Epicurus cho rằng sợ chết là vô lý: khi ta còn sống thì cái chết chưa có mặt, khi cái chết có mặt thì ta không còn để cảm thấy gì, nên cái chết "chẳng là gì đối với ta". Lập luận này gỡ được khá tốt nỗi sợ "bị đau đớn, bị trừng phạt sau khi chết", nhưng không gỡ hết những nỗi sợ khác: sợ quá trình ra đi, sợ dở dang, sợ để người thân lại phía sau. Nhiều triết gia sau này, nổi bật là Thomas Nagel, phản bác rằng cái chết vẫn có thể là điều xấu vì nó lấy đi những gì tốt đẹp lẽ ra ta còn được sống.
Bài này trình bày lập luận gốc cho dễ hiểu, kèm lập luận đối xứng của Lucretius, các phản bác chính, cách tách "sợ chết" thành những nỗi sợ nhỏ hơn để biết lập luận nào giúp được chỗ nào, và dấu hiệu cho thấy nỗi sợ đã thành gánh nặng cần đến bác sĩ, chuyên gia tâm lý.
Lập luận gốc trong thư gửi Menoeceus
Epicurus sống ở Athens khoảng thế kỷ thứ tư, thứ ba trước Công nguyên, lập một cộng đồng nhỏ gọi là Khu Vườn. Phần lớn sách của ông đã mất; may còn lại vài lá thư, trong đó lá thư gửi Menoeceus tóm gọn cả cách sống ông đề nghị. Đoạn nổi tiếng nhất, diễn ý: hãy quen với ý nghĩ rằng cái chết chẳng là gì đối với ta, vì mọi tốt xấu đều nằm ở cảm giác, mà chết là mất cảm giác.
Ông nói tiếp, đại ý: điều đáng sợ nhất trong các điều xấu, cái chết, chẳng là gì với ta, bởi khi ta còn thì cái chết chưa đến, khi cái chết đến thì ta không còn. Nó không liên quan đến người sống, cũng không liên quan đến người đã chết, vì với người sống thì nó chưa có, còn người chết thì đã không còn ai để nó tác động.
Nền của lập luận là thuyết nguyên tử: linh hồn cũng là nguyên tử, tan ra khi thân thể tan, nên không có ai còn lại để chịu khổ. Trong bối cảnh thời ấy, khi người ta sợ thần linh trừng phạt và cõi âm khổ sở, lời của Epicurus là một sự giải toả thật sự. Mục đích của ông không phải triết lý suông mà là giúp người ta sống bình thản, không bị nỗi sợ hành hạ suốt đời.
Lucretius và lập luận đối xứng: khoảng trống trước khi ta sinh ra
Lucretius, nhà thơ La Mã theo học thuyết Epicurus, viết một bài thơ dài về bản chất vạn vật. Trong đó ông thêm một lập luận được gọi là lập luận đối xứng. Hãy nhìn lại khoảng thời gian vô tận trước khi ta ra đời: ta không hề đau khổ vì đã không tồn tại trong những thế kỷ ấy. Khoảng thời gian sau khi ta chết cũng giống hệt, như một tấm gương phản chiếu.
Nếu không ai thấy tiếc vì mình không sinh ra sớm hơn một nghìn năm, thì vì sao lại sợ hãi khi nghĩ mình sẽ không còn sau một nghìn năm nữa? Lập luận này rất gọn, và với nhiều người, nó đem lại một cảm giác yên tĩnh: cái chết không phải một vực sâu đáng sợ mà chỉ là trở về trạng thái trước khi có mình.
Nhưng nhiều người cũng thấy có chỗ không cân. Ta không thể sinh ra sớm hơn mà vẫn là chính mình với cha mẹ, quê quán, ký ức như bây giờ; còn sống thêm vài năm thì vẫn là mình. Tương lai là nơi những dự định đang dang dở của ta hướng tới, quá khứ thì không. Vì thế, sự đối xứng về thời gian chưa chắc kéo theo sự đối xứng về cảm xúc.
Phản bác của Thomas Nagel: cái chết lấy đi những điều tốt
Năm 1970, triết gia Mỹ Thomas Nagel viết một tiểu luận ngắn tên là Cái chết, nay thành bài đọc kinh điển. Ông đồng ý rằng người chết không cảm thấy gì. Nhưng ông lập luận rằng có những điều xấu ta không cần cảm thấy mới là xấu: bị phản bội sau lưng mà không biết, bị nói xấu khi vắng mặt. Cái hại nằm ở chỗ đời ta tệ đi, dù ta có hay biết hay không.
