Triết học không có một câu trả lời làm mọi người hài lòng cho câu hỏi vì sao người tốt gặp chuyện xấu; điều nó làm được là chỉ ra rằng niềm tin "ở hiền thì gặp lành" là một niềm mong chứ không phải quy luật, và gợi những cách sống tử tế ngay cả khi câu hỏi ấy không có lời giải. Người khắc kỷ cho rằng điều xấu thật chỉ là cái xấu trong lòng mình, Boethius viết về bánh xe vận may trong tù, Voltaire chế giễu những người bảo mọi chuyện đều tốt nhất có thể, còn Camus đề nghị đứng cạnh người chịu khổ thay vì đi tìm lý do.
Bài này đi qua những cách trả lời ấy, bắt đầu từ một khuynh hướng tâm lý rất phổ biến là tin vào thế giới công bằng và vì sao nó dẫn tới đổ lỗi cho nạn nhân, rồi kết bằng cách sống với câu hỏi không lời đáp và lúc nào cảm giác bất công, cay đắng cần được chuyên gia tâm lý giúp.
Niềm tin vào một thế giới công bằng, và mặt tối của nó
Nhà tâm lý học xã hội Melvin Lerner, từ những năm sáu mươi, mô tả một khuynh hướng mà ông gọi là niềm tin vào thế giới công bằng: con người có xu hướng tin rằng ai nhận gì thì xứng đáng với điều đó. Niềm tin này dễ chịu, vì nó làm thế giới có vẻ dự đoán được: cứ sống tốt là an toàn.
Mặt tối của nó lộ ra khi điều xấu xảy đến với người vô tội. Để giữ niềm tin rằng thế giới công bằng, người ta dễ quay sang tìm lỗi ở nạn nhân: "chắc cô ấy ăn mặc thế nào", "chắc anh ta làm gì mới bị vậy", "nhà ấy chắc có ăn ở thất đức". Các nghiên cứu theo hướng này gợi ý rằng đổ lỗi cho nạn nhân một phần là cách người ngoài tự trấn an mình.
Người đang gặp nạn cũng hay tự quay mũi giáo vào mình: "mình đã làm gì sai mà bị thế này". Biết về khuynh hướng này không xoá được nỗi đau, nhưng có thể gỡ đi lớp tự trách vô lý. Câu "ở hiền gặp lành" thể hiện một mong ước đẹp và đáng giữ như lời khuyên sống tốt, nhưng không nên dùng để phán xét ai đó vừa gặp chuyện chẳng lành.
Người khắc kỷ: điều xấu thật chỉ là cái xấu trong lòng mình
Các nhà khắc kỷ có một câu trả lời triệt để. Theo họ, chỉ có đức hạnh là tốt thật và chỉ có thói xấu là xấu thật; mọi thứ khác như của cải, sức khoẻ, danh tiếng, kể cả cái chết, chỉ là những thứ "không tốt không xấu", có thể ưa hơn hoặc kém ưa hơn. Vì vậy, người tốt không thật sự gặp chuyện xấu: họ chỉ gặp chuyện khó chịu, còn cái tốt thật của họ vẫn nguyên vẹn.
Seneca viết một tiểu luận ngắn về đúng câu hỏi này và thêm một hình ảnh: những người cha nghiêm khắc tập cho con chịu khó, còn người mẹ chiều con thì giữ con trong bóng mát. Theo ông, nghịch cảnh là cách người tốt được rèn giũa, như người lính giỏi được giao chỗ hiểm.
Câu trả lời này có sức mạnh cho người trong cuộc tự nói với mình: dù mất gì, mình vẫn giữ được phẩm giá. Nhưng nó có vấn đề khi dùng để nói về người khác. Bảo người mất nhà vì lũ rằng họ "không thật sự mất gì" là vô cảm. Nhiều nhà phê bình cũng chỉ ra rằng cách nhìn này có thể làm nhẹ đi trách nhiệm sửa chữa những bất công do con người gây ra.
Boethius trong tù và bánh xe vận may
Boethius là một học giả, quan chức cao cấp ở Ý đầu thế kỷ sáu. Bị buộc tội phản nghịch, nhiều người cho là oan, ông bị giam và chờ án chết. Trong tù, ông viết Niềm an ủi của triết học, một trong những cuốn sách được đọc nhiều nhất thời Trung cổ châu Âu. Trong sách, Triết học hiện ra như một người phụ nữ đến thăm ông, nghe ông than vãn và tranh luận với ông.
