Lo âu hiện sinh là cảm giác bất an không nhắm vào một mối nguy cụ thể nào, mà nảy ra khi ta đối diện những sự thật căn bản của đời người: mình tự do và phải tự chọn, mình sẽ chết, không ai sống thay mình được, và không có ý nghĩa nào được trao sẵn. Kierkegaard gọi nó là "cơn chóng mặt của tự do"; nhà trị liệu Irvin Yalom gom nó quanh bốn mối lo lớn. Triết học coi đây là một phần của việc làm người, không phải bệnh, nhưng nó có thể chồng lên những rối loạn lo âu cần bác sĩ.
Bài này giải thích lo âu hiện sinh bằng ví dụ đời thường, chỉ ra những khúc đời hay gặp nó, đặt nó cạnh các dấu hiệu nên đi khám để khỏi tự chẩn đoán, và tóm những gợi ý của Kierkegaard, Sartre, Heidegger, Paul Tillich về cách sống cùng nó. Phần lý thuyết sâu về Kierkegaard có ở bài riêng trong chuyên mục triết học hiện đại.
Lo âu khác sợ hãi ở chỗ nào
Các triết gia hiện sinh hay bắt đầu từ một phân biệt: sợ hãi có đối tượng, lo âu thì không. Sợ con chó dữ, sợ mất việc, sợ kết quả xét nghiệm: đó là sợ, và ta biết rõ mình sợ cái gì. Lo âu hiện sinh thì mơ hồ hơn. Nó có thể bật lên lúc nửa đêm, lúc đang đứng giữa siêu thị đông người, lúc vừa nhận một tin vui, với câu hỏi không lời: rốt cuộc mình đang làm gì với đời mình.
Martin Heidegger mô tả lo âu là khi thế giới quen thuộc bỗng như "trượt đi", mọi thứ vẫn ở đó nhưng mất đi vẻ hiển nhiên. Công việc, nhà cửa, các mối quan hệ vẫn y nguyên, nhưng ta chợt thấy chúng không tự nhiên phải như thế; chúng là do mình đã chọn, và mình có thể đã chọn khác.
Chính vì không có đối tượng cụ thể nên lo âu hiện sinh không thể giải bằng cách loại bỏ một mối nguy. Không có con chó nào để đuổi đi. Điều này làm nhiều người hoang mang và tìm cách lấp nó bằng bận rộn. Các triết gia hiện sinh cho rằng lấp đi thì nó sẽ quay lại, và có lẽ nên nhìn nó như một lời nhắc về điều đang thật sự quan trọng.
Kierkegaard và người đứng ở mép vực
Søren Kierkegaard, nhà tư tưởng Đan Mạch thế kỷ mười chín, dùng một hình ảnh mà đến nay vẫn được nhắc nhiều. Một người đứng ở mép vực cao, nhìn xuống và thấy chóng mặt. Cơn chóng mặt ấy không chỉ vì sợ ngã, mà còn vì người ấy nhận ra mình có thể nhảy. Không có gì ngăn cả, ngoài chính mình. Kierkegaard gọi lo âu là cơn chóng mặt của tự do.
Hình ảnh nghe có vẻ cực đoan, nhưng bản nhỏ của nó rất quen. Một sinh viên năm cuối có thể chọn đi làm ở thành phố, về quê, học tiếp, đi nước ngoài. Có nhiều lựa chọn tưởng là may mắn, vậy mà nhiều người lại thấy tê liệt: chọn đường này là bỏ mọi đường kia, và không ai chịu trách nhiệm thay mình nếu chọn sai.
Với Kierkegaard, lo âu không phải điều xấu cần diệt. Nó là dấu hiệu cho thấy con người là sinh vật có khả năng tự chọn mình. Một con vật không lo âu theo nghĩa này. Cái ông lo hơn là người ta trốn khỏi lo âu bằng cách để đám đông, thói quen hay người khác chọn thay, và như thế đánh mất chính mình mà không hề hay biết.
Bốn mối lo lớn theo Irvin Yalom
Cái chết. Ta biết mình sẽ chết và không biết lúc nào. Ý thức ấy thường được đẩy ra xa, nhưng hay trở lại qua những lần ốm, tin buồn, sinh nhật tròn tuổi. Nó làm cho mọi thứ vừa quý vừa mong manh.
Tự do. Không có một kịch bản viết sẵn nào cho đời ta; ta là người phải chọn và chịu trách nhiệm. Tự do nghe như món quà, nhưng sức nặng của nó là không có ai để đổ lỗi cho những lựa chọn của mình.