Cái chết, theo Nagel, là điều xấu theo nghĩa tước đoạt: nó lấy đi những năm tháng, những trải nghiệm, những điều tốt lẽ ra ta còn có. Một người trẻ mất sớm bị tước đi nhiều hơn một người già đã sống trọn. Cách nghĩ này giải thích vì sao ta thấy cái chết của người trẻ đặc biệt bi thương, điều mà lập luận của Epicurus không giải thích được.
Phía bảo vệ Epicurus hỏi lại: điều xấu ấy xấu cho ai, vào lúc nào, khi người chịu không còn tồn tại? Cuộc tranh luận vẫn chưa ngã ngũ trong triết học hiện đại. Với người đọc bình thường, giá trị của nó là cho thấy nỗi buồn về cái chết không phải sự ngây thơ cần dẹp bỏ; nó có thể dựa trên một lý lẽ đứng vững, là ta yêu đời sống và tiếc những gì còn chưa sống.
Tách "sợ chết" ra thành nhiều nỗi sợ nhỏ
Một cách dùng triết học cho thực tế là hỏi: mình đang sợ chính xác điều gì? Câu "sợ chết" thường gói nhiều nỗi sợ khác nhau, và mỗi lập luận chỉ trả lời được vài nỗi:
| Nỗi sợ cụ thể | Epicurus giúp được không | Hướng nghĩ khác có thể giúp |
|---|---|---|
| Sợ bị trừng phạt, khổ sở sau khi chết | Giúp nhiều, đây là đích chính của ông | Tìm hiểu các cách hiểu văn hoá khác nhau, không cần sợ hãi một mình |
| Sợ đau đớn trong quá trình ra đi | Giúp ít, đây là chuyện của người còn sống | Hỏi bác sĩ về chăm sóc giảm nhẹ, bàn với người thân từ sớm |
| Sợ dở dang những việc chưa làm | Giúp ít | Sống những điều quan trọng sớm hơn, không đợi "khi nào rảnh" |
| Sợ bỏ lại người thân | Hầu như không | Chuẩn bị, chăm lo quan hệ, nói ra những điều cần nói |
| Sợ bị lãng quên | Giúp phần nào: người chết không còn để buồn vì bị quên | Nghĩ về điều mình để lại qua cách sống, không qua tên tuổi |
Nhìn bảng, có thể thấy lời khuyên "đừng sợ chết" là quá rộng. Có nỗi sợ nên được gỡ bằng lý lẽ, có nỗi sợ thật ra là lời nhắc sống khác đi khi còn kịp, và có nỗi sợ là dấu hiệu tình thương với người ở lại. Gọi tên đúng nỗi sợ thường đã làm nó nhỏ bớt.
Các triết gia khác đã nghĩ gì
Socrates và Montaigne: triết học là tập chết. Trong đối thoại Phaedo, Socrates trước giờ uống thuốc độc nói rằng người làm triết học cả đời là tập quen với cái chết. Montaigne thế kỷ mười sáu đặt tên một tiểu luận theo ý ấy, khuyên nghĩ về cái chết thường xuyên để nó bớt lạ, nhưng về già ông lại nhẹ nhàng hơn: cứ sống cho tốt, cái chết tự lo phần nó.
Các nhà khắc kỷ: chết là một phần của tự nhiên. Marcus Aurelius nhiều lần tự nhắc rằng chết cũng như sinh, như mọc răng, như tóc bạc, là một việc của tự nhiên. Không hẳn là an ủi, nhưng là cách đặt cái chết vào trật tự bình thường của đời sống thay vì như tai hoạ riêng nhằm vào mình.
Trang Tử: sống chết như bốn mùa. Giai thoại kể Trang Tử ngồi gõ chậu hát khi vợ mất, bị bạn trách. Ông đáp đại ý rằng lúc đầu cũng buồn, rồi nghĩ rằng người vợ từ không có hình mà có, nay trở về, như xuân hạ thu đông nối nhau. Câu chuyện không bảo đừng buồn, mà kể một người đi từ buồn đến hiểu.
Hiện sinh: cái chết làm đời có hạn, và vì có hạn mà có trọng lượng. Các triết gia hiện sinh coi việc biết mình sẽ chết là điều khiến lựa chọn trở nên quan trọng. Nếu sống mãi, ta có thể hoãn mọi thứ đến vô tận. Nỗi sợ chết, nhìn theo cách này, có thể chuyển thành câu hỏi: mình đang dùng thời gian có hạn cho việc gì.
Mang những lập luận này vào đời thường
Phần lớn chúng ta không cần chọn phe Epicurus hay Nagel. Có thể dùng mỗi bên đúng chỗ. Khi nỗi sợ hiện lên dưới dạng hình dung đau khổ, tối tăm sau khi chết, lập luận của Epicurus có thể là một câu tự nhắc nhẹ nhàng: ở đó không có ai để chịu khổ. Khi nỗi sợ là tiếc nuối những gì chưa sống, phản bác của Nagel cho phép ta công nhận nỗi tiếc ấy là có lý, và biến nó thành động lực sống hôm nay.
