MuuCau.comMưu Cầu
Hạnh phúc theo triết học Hy Lạp – La Mã

Suy tưởng của Marcus Aurelius: một hoàng đế tự nhắc mình sống tử tế mỗi ngày

Suy tưởng là sổ ghi chú riêng của hoàng đế Marcus Aurelius, không viết cho ai đọc. Hoàn cảnh ra đời, những chủ đề chính và cách đọc cho có ích hôm nay.

A tired figure seen from behind sitting alone by a small oil lamp inside a canvas tent at night, writing in a plain notebook, cold blue moonlight outside

Suy tưởng là tập ghi chú riêng mà hoàng đế La Mã Marcus Aurelius viết cho chính mình, bằng tiếng Hy Lạp, phần lớn trong những năm cầm quân ở biên giới phía bắc; nội dung là những lời tự nhắc phải sống tử tế, kiên nhẫn với người khác, làm tròn bổn phận và bình thản trước sự hữu hạn của mọi thứ. Nó không phải một cuốn sách dạy đời, mà là sổ tay của một người đang cố giữ mình giữa quyền lực, chiến tranh và mất mát.

Nhan đề thường gặp ngày nay do người đời sau đặt; trong bản chép tay cổ, tập ghi chú có nhan đề tiếng Hy Lạp nghĩa là "gửi chính mình". Phần dưới kể hoàn cảnh ra đời, những chủ đề lặp lại nhiều nhất, những chỗ cần đọc với con mắt tỉnh táo, và cách đọc để nó thành một người bạn đồng hành thay vì một kho câu trích.

Một hoàng đế viết cho chính mình

Marcus Aurelius sinh năm 121, được hoàng đế Hadrian để mắt từ nhỏ và được hoàng đế Antoninus Pius nhận làm con nuôi để kế vị. Ông lên ngôi năm 161 và trị vì tới khi mất năm 180. Thời của ông không yên: chiến tranh với Parthia ở phía đông, nhiều năm chiến dịch dọc sông Danube chống các bộ tộc phía bắc, và một trận dịch lớn tràn khắp đế quốc, thường được gọi là dịch Antoninus, làm chết rất nhiều người.

Các ghi chú trong Suy tưởng được cho là viết rải rác trong những năm cuối đời, nhiều đoạn trong lều trại quân sự. Vài quyển có ghi địa danh nơi ông đang ở, như vùng của tộc Quadi bên sông Granua. Ông viết bằng tiếng Hy Lạp, ngôn ngữ của triết học thời đó, dù tiếng mẹ đẻ là tiếng Latinh.

Điều quan trọng nhất cần biết khi đọc là Marcus không viết cho ai. Không có dấu hiệu ông định công bố. Vì thế văn có chỗ lặp, có chỗ cụt, có chỗ như cáu với chính mình. Đọc Suy tưởng giống đọc trộm nhật ký của một người đang tập sống, và chính chỗ không hoàn hảo ấy làm nó gần gũi hơn nhiều sách triết học được viết để thuyết phục người khác.

Quyển một: một danh sách cảm ơn

Suy tưởng mở đầu không bằng lý thuyết mà bằng một danh sách: Marcus ghi lại mình đã học được gì từ từng người. Từ ông nội, tính hiền hoà và không nóng giận. Từ mẹ, lòng tôn kính, sự rộng rãi, thói quen tránh không chỉ việc xấu mà cả ý nghĩ xấu, và lối sống giản dị khác xa người giàu. Từ thầy Rusticus, cái nhìn rằng tính nết mình cần được sửa, và một bản Bài giảng của Epictetus. Từ cha nuôi Antoninus, sự kiên nhẫn, lắng nghe, không ham tiếng khen.

Quyển đầu này ít khi được trích, nhưng có lẽ là phần đáng đọc nhất cho người mới. Nó cho thấy một hoàng đế, người có quyền lực lớn nhất thế giới thời ông, nhìn nhận mọi điều tốt trong mình đều đến từ người khác. Không có chỗ cho ý nghĩ tự mình làm nên mình.

Đây cũng là một bài học về hạnh phúc theo cách rất khắc kỷ: biết ơn không phải cảm xúc ấm áp thoáng qua, mà là sự thừa nhận chính xác rằng ta là sản phẩm của nhiều bàn tay. Thử viết một danh sách như vậy cho mình, chỉ cần năm người, thường làm thay đổi cách ta nhìn cả những người đang khó chịu với mình.

Những chủ đề lặp lại nhiều nhất trong Suy tưởng

Buổi sáng chuẩn bị gặp người khó chịu. Mở đầu quyển hai, Marcus tự dặn: sáng sớm hãy nói với mình rằng hôm nay sẽ gặp người tọc mạch, vô ơn, ngạo mạn, gian dối, đố kỵ, khó gần. Họ như vậy vì không phân biệt được tốt xấu. Nhưng ta không thể bị họ làm hại, cũng không thể giận người cùng loại với mình, vì ta sinh ra để cùng làm việc với nhau như hai bàn chân, hai bàn tay.