Một hình ảnh trung tâm là bánh xe của nữ thần vận may. Vận may quay bánh xe, người đang ở trên sẽ xuống, người ở dưới sẽ lên; đó là bản chất của nó. Ai đã chấp nhận ngồi lên bánh xe, tận hưởng khi được nâng lên, thì không thể than khi nó quay xuống. Điều duy nhất vận may không lấy được là những gì thuộc về bên trong con người.
Cuốn sách không làm án oan của Boethius bớt bất công, và ông vẫn bị xử. Nhưng nó cho thấy một người trong cảnh tận cùng vẫn có thể dùng trí tuệ để giữ mình khỏi chìm trong oán hận. Với người đọc hôm nay, đó không phải lời khuyên chấp nhận bất công, mà là một ví dụ về việc không để bất công lấy nốt phần cuối cùng của mình.
Leibniz, Voltaire và trận động đất Lisbon
Thế kỷ mười tám, triết gia Đức Leibniz đưa ra một lập luận nổi tiếng: thế giới ta đang sống là thế giới tốt nhất trong các thế giới có thể có. Những điều xấu trong đó là cần thiết cho một tổng thể tốt hơn mà ta không thấy hết. Lập luận này được nhiều người đơn giản hoá thành câu cửa miệng "mọi chuyện xảy ra đều là tốt nhất".
Năm 1755, một trận động đất lớn kèm sóng thần và hoả hoạn phá huỷ phần lớn thành phố Lisbon, cướp đi rất nhiều sinh mạng. Voltaire bị chấn động, viết thơ phản đối, rồi viết tiểu thuyết châm biếm Candide. Trong đó, nhân vật thầy Pangloss gặp hết tai hoạ này đến tai hoạ khác mà vẫn khăng khăng mọi chuyện đều tốt nhất có thể, đến mức lố bịch.
Cuối truyện, Candide không đưa ra một học thuyết mới, chỉ nói rằng phải chăm vườn của mình. Câu ấy thường được hiểu là: thôi biện minh cho cái ác bằng lý thuyết lớn, hãy làm những việc cụ thể, gần gũi, có ích. Đây là một lời đáp khiêm tốn nhưng thực tế cho câu hỏi về bất công.
Phương Đông: chữ mệnh, nỗi khóc của Khổng Tử và lời của Mạnh Tử
Nho gia nói nhiều đến mệnh, phần đời không do mình quyết. Nhưng Khổng Tử không dùng mệnh để biện minh cho mọi chuyện. Khi Nhan Hồi, học trò hiền và giỏi nhất của ông, mất sớm, sách Luận ngữ ghi ông khóc thảm thiết và thốt lên, diễn ý, rằng trời đã bỏ ta. Người được xem là bậc thầy về đạo lý cũng thấy cái chết ấy vô lý và không giấu nỗi đau.
Mạnh Tử để lại một đoạn hay được trích, diễn ý: khi trời sắp giao việc lớn cho ai, ắt trước làm khổ tâm chí, làm nhọc gân cốt, làm đói thân thể người ấy, để rèn tính nhẫn và bù những chỗ còn thiếu. Đoạn này đã an ủi nhiều thế hệ học trò nghèo. Nhưng nếu đọc thành "mọi khổ đau đều là thử thách được sắp đặt" thì lại quay về câu trả lời có thể làm người đang đau thấy bị phán xét.
Đặt cạnh nhau, hai hình ảnh cho một bài học: có thể tin rằng gian khó rèn người, mà vẫn được phép khóc và gọi điều vô lý là vô lý. Tục ngữ Việt cũng giữ cả hai mặt: vừa "ở hiền gặp lành", vừa "trời có lúc nắng lúc mưa", thừa nhận đời có những điều không ai giải thích được.
Camus và một cách sống không cần lời giải
Albert Camus không tin có một lời giải thích cho đau khổ của người vô tội. Trong tiểu thuyết Dịch hạch, khi một đứa trẻ chết đau đớn vì dịch bệnh, bác sĩ Rieux nói với một người tin rằng mọi chuyện đều có ý trời, đại ý: ông sẽ chết vẫn không chấp nhận một trật tự để trẻ con bị hành hạ như thế. Nhưng Rieux không ngồi than; ông tiếp tục chữa bệnh mỗi ngày, cùng những người tình nguyện khác.