Ví dụ giả định: anh Phong, bốn mươi tám tuổi, sau khi một người bạn cùng tuổi mất đột ngột, mất ngủ nhiều đêm vì nghĩ đến cái chết. Ngồi viết ra, anh nhận thấy mình không sợ "cái chết" chung chung mà sợ hai điều: các con còn nhỏ nếu mình đi sớm, và chuyến về quê thăm mẹ đã hoãn ba năm. Nỗi sợ thứ nhất dẫn anh đến việc sắp xếp giấy tờ, bàn với vợ; nỗi sợ thứ hai dẫn anh về quê ngay tháng sau.
Không phải nỗi sợ nào cũng chuyển hoá gọn như vậy, nhưng việc gọi tên và hành động một phần thường làm nỗi sợ bớt chiếm chỗ. Người xưa gọi đây là sống "cho ra sống", và đó có lẽ là điều Epicurus thật sự muốn: không phải thắng nỗi sợ bằng lý lẽ, mà để nó không lấy mất niềm vui của những ngày đang có.
Khi nỗi sợ chết thành gánh nặng
Nghĩ về cái chết thỉnh thoảng là bình thường, nhất là sau khi mất người thân, khi bước sang tuổi mới hay khi đọc tin buồn. Nhưng có những lúc nỗi sợ vượt khỏi sức chiêm nghiệm: nó xuất hiện gần như mỗi ngày, gây những cơn tim đập nhanh, khó thở, cảm giác sắp chết; làm bạn liên tục đi khám vì nghĩ mình mắc bệnh nặng dù kết quả bình thường; hoặc làm bạn tránh hẳn những việc, nơi chốn thường ngày.
Những tình trạng ấy cần được bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý xem, vì chúng có thể là lo âu cần được hỗ trợ đúng cách, và triết học không thay được việc đó. Ngược lại, nếu bạn thấy mình không sợ chết mà lại có lúc mong được chết, hay có ý nghĩ làm hại bản thân, đó là dấu hiệu cần nói ngay với người thân và đến cơ sở y tế gần nhất, không chờ đợi.
Đọc Epicurus, Montaigne hay Marcus Aurelius có thể đi cùng quá trình được giúp đỡ, như những người bạn từ xa xưa cũng từng nghĩ về điều mình đang nghĩ. Họ đã viết ra để người sau bớt cô đơn với nỗi sợ ấy, chứ không để người sau phải tự gồng một mình.
Câu hỏi thường gặp
Epicurus nói gì về cái chết?
Ông cho rằng cái chết chẳng là gì đối với ta: khi ta còn thì nó chưa đến, khi nó đến thì ta không còn để cảm thấy gì. Vì tốt xấu nằm ở cảm giác, mà chết là hết cảm giác, nên ông cho rằng sợ chết là nỗi sợ vô lý.
Lập luận đối xứng của Lucretius là gì?
Lucretius chỉ ra rằng ta không đau khổ vì khoảng thời gian vô tận trước khi mình sinh ra, nên cũng không cần sợ khoảng thời gian sau khi chết, vì hai khoảng ấy như ảnh phản chiếu của nhau.
Ai phản bác Epicurus về cái chết?
Nổi bật là Thomas Nagel, trong tiểu luận năm 1970. Ông cho rằng cái chết vẫn là điều xấu vì nó tước đi những điều tốt lẽ ra người ấy còn được sống, giống như có những điều xấu ta không cần biết mới là xấu.
Làm sao để bớt sợ chết?
Hữu ích là tách nỗi sợ thành từng phần: sợ đau đớn, sợ dở dang, sợ bỏ người thân, sợ cái không biết. Mỗi phần có cách xử lý riêng, từ chuẩn bị giấy tờ, nói chuyện với gia đình đến sống những điều quan trọng sớm hơn.
Nghĩ về cái chết nhiều có phải là bệnh không?
Nghĩ thỉnh thoảng là bình thường. Nếu nỗi sợ xuất hiện gần như hằng ngày, gây cơn hoảng, khiến bạn liên tục đi khám dù kết quả bình thường hay tránh việc thường ngày, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ.
Câu "triết học là tập chết" có nghĩa là gì?
Câu này đến từ lời Socrates trong đối thoại Phaedo và được Montaigne nhắc lại: người suy nghĩ nghiêm túc về đời sống sẽ quen dần với ý nghĩ mình hữu hạn, nhờ đó sống bớt sợ hãi và biết điều gì đáng làm.