Buồn là phản ứng bình thường trước mất mát, thất vọng, đổi thay, và triết học từ xưa đã coi nỗi buồn là một phần của đời sống có chiều sâu; nhưng khi nỗi buồn nặng gần như suốt ngày, kéo dài nhiều tuần, làm mất ngủ, mất hứng thú và không làm nổi việc thường ngày, hay kèm ý nghĩ làm hại bản thân, thì đó là lúc cần bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, không chỉ cần chiêm nghiệm. Ranh giới không phải lúc nào cũng rõ, và chỉ người có chuyên môn mới đánh giá được; bài này không giúp tự chẩn đoán mà giúp biết khi nào nên đi hỏi.
Phần dưới đi qua cách các triết gia nhìn nỗi buồn, những gì chiêm nghiệm làm được, các dấu hiệu cho thấy buồn đã vượt quá sức tự đỡ, vì sao nhiều người Việt chần chừ không đi khám, nên gặp ai và buổi gặp đầu thường diễn ra thế nào, cùng chỗ đứng của triết học bên cạnh trị liệu.
Triết học từng quý nỗi buồn ra sao
Trong các văn bản thuộc trường phái Aristotle có một câu hỏi lạ: vì sao những người xuất chúng trong triết học, thơ ca, chính sự thường mang tính u sầu. Câu hỏi ấy đã nuôi một quan niệm kéo dài nhiều thế kỷ ở châu Âu rằng nỗi buồn đi liền với chiều sâu. Năm 1621, Robert Burton ở Anh xuất bản một cuốn sách đồ sộ chỉ để mổ xẻ nỗi u sầu, vừa như một chuyên khảo, vừa như cách ông tự chữa nỗi buồn của chính mình bằng việc viết.
Ở phương Đông, thơ ca cổ đầy những nỗi buồn được nâng niu: buồn thu, buồn ly biệt, buồn thời thế. Nguyễn Du viết "người buồn cảnh có vui đâu bao giờ" như một nhận xét bình thản về lòng người. Nỗi buồn không bị coi là khuyết tật, mà là dấu hiệu của một tâm hồn biết rung động.
Những quan niệm ấy có phần đúng: buồn giúp ta dừng lại, nhìn lại, hiểu điều mình coi trọng. Nhưng chúng cũng có mặt nguy hiểm: lãng mạn hoá nỗi buồn có thể khiến người ta coi nhẹ những tình trạng cần điều trị, và những người từng được ca ngợi vì "u sầu" có khi thật ra đang chịu đựng một căn bệnh mà thời ấy chưa có cách giúp.
Chiêm nghiệm làm được gì cho nỗi buồn
Gọi tên. Nhiều nỗi buồn nặng hơn vì mơ hồ. Ngồi viết ra mình đang buồn về điều gì, mất điều gì, mong điều gì, thường đã làm nỗi buồn có hình dạng, và hình dạng thì dễ mang hơn sương mù.
Đặt vào một câu chuyện lớn hơn. Đọc Seneca viết về mất bạn, Marcus Aurelius viết về những ngày mệt mỏi, ta thấy nỗi buồn của mình không phải chuyện lạ hay đáng xấu hổ. Hàng nghìn năm nay con người đã buồn như vậy và đã đi qua.
Phân biệt sự việc và phán đoán. Theo cách khắc kỷ, tách "chuyện đã xảy ra" khỏi "những câu mình đang tự nói về nó" giúp nhận ra phần buồn tự nhiên và phần bị phóng to bởi những ý nghĩ kiểu "mãi mãi sẽ như thế".
Tìm lại điều mình coi trọng. Buồn vì mất một điều gì thường cho thấy điều ấy quý với mình. Chiêm nghiệm có thể biến nỗi buồn thành lời nhắc sống gần hơn với những giá trị ấy.
Giới hạn của chiêm nghiệm. Tất cả những việc trên cần một tâm trí còn đủ sức. Khi nỗi buồn đã làm mất ngủ, mất sức, làm tư duy chậm và tối đi, chiêm nghiệm có thể biến thành nghiền ngẫm vòng tròn, càng nghĩ càng chìm. Đó là tín hiệu cần một kiểu giúp khác.
Dấu hiệu nỗi buồn đã vượt sức tự đỡ
Danh sách dưới không dùng để tự chẩn đoán, chỉ để biết khi nào nên đi gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Có một vài dấu hiệu kéo dài nhiều tuần đã là lý do chính đáng để đi hỏi:
- Buồn, trống rỗng hoặc nặng nề gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, nhiều tuần liền, không nhẹ đi.
- Mất hứng thú hoặc niềm vui với cả những việc trước đây rất thích, kể cả gặp người thân.