Dậy đi làm việc của con người. Mở đầu quyển năm là một đoạn rất đời: sáng ra không muốn rời giường thì hãy nhắc mình rằng ta dậy để làm việc của một con người. Hoá ra hoàng đế cũng ngại dậy sớm.

Mọi thứ trôi qua. Marcus nhắc liên tục về sự ngắn ngủi: các triều đại trước giờ đâu, những người nổi tiếng nay ai còn nhớ, đời người như một điểm trong dòng thời gian. Ý này không để buồn, mà để bớt ham danh và bớt sợ.

Nơi lui về bên trong. Ông viết rằng người ta tìm chỗ nghỉ ở quê, ở biển, ở núi, nhưng có thể lui về nghỉ trong chính tâm trí mình bất cứ lúc nào, nếu nơi đó được giữ gọn gàng.

Làm điều tốt mà không đòi trả. Ông so sánh người tốt với cây nho ra quả: ra quả xong không đòi khen, mùa sau lại ra quả. Làm việc tử tế rồi đi tiếp, không đứng chờ người kia biết ơn.

Hạnh phúc trong Suy tưởng không giống hạnh phúc ta quen nghĩ

Đọc Suy tưởng, ít khi thấy chữ "vui" theo nghĩa hào hứng. Marcus nói nhiều về sự yên lòng, sự ngay thẳng, sự hữu ích cho người khác. Hạnh phúc với ông gần với một trạng thái ổn định ở bên trong: biết mình đang làm đúng việc, không bị cơn giận hay ham muốn kéo đi, không treo lòng vào lời khen.

Ông dùng chữ eudaimonia theo một cách chơi chữ: một người có "thần" bên trong tốt, tức phần lý trí của mình được giữ cho tốt. Hạnh phúc như vậy không phụ thuộc vào việc chiến dịch thắng hay thua, triều thần trung thành hay phản bội. Nó phụ thuộc vào cách ông phản ứng với từng thứ.

Ví dụ giả định: chị Ngọc, 45 tuổi, quản lý một phân xưởng, mỗi sáng phải đối mặt với khiếu nại, máy hỏng, nhân viên nghỉ đột xuất. Đọc đoạn đầu quyển hai, chị không thấy được hứa hẹn một ngày dễ chịu; chị được chuẩn bị cho một ngày khó, và được nhắc rằng người làm mình khó chịu cũng chỉ là người đang nhầm lẫn. Nhiều người kể rằng chính sự chuẩn bị ấy, chứ không phải lời hứa ngày đẹp, mới làm họ đi qua ngày bình thản hơn.

Khi bị người khác làm phật lòng: những điều Marcus tự dặn

Ở quyển mười một, Marcus ghi một loạt điều cần nhớ mỗi khi ai đó làm ông bực. Diễn ý gọn lại, đây là phần dùng được ngay nhất của cả cuốn sách:

  • Nhớ quan hệ giữa mình với người đó: cùng là người, sinh ra để giúp nhau, và mình có phần trách nhiệm với họ.
  • Nghĩ xem người đó là ai khi ở bàn ăn, ở nhà, ở chỗ riêng: họ cũng có nỗi lo, thói quen, những điều họ tin là đúng.
  • Nếu họ làm đúng thì chẳng có gì để giận; nếu họ làm sai thì có lẽ vì không biết, mà không ai muốn mình bị tước sự hiểu biết.
  • Chính mình cũng từng làm sai nhiều điều, và có khi chỉ vì sợ hay vì giữ tiếng mà mình chưa làm điều sai giống vậy.
  • Chưa chắc họ đã sai: nhiều việc người ta làm có lý do mà mình không thấy hết.
  • Đời ngắn lắm, chẳng bao lâu cả hai đều không còn.
  • Cái làm mình khó chịu không phải việc họ làm mà là cách mình nhận định việc ấy; bỏ nhận định "mình bị hại" thì cơn giận rời đi.
  • Cơn giận thường gây hại cho mình nhiều hơn chính việc khiến mình giận.
  • Lòng tốt, nếu thật lòng và không giả vờ, là thứ khó ai chống lại được.

Danh sách này không bảo nhịn cho qua. Ông vẫn cho rằng có lúc cần nói thẳng với người làm sai, nhưng nói bằng thiện ý, như người chỉ đường cho người lạc, không như người trả đũa. Đọc chậm từng ý trước một cuộc nói chuyện khó thường giúp hạ giọng xuống một nấc.