Cô đơn hiện sinh. Dù có nhiều người thương, vẫn có một khoảng cách không lấp được: không ai sống, đau hay chết thay mình. Đây khác với cô đơn vì thiếu bạn bè; người đông bạn vẫn có thể cảm thấy nó.
Vô nghĩa. Nếu không có ý nghĩa được trao sẵn, ta phải tự tìm hay tự làm ra nó. Câu hỏi "để làm gì" nằm ở đây, và nó hay hiện lên rõ nhất khi mọi thứ bên ngoài đã ổn.
Vì sao cách chia này có ích. Irvin Yalom, nhà trị liệu tâm lý người Mỹ, viết cuốn sách lớn về trị liệu hiện sinh năm 1980 quanh bốn chủ đề này. Gọi được tên mối lo nào đang nổi lên giúp người ta bớt thấy mình lạc trong một nỗi bất an không hình dạng.
Những khúc đời hay gặp lo âu hiện sinh
Lo âu hiện sinh có thể đến bất cứ lúc nào, nhưng thường rõ nhất ở những khúc chuyển, khi các vai trò cũ không còn đỡ mình. Bảng dưới là các tình huống hay gặp, kèm mối lo thường nổi lên:
| Khúc đời | Câu hỏi hay bật lên | Mối lo nổi bật |
|---|---|---|
| Cuối thời sinh viên, mới đi làm | Mình muốn sống đời như thế nào, ai quyết định | Tự do |
| Tuổi ba mươi, quyết lập gia đình hay không | Chọn một người, một nơi là bỏ mọi khả năng khác | Tự do, cô đơn |
| Tuổi bốn mươi, năm mươi, mọi thứ đã ổn định | Đời mình chỉ có thế này thôi sao | Vô nghĩa, cái chết |
| Sau khi mất người thân, sau trận ốm | Rồi mình cũng sẽ như vậy | Cái chết |
| Về hưu, con cái lớn đi xa | Mình còn là ai khi không còn vai trò cũ | Vô nghĩa, cô đơn |
Biết rằng những câu hỏi này đến với rất nhiều người ở cùng khúc đời giúp bớt cảm giác mình "có vấn đề". Không ai được miễn khỏi chúng, kể cả những người trông có vẻ vững vàng nhất.
Lo âu hiện sinh và lo âu cần được khám
Lo âu hiện sinh không phải chẩn đoán y khoa, và nó có thể chồng lên các rối loạn lo âu hay trầm cảm. Chỉ bác sĩ hoặc chuyên gia mới phân biệt được; bảng dưới chỉ giúp biết khi nào nên đi gặp họ:
| Thường gặp khi trăn trở hiện sinh | Nên sớm gặp bác sĩ, chuyên gia tâm lý |
|---|---|
| Câu hỏi lớn đến rồi đi, xen với những ngày bình thường | Lo lắng gần như liên tục, nhiều tuần, khó kiểm soát |
| Vẫn ngủ, ăn, làm việc được | Mất ngủ kéo dài, mệt mỏi, khó tập trung, bỏ ăn |
| Có thể bàn luận, đọc, viết về nó | Có cơn tim đập nhanh, khó thở, run, cảm giác sắp chết |
| Thôi thúc muốn thay đổi điều gì đó | Tránh né hẳn nơi chốn, công việc, người thân |
| Thấy đời mong manh nên quý hơn | Thấy đời không đáng sống, có ý nghĩ làm hại bản thân |
Nếu thấy mình ở cột phải, dù chỉ một dòng, đừng tự xoay xở bằng sách triết. Hãy đi khám, và nếu có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với người thân, đến cơ sở y tế gần nhất.
Các triết gia gợi cách sống cùng lo âu
Kierkegaard: bước vào cam kết. Theo ông, lối ra không phải là chờ hết lo mới chọn, mà là dấn thân vào một lựa chọn với cả con người mình, chấp nhận không có bảo đảm. Lo âu không biến mất nhưng thôi làm tê liệt.
Sartre: nhận lấy trách nhiệm. Ông cho rằng giả vờ mình không có lựa chọn ("hoàn cảnh bắt thế", "ai cũng làm vậy") là một kiểu tự lừa dối. Thừa nhận mình đang chọn khiến lo âu rõ hơn, nhưng cũng trả lại quyền làm chủ.