- Ngủ kém kéo dài, thức dậy rất sớm không ngủ lại được, hoặc ngủ li bì mà vẫn mệt.
- Ăn mất ngon, sụt cân hoặc ăn nhiều bất thường; mệt mỏi, uể oải dù không làm gì nặng.
- Khó tập trung, khó quyết định cả những việc nhỏ, làm việc, học hành sa sút rõ.
- Thấy mình vô dụng, có lỗi quá mức, là gánh nặng cho mọi người.
- Tránh mặt mọi người, bỏ bê bản thân, dùng rượu bia hoặc chất khác để quên.
- Có ý nghĩ chết đi thì hơn, ý nghĩ hay kế hoạch làm hại bản thân: đây là dấu hiệu cần được giúp NGAY, không chờ đợi.
Nếu có dấu hiệu cuối cùng, hãy nói ngay với một người tin cậy ở gần và đến cơ sở y tế, khoa cấp cứu gần nhất. Không phải đợi có đủ các dấu hiệu khác.
Với các dấu hiệu còn lại, nên theo dõi xem chúng kéo dài bao lâu và ảnh hưởng tới đời sống đến đâu. Buồn vài ngày sau một chuyện không vui khác với buồn nhiều tuần làm đời sống ngưng trệ.
Vì sao nhiều người chần chừ không đi
Ở Việt Nam, đi khám vì chuyện buồn còn bị nhiều người ngại. Có người sợ bị gọi là "có vấn đề thần kinh", sợ hàng xóm biết, sợ ảnh hưởng công việc. Có người nghĩ buồn là chuyện "tự nghĩ thông là xong", đi khám là yếu đuối, là làm quá. Cũng có người không biết nên đi đâu, gặp ai, và sợ phải uống thuốc suốt đời.
Một niềm tin khác hay gặp ở người thích đọc sách: "mình hiểu triết học, mình sẽ tự lý giải được". Hiểu biết là quý, nhưng nỗi buồn nặng không chỉ là chuyện suy nghĩ; nó ảnh hưởng tới giấc ngủ, năng lượng, cách não xử lý thông tin. Người giỏi lập luận nhất vẫn có thể bị cuốn vào những vòng nghĩ tối mà không tự ra được, như người bơi giỏi vẫn có thể bị chuột rút.
Nhìn từ góc khắc kỷ, đi khám chính là làm điều trong tầm tay. Ta không chọn được việc mình có rơi vào tình trạng ấy hay không, nhưng chọn được việc tìm người giúp. Không ai coi đi khám khi gãy chân là yếu đuối; tâm trí cũng là một phần của cơ thể, đáng được chăm sóc như vậy.
Nên gặp ai, và buổi gặp đầu thường thế nào
Bác sĩ đa khoa hoặc bác sĩ đang điều trị cho mình. Là chỗ bắt đầu dễ nhất nếu chưa biết đi đâu. Họ có thể xem có nguyên nhân thể chất nào góp phần không, và giới thiệu tiếp đến chuyên khoa phù hợp.
Bác sĩ chuyên khoa tâm thần. Là bác sĩ được đào tạo để chẩn đoán và điều trị các rối loạn khí sắc, lo âu và các vấn đề sức khoẻ tâm thần khác. Việc có dùng thuốc hay không, dùng thế nào, chỉ bác sĩ quyết định sau khi khám.
Chuyên gia tâm lý lâm sàng, nhà trị liệu tâm lý. Làm việc qua trò chuyện có phương pháp, giúp hiểu và thay đổi những vòng suy nghĩ, cảm xúc, hành vi. Nhiều người được kết hợp cả trị liệu tâm lý và theo dõi của bác sĩ.
Buổi gặp đầu không đáng sợ như tưởng. Thường là hỏi chuyện: bạn thấy thế nào, từ bao giờ, ngủ ăn ra sao, có chuyện gì xảy ra gần đây. Có thể được hỏi về ý nghĩ làm hại bản thân, đó là câu hỏi bình thường để giữ an toàn. Bạn có quyền hỏi lại mọi điều mình chưa rõ.
Mang theo gì. Vài dòng ghi chú về các dấu hiệu, thời gian kéo dài, thuốc đang dùng nếu có, và một người thân đi cùng nếu bạn muốn. Không cần chuẩn bị câu chữ hay ho; nói đúng điều mình đang trải qua là đủ.
Triết học đứng ở đâu bên cạnh trị liệu
Có một mối liên hệ ít người biết: một số dòng trị liệu tâm lý hiện đại vay mượn trực tiếp từ triết học khắc kỷ. Albert Ellis, người sáng lập một liệu pháp nhận thức thế kỷ hai mươi, thường nhắc đến ý của Epictetus rằng con người bị xáo trộn bởi cách nhìn về sự việc hơn là bởi sự việc. Aaron Beck, người phát triển liệu pháp nhận thức, cũng làm việc trên những vòng suy nghĩ tiêu cực tự động.