Đọc Suy tưởng với con mắt tỉnh táo

Marcus là hình mẫu được yêu thích, nhưng không nên đọc ông như một vị thánh. Sử gia ghi nhận triều đại của ông có chiến tranh liên miên và những quyết định bị phê phán, và ông chọn con trai ruột Commodus làm người kế vị, một vị hoàng đế về sau bị coi là tệ hại. Người viết những dòng về khiêm nhường vẫn là người nắm quyền tuyệt đối.

Điều đó không làm Suy tưởng mất giá trị, nhưng nhắc ta rằng đây là sổ tay của người đang cố sửa mình, không phải bằng chứng ông đã sửa xong. Có lẽ chính vì biết mình yếu ở đâu, ông mới phải nhắc đi nhắc lại một điều.

Một điểm khác cần tỉnh táo là giọng văn đôi khi u ám. Ông hay nhìn thân thể, của cải, danh tiếng với con mắt rất lạnh, ví dụ tả món ăn ngon là xác cá, rượu quý là nước nho lên men. Mục đích là gỡ bớt ảo tưởng, nhưng đọc liền nhiều trang có thể thấy nặng nề. Người đang buồn kéo dài không nên dùng Suy tưởng để tự ép mình "nghĩ thoáng"; khi nỗi buồn kéo dài nhiều tuần, mất ngủ, không làm nổi việc thường ngày, hãy tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý trước.

Cách đọc Suy tưởng cho có ích

Cuốn sách không có cốt truyện, không cần đọc theo thứ tự. Một cách đọc nhiều người thấy hợp:

  1. Chọn một bản dịch có chú thích, đọc quyển một trước để biết Marcus là ai qua những người ông mang ơn.
  2. Sau đó mỗi ngày chỉ đọc một hai đoạn, thường không quá một trang. Văn của ông cô đọng; đọc nhiều một lúc sẽ trôi.
  3. Chép lại đoạn nào chạm mình bằng lời của chính mình, không chép nguyên văn. Việc diễn đạt lại buộc ta hiểu.
  4. Gắn đoạn đó với một tình huống cụ thể trong ngày: một cuộc họp, một lần dỗ con, một lúc kẹt xe.
  5. Cuối tuần đọc lại những gì mình đã ghi, và để ý đoạn nào đã thật sự đổi cách mình hành xử, đoạn nào chỉ hay khi đọc.

Marcus không đọc Suy tưởng để thông thái thêm; ông viết nó để sống. Đọc theo cách đó, cuốn sách thôi là kho câu trích đẹp và thành một cuộc trò chuyện chậm với người đã đi qua những ngày khó hơn ta rất nhiều.

Câu hỏi thường gặp

Suy tưởng của Marcus Aurelius có phải là sách viết để xuất bản?

Không. Đây là ghi chú riêng ông viết cho chính mình, không có dấu hiệu định công bố. Nhan đề trong bản chép tay cổ có nghĩa là gửi chính mình; tên Suy tưởng do người đời sau đặt.

Marcus Aurelius viết Suy tưởng bằng tiếng gì?

Bằng tiếng Hy Lạp, ngôn ngữ của triết học thời đó, dù ông là người La Mã và tiếng mẹ đẻ là tiếng Latinh. Nhiều đoạn được cho là viết trong lều trại quân sự trong những năm chiến dịch ở biên giới phía bắc.

Marcus Aurelius chịu ảnh hưởng của ai?

Rõ nhất là Epictetus, mà ông đọc qua bộ Bài giảng được thầy Rusticus đưa cho. Trong quyển một, ông kể ra những gì học được từ ông bà, cha mẹ, thầy dạy và cha nuôi là hoàng đế Antoninus Pius.

Đọc Suy tưởng có giúp sống hạnh phúc hơn không?

Nó không hứa niềm vui, mà giúp giữ lòng ổn định: chuẩn bị cho ngày khó, kiên nhẫn với người khác, bớt ham khen. Nhiều người thấy đọc đều mỗi ngày một đoạn giúp họ bình thản hơn, nhưng sách không thay được sự giúp đỡ chuyên môn khi cần.

Có nên đọc Suy tưởng từ đầu đến cuối?

Không bắt buộc. Nên đọc quyển một trước để hiểu tác giả, sau đó đọc từng đoạn ngắn theo bất kỳ thứ tự nào. Văn cô đọng và nhiều chỗ lặp, đọc một mạch dễ thấy nặng và trôi mất ý.

Marcus Aurelius có phải là hoàng đế hoàn hảo như nhiều người nói?

Không. Ông được đánh giá cao về nhân cách, nhưng triều đại vẫn có chiến tranh và những quyết định bị sử gia phê phán, và ông chọn Commodus làm người kế vị. Suy tưