc của chữ "epicurean" trong tiếng Anh, nghĩa là sành ăn, thích hưởng thụ. Phần dưới kể lại Epicurus thật sự sống ra sao, cách ông chia ham muốn thành ba loại, vì sao tình bạn đứng ở vị trí trung tâm, những chỗ ông bị phê bình, và một bài kiểm kê ham muốn nhỏ để thử trong tuần.

Khu vườn ở Athens và một cộng đồng sống chậm

Epicurus sinh khoảng năm 341 trước Công nguyên trên đảo Samos, đến Athens dạy học khoảng năm 306 và mua một mảnh vườn ở ngoại ô. Trường của ông vì thế được gọi là Khu vườn. Khác với các trường triết học khác, Khu vườn nhận cả phụ nữ và người nô lệ, điều hiếm thấy vào thời ấy, và đời sống ở đó giống một cộng đồng bạn bè hơn là một lớp học.

Những gì còn lại về cách họ sống cho thấy một sự giản dị đáng ngạc nhiên: bánh mì, nước, rau trong vườn, đôi khi chút phô mai. Một bức thư thường được gán cho Epicurus nhờ bạn gửi cho ông một hũ phô mai nhỏ, để khi muốn ông có thể có một bữa thịnh soạn. Câu chuyện ấy, dù đúng nguyên văn hay không, nói rất đúng tinh thần của ông: niềm vui lớn có thể đến từ thứ rất nhỏ, khi ta không bị chiều chuộng quá mức.

Phần lớn tác phẩm của Epicurus đã mất. Ta biết ông qua ba bức thư và các câu châm ngôn được Diogenes Laërtius chép lại, qua những mảnh giấy cói cháy dở tìm thấy ở Herculaneum, và qua bài thơ dài Về bản chất vạn vật của nhà thơ La Mã Lucretius, người theo học thuyết của ông.

Khoái lạc đúng nghĩa: không đau thân và không rối lòng

Epicurus phân biệt hai kiểu khoái lạc. Kiểu thứ nhất là khoái lạc chuyển động: cái sướng khi đang ăn lúc đói, đang uống lúc khát, đang được gãi chỗ ngứa. Kiểu thứ hai là khoái lạc tĩnh: trạng thái khi cơn đói đã qua, thân thể yên ổn, lòng không bị gì quấy. Ông gọi trạng thái thân không đau là aponia và trạng thái lòng không xáo trộn là ataraxia.

Điều bất ngờ là Epicurus coi khoái lạc tĩnh mới là đỉnh. Khi thân không đau, lòng không rối, theo ông, khoái lạc đã đạt mức cao nhất, và thêm món ngon hay tiện nghi chỉ làm nó đổi màu chứ không làm nó lớn hơn. Đây là chỗ Epicurus khác hẳn hình ảnh người hưởng lạc: kẻ ăn chơi luôn tìm thêm, còn ông tìm chỗ dừng.

Ví dụ giả định: chị Mai, 29 tuổi, nghỉ phép ba ngày. Một cách là lấp kín lịch bằng nhà hàng, mua sắm, chỗ chơi mới. Cách của Epicurus là ngủ đủ, ăn những bữa đơn giản ngon miệng, đi bộ, ngồi với vài người bạn thân tới khuya. Chuyến đi thứ nhất có nhiều cái sướng chuyển động hơn; chuyến thứ hai có nhiều khả năng để lại sự yên ổn, thứ mà Epicurus cho là khoái lạc thật.

Ba loại ham muốn theo Epicurus

Trong Thư gửi Menoeceus và các châm ngôn chính, Epicurus chia ham muốn thành ba nhóm. Đây là công cụ thực tế nhất ông để lại.

NhómVí dụEpicurus khuyênVì sao
Tự nhiên và cần thiếtĂn khi đói, uống khi khát, chỗ ở che mưa nắng, bạn bè, hiểu biết để bớt sợĐáp ứng đầy đủThiếu thì đau thật, mà lại dễ có
Tự nhiên nhưng không cần thiếtMón ăn cầu kỳ, rượu ngon, nhà rộng hơn, đồ đẹpHưởng khi có, không đuổi theoThiếu không đau, đuổi theo dễ thành lệ thuộc
Không tự nhiên, không cần thiếtDanh tiếng, quyền lực, giàu không giới hạn, được ngưỡng mộBỏKhông có điểm dừng, càng có càng muốn thêm, sinh lo âu

Mẹo áp dụng: với mỗi ham muốn, Epicurus khuyên tự hỏi điều gì sẽ xảy ra với mình nếu nó được thoả mãn, và điều gì sẽ xảy ra nếu không. Nếu không có nó mà mình vẫn ổn, đó không phải ham muốn cần thiết. Câu hỏi đơn giản này đủ để gỡ bỏ khá nhiều áp lực chạy theo.

Tình bạn: điều quý nhất trong cả học thuyết

Trong các châm ngôn chính, Epicurus viết đại ý: trong những gì sự khôn ngoan chuẩn bị cho một đời hạnh phúc, điều lớn nhất là có được tình bạn. Ông còn nói, trước khi tìm xem nên ăn gì uống gì, hãy tìm xem nên ăn uống với ai, vì ăn một mình không bạn bè là sống như sư tử hay chó sói.

Lý do ông đặt tình bạn cao như vậy rất thực tế lẫn sâu sắc. Thực tế, bạn bè là chỗ dựa khi gặp nạn, giúp ta bớt sợ tương lai. Sâu hơn, chính niềm tin rằng có người sẽ giúp mình, theo ông, còn quan trọng hơn cả sự giúp đỡ thực tế. Ai biết mình không cô độc thì lòng yên hơn rất nhiều.

Điều này làm Khu vườn khác với hình dung về người ẩn dật. Epicurus khuyên tránh chốn chính trường, tránh tranh giành danh lợi, nhưng không khuyên sống một mình. Lối sống ông đề xuất là một vòng tròn nhỏ những người quý nhau, sống gần nhau, ăn cùng nhau, nói chuyện về những điều quan trọng. Nhìn từ hôm nay, đó là một hình ảnh khá gần với điều nhiều người thành phố đang thiếu.

Phương thuốc bốn vị: tóm học thuyết thành bốn câu

Đừng sợ thần. Epicurus không phủ nhận các vị thần tồn tại theo cách người Hy Lạp nghĩ, nhưng cho rằng các vị ấy sống an nhiên, không bận tâm trừng phạt hay ban thưởng con người. Sợ bị trừng phạt từ trên cao, theo ông, là một nguồn lo âu không cần có.

Đừng sợ chết. Lập luận nổi tiếng của ông: khi ta còn thì cái chết chưa đến, khi cái chết đến thì ta không còn. Ý này được bàn riêng trong phần về khổ đau và nghịch cảnh của trang; ở đây chỉ cần biết nó là một trong bốn trụ cột.

Điều tốt thì dễ có. Những gì thật sự cần cho một đời yên ổn, như cơm ăn, nước uống, chỗ ở, bạn bè, thì không khó tìm. Chính những thứ không cần mới khó có và gây khổ.

Điều đau thì chịu được. Đau mạnh thường ngắn, đau kéo dài thường nhẹ hơn và có lúc xen niềm vui. Epicurus tự mình sống những ngày cuối với bệnh sỏi thận đau đớn, và viết cho bạn rằng ông vẫn thấy vui khi nhớ lại những cuộc trò chuyện cũ. Cách tóm bốn câu này được học trò đời sau là Philodemus ghi lại, không phải nguyên văn của chính Epicurus.

Epicurus bị phê bình ở đâu

Ngay từ thời cổ đại, Epicurus đã bị đối thủ bôi xấu là kẻ ăn chơi, và tiếng xấu ấy bám theo tên ông hơn hai nghìn năm. Đó là phê bình sai. Nhưng có những phê bình đúng chỗ hơn.

Thứ nhất, lời khuyên tránh xa đời sống chung, thể hiện trong châm ngôn "hãy sống kín đáo", bị chê là ích kỷ. Nếu ai cũng rút về khu vườn của mình, việc chung của xã hội ai lo? Những nhà khắc kỷ, vốn coi tham gia đời sống cộng đồng là bổn phận, phản đối điểm này mạnh nhất.

Thứ hai, đặt mục tiêu là "không đau, không rối" có thể khiến người ta né mọi thứ đáng giá mà có kèm đau: nuôi con, theo đuổi một công trình khó, yêu một người. Epicurus có trả lời rằng đôi khi nên chọn cái đau để được niềm vui lớn hơn về sau, nhưng tinh thần chung của học thuyết vẫn nghiêng về an toàn.

Thứ ba, sự yên lòng của Epicurus dựa một phần vào thuyết nguyên tử và quan niệm về các vị thần của ông, những thứ người đọc hôm nay chưa chắc chấp nhận. Dù vậy, phần đạo lý sống giản dị và trọng bạn bè vẫn đứng được mà không cần phần vật lý học ấy.