Đó là câu trả lời của Camus: bất công không có lý do để hiểu, chỉ có việc để làm. Đứng cạnh người chịu khổ, giảm bớt khổ đau khi có thể, và không biện minh cho nó. Ông gọi thái độ này là nổi loạn, không phải theo nghĩa bạo lực, mà là không cam chịu sự phi lý mà vẫn sống và làm việc tử tế.
Cách nhìn này có ích cho cả người đang gặp chuyện lẫn người đứng ngoài. Người ngoài không cần tìm lý do cho nỗi khổ của ai; việc của họ là giúp. Người trong cuộc không cần tìm ra "tại sao mình" mới sống tiếp được; có thể để câu hỏi ấy mở, và vẫn làm những việc đáng làm.
Sống với câu hỏi không lời đáp, và khi nào cần người giúp
Ví dụ giả định: anh Bình, bốn mươi tuổi, sống tử tế, chăm chỉ, vừa mất cửa hàng sau một trận lũ trong khi nhà hàng xóm làm ăn gian dối lại không sao. Câu "tại sao lại là mình" quay vòng trong đầu anh nhiều tháng. Những cách trả lời trên không xoá được thiệt hại, nhưng anh có thể thôi đổ lỗi cho mình như khuynh hướng thế giới công bằng xui khiến, giữ phẩm giá như Boethius, và bắt đầu "chăm vườn" như Candide: một việc nhỏ cụ thể mỗi ngày.
Cảm giác bất công có thể nặng nề và kéo dài, nhất là sau những biến cố lớn như tai nạn, mất người thân, bị đối xử tệ. Nếu sự cay đắng, tức giận hay buồn bã chiếm gần hết thời gian nhiều tuần liền, nếu bạn liên tục sống lại biến cố trong đầu, mất ngủ, xa lánh mọi người, không làm nổi việc thường ngày, hãy tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân hay người khác, đừng giữ một mình: nói ngay với người tin cậy và đến cơ sở y tế gần nhất. Câu hỏi về bất công có thể ở lại với ta rất lâu; điều quan trọng là không phải đối diện nó một mình, và không để nó lấy đi cả phần đời còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Niềm tin vào thế giới công bằng là gì?
Đó là khuynh hướng tâm lý tin rằng ai nhận gì thì xứng đáng với điều đó, được nhà tâm lý học Melvin Lerner mô tả. Nó làm thế giới có vẻ an toàn, nhưng dễ dẫn đến đổ lỗi cho nạn nhân khi điều xấu xảy đến với người vô tội.
Ở hiền gặp lành có đúng không?
Đó là một mong ước đẹp và lời khuyên sống tốt đáng giữ, nhưng không phải quy luật được bảo đảm. Người tốt vẫn có thể gặp chuyện xấu, nên không nên dùng câu này để phán xét người vừa gặp chuyện chẳng lành.
Boethius viết Niềm an ủi của triết học trong hoàn cảnh nào?
Ông viết khi đang bị giam và chờ án chết vì tội phản nghịch, mà nhiều người cho là oan. Cuốn sách dùng hình ảnh bánh xe vận may để nói rằng vận may có lên có xuống, chỉ những gì bên trong con người là không bị lấy mất.
Voltaire phản đối điều gì trong Candide?
Ông châm biếm quan niệm thế giới hiện tại là tốt nhất có thể và mọi điều xấu đều có lý do tốt, nhất là sau trận động đất Lisbon năm 1755. Cuối truyện ông gợi ý thôi biện minh bằng lý thuyết lớn mà lo làm việc cụ thể, có ích.
Camus trả lời câu hỏi về đau khổ của người vô tội ra sao?
Camus cho rằng không có lời giải thích thoả đáng, và không nên biện minh cho nó. Như bác sĩ Rieux trong Dịch hạch, việc nên làm là đứng cạnh người chịu khổ, giảm bớt khổ đau khi có thể và tiếp tục sống tử tế.
Cảm giác bất công kéo dài thì khi nào cần gặp chuyên gia?
Khi cay đắng, tức giận hay buồn bã chiếm gần hết thời gian nhiều tuần, khi liên tục sống lại biến cố, mất ngủ, xa lánh mọi người, không làm nổi việc thường ngày, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân hay người khác.