Nhưng sự gần gũi này không có nghĩa đọc Epictetus là đủ. Trị liệu có người được đào tạo theo dõi, có phương pháp, có điều chỉnh theo từng người, và có thể kết hợp điều trị y khoa khi cần. Sách triết học thì không biết bạn là ai, không thấy bạn đang chìm sâu đến đâu, và không gọi được ai đến giúp khi bạn gặp nguy.
Chỗ đứng hợp lý của triết học là người bạn đồng hành: trước khi buồn trở nặng, nó giúp hiểu mình; trong lúc được điều trị, nó có thể là chỗ nghỉ của tâm trí nếu bạn thấy dễ chịu khi đọc; sau khi đã đi qua, nó giúp đặt trải nghiệm ấy vào câu chuyện đời mình. Nó không thay bác sĩ, và không nên được dùng để trì hoãn việc đi khám.
Ví dụ giả định, và nếu người thân đang buồn kéo dài
Ví dụ giả định: anh Hải, ba mươi lăm tuổi, kỹ sư, sau khi chia tay và đổi việc thì buồn suốt hai tháng. Anh đọc nhiều sách triết, viết nhật ký mỗi tối, nhưng vẫn thức dậy lúc ba giờ sáng, bỏ đá bóng với bạn, làm việc chậm hẳn. Anh nghĩ "mình hiểu hết rồi, chỉ cần thêm thời gian". Khi em gái để ý thấy anh sụt cân và kéo anh đi khám, bác sĩ giúp anh thấy tình trạng của mình cần được hỗ trợ thật sự.
Câu chuyện giả định này không hiếm: người hay suy nghĩ thường cố tự lý giải lâu hơn cần thiết. Nếu bạn là người thân, việc bạn để ý và lên tiếng có thể là bước quan trọng nhất. Hãy hỏi thẳng mà nhẹ nhàng: dạo này em thấy thế nào, có ngủ được không. Lắng nghe mà không vội khuyên "nghĩ thoáng lên". Đề nghị đi khám cùng, giúp những việc cụ thể như đặt lịch, đưa đi.
Nếu người thân nói đến chuyện không muốn sống hay làm hại bản thân, hãy coi đó là nghiêm túc: ở bên họ, không để họ một mình, và đưa họ đến cơ sở y tế gần nhất. Không ai cần phải là chuyên gia để cứu một người; chỉ cần đủ quan tâm để không bỏ qua.
Câu hỏi thường gặp
Buồn kéo dài bao lâu thì nên đi khám?
Không có mốc tuyệt đối, nhưng nếu buồn nặng gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, kéo dài nhiều tuần, kèm mất ngủ, mất hứng thú, khó làm việc thường ngày, thì nên đi gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý sớm.
Buồn và trầm cảm khác nhau thế nào?
Buồn là cảm xúc bình thường, thường gắn với một chuyện cụ thể và nhẹ dần theo thời gian. Trầm cảm là một tình trạng sức khoẻ cần được bác sĩ chẩn đoán, với nhiều dấu hiệu kéo dài ảnh hưởng đến đời sống. Không nên tự kết luận.
Nên gặp bác sĩ tâm thần hay chuyên gia tâm lý?
Nếu chưa biết, có thể bắt đầu với bác sĩ đa khoa hoặc bác sĩ đang điều trị cho mình để được hướng dẫn. Bác sĩ tâm thần chẩn đoán và điều trị y khoa, chuyên gia tâm lý trị liệu qua trò chuyện; nhiều người cần cả hai.
Đọc triết học có thay được trị liệu tâm lý không?
Không. Một số liệu pháp nhận thức có vay ý từ triết học khắc kỷ, nhưng trị liệu có người được đào tạo theo dõi, điều chỉnh và can thiệp khi cần. Triết học nên là người bạn đồng hành, không phải lý do để trì hoãn đi khám.
Đi khám tâm lý lần đầu thường được hỏi gì?
Thường là hỏi bạn thấy thế nào, từ bao giờ, giấc ngủ, ăn uống, công việc ra sao, có chuyện gì xảy ra gần đây và có ý nghĩ làm hại bản thân không. Đó là những câu hỏi bình thường để hiểu và giữ an toàn cho bạn.
Người thân buồn kéo dài thì nên làm gì?
Hỏi han nhẹ nhàng, lắng nghe mà không vội khuyên, đề nghị đi khám cùng và giúp những việc cụ thể như đặt lịch, đưa đi. Nếu họ nói đến chuyện không muốn sống, đừng để họ một mình và đưa họ đến cơ sở y tế gần nhất.