Cũng nên nói thêm một điểm tinh tế: Epicurus không tính toán khoái lạc kiểu cộng trừ máy móc. Ông nói người khôn ngoan biết lúc nên bỏ một niềm vui vì nó kéo theo khổ lớn hơn, và lúc nên chịu một cái đau vì nó đem lại điều tốt lâu dài, như chịu đắng của thuốc. Nghĩa là ông cũng thừa nhận phán đoán và sự tiết độ đứng ở trung tâm, không xa lắm với những trường phái ông hay tranh luận. Người đọc hôm nay có thể lấy từ ông cái thước đo giản dị ấy mà không cần nhận trọn gói cả học thuyết.

Kiểm kê ham muốn trong một tuần theo cách Epicurus

Bài tập nhỏ này không đòi bỏ gì cả, chỉ đòi nhìn cho rõ:

  1. Mỗi tối, ghi lại hai ba thứ trong ngày mình đã muốn có, muốn làm, muốn được: một món đồ, một lời khen, một bữa ăn, một tin nhắn trả lời.
  2. Bên cạnh mỗi thứ, xếp vào một trong ba nhóm của Epicurus: tự nhiên và cần thiết, tự nhiên nhưng không cần, không tự nhiên không cần.
  3. Với những thứ thuộc nhóm hai và ba, tự hỏi: nếu không có nó, ngày mai mình có thật sự khổ không?
  4. Cuối tuần, xem thứ gì chiếm nhiều thời gian và tâm trí nhất. Có khi đó là một ham muốn nhóm ba mà mình chưa từng gọi tên.
  5. Chọn một bữa ăn trong tuần làm thật đơn giản, ăn cùng người mình quý, và để ý xem nó có kém vui hơn một bữa cầu kỳ không.

Mục đích không phải sống khổ hạnh. Epicurus không khổ hạnh; ông chỉ muốn người ta biết đâu là đủ, để cái thừa không trở thành gánh. Một tuần nhìn kỹ thường đủ để nhận ra vài sợi dây mình buộc vào người mà không cần.

Câu hỏi thường gặp

Epicurus có phải là người cổ vũ ăn chơi hưởng thụ?

Không. Đây là hiểu lầm lâu đời. Epicurus coi khoái lạc cao nhất là thân không đau và lòng không rối, có được nhờ sống giản dị, điều độ và có bạn bè. Ông viết rõ khoái lạc ông nói không phải khoái lạc của kẻ phóng đãng.

Ataraxia là gì?

Ataraxia là chữ Hy Lạp chỉ trạng thái lòng không xáo trộn, bình thản. Với Epicurus, đây là một nửa của hạnh phúc, cùng với aponia là thân không đau. Phái khắc kỷ và phái hoài nghi cũng dùng chữ này nhưng đi tới nó bằng con đường khác.

Ba loại ham muốn của Epicurus là gì?

Ham muốn tự nhiên và cần thiết như ăn, uống, chỗ ở, bạn bè; ham muốn tự nhiên nhưng không cần thiết như món ăn cầu kỳ; và ham muốn không tự nhiên, không cần thiết như danh tiếng, quyền lực. Ông khuyên đáp ứng nhóm đầu, thả lỏng nhóm hai, bỏ nhóm ba.

Vì sao Epicurus coi trọng tình bạn đến vậy?

Ông cho rằng tình bạn là điều lớn nhất sự khôn ngoan mang lại cho một đời hạnh phúc. Bạn bè giúp ta khi gặp nạn, và quan trọng hơn, niềm tin rằng mình có người để dựa làm lòng ta yên, bớt sợ tương lai.

Học thuyết Epicurus khác chủ nghĩa khắc kỷ ở điểm nào?

Epicurus đặt khoái lạc, hiểu là sự yên ổn, làm đích và khuyên tránh đời sống chính trị. Phái khắc kỷ đặt đức hạnh làm điều tốt duy nhất và coi tham gia việc chung là bổn phận. Hai bên giống nhau ở chỗ cùng đề cao sống giản dị và làm chủ ham muốn.

Đọc Epicurus ở đâu cho dễ?

Ngắn và dễ nhất là Thư gửi Menoeceus, chỉ vài trang, tóm gần đủ đạo lý sống của ông. Sau đó có thể đọc các châm ngôn chính, rồi bài thơ Về bản chất vạn vật của Lucretius nếu muốn hiểu phần quan niệm về tự nhiên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138