Heidegger: sống đích thực. Ông phân biệt sống theo "người ta" (người ta học ngành này, người ta cưới tuổi này) với sống như chính mình. Lo âu là lúc tiếng nói của "người ta" tạm im, và ta nghe được mình.
Paul Tillich: dũng khí để hiện hữu. Trong cuốn sách năm 1952, nhà tư tưởng Đức – Mỹ này gọi tên điều cần có: không phải hết lo, mà là dũng khí khẳng định đời mình dù vẫn lo. Can đảm không phải không sợ, mà là sống tiếp cùng nỗi sợ.
Điểm chung. Không ai trong số họ hứa xoá được lo âu hiện sinh. Họ chỉ gợi một hướng: nhìn thẳng vào nó, gọi tên nó, rồi chọn sống một cách có chủ đích hơn thay vì chạy trốn.
Ví dụ giả định: một lựa chọn đủ tốt thay vì lựa chọn hoàn hảo
Ví dụ giả định: Ngọc, hai mươi bốn tuổi, có ba lời mời làm việc ở ba thành phố, mỗi nơi có cái hay riêng. Hai tháng liền cô không quyết được, đêm nào cũng lập bảng so sánh, càng so càng rối, và bắt đầu thấy mọi lựa chọn đều có thể là sai lầm cả đời. Đây là cơn chóng mặt của tự do ở dạng rất đời thường.
Theo gợi ý của các triết gia, Ngọc có thể làm vài việc. Thứ nhất, thừa nhận không có lựa chọn nào bảo đảm, nên đi tìm một lựa chọn đủ tốt chứ không phải hoàn hảo. Thứ hai, hỏi mình muốn trở thành người như thế nào sau vài năm, thay vì chỉ so lương, so khoảng cách. Thứ ba, chọn với một thời hạn thử, chẳng hạn hai năm, để quyết định bớt mang vẻ vĩnh viễn.
Lo âu của Ngọc sẽ không biến mất hẳn sau khi chọn, và có những đêm cô vẫn tự hỏi "nếu mình đi nơi kia thì sao". Nhưng như Kierkegaard nói, người đã chọn đứng ở một chỗ khác hẳn người cứ mãi đứng ở mép vực. Nếu sự lo lắng kéo dài, làm cô mất ngủ hay không làm nổi việc, đó là lúc nên tìm gặp chuyên gia tâm lý, không phải đọc thêm sách.
Câu hỏi thường gặp
Lo âu hiện sinh có phải là bệnh không?
Trong triết học, nó được xem là một phần của việc làm người, nảy ra khi đối diện tự do, cái chết, cô đơn và vô nghĩa. Tuy nhiên nó có thể chồng lên rối loạn lo âu hay trầm cảm, nên khi kéo dài, nặng nề thì cần được bác sĩ xem.
Vì sao có nhiều lựa chọn lại thấy lo hơn?
Vì chọn một đường là bỏ các đường khác, và không ai chịu trách nhiệm thay mình. Kierkegaard gọi cảm giác này là cơn chóng mặt của tự do: không phải sợ một mối nguy, mà bất an trước chính khả năng tự chọn của mình.
Bốn mối lo hiện sinh của Irvin Yalom là gì?
Đó là cái chết, tự do, cô đơn hiện sinh và vô nghĩa. Yalom, nhà trị liệu tâm lý người Mỹ, cho rằng nhiều nỗi bất an sâu của con người xoay quanh bốn chủ đề này, và gọi tên được chúng giúp người ta bớt hoang mang.
Lo âu hiện sinh khác khủng hoảng tuổi trung niên thế nào?
Khủng hoảng tuổi trung niên là một khúc đời cụ thể mà lo âu hiện sinh hay nổi lên rõ, với những câu hỏi về ý nghĩa và thời gian còn lại. Lo âu hiện sinh thì rộng hơn, có thể đến ở tuổi hai mươi hay bảy mươi.
Làm sao sống chung với lo âu hiện sinh?
Các triết gia gợi ý: gọi tên mối lo đang nổi lên, chọn một hướng đủ tốt thay vì chờ lựa chọn hoàn hảo, nhận trách nhiệm cho lựa chọn của mình, và sống có chủ đích hơn thay vì lấp nỗi bất an bằng bận rộn.
Khi nào lo âu cần gặp bác sĩ?
Khi lo lắng gần như liên tục nhiều tuần, khó kiểm soát, kèm mất ngủ, mệt mỏi, cơn tim đập nhanh khó thở, tránh né việc thường ngày, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Khi đó nên đi khám sớm và nói với người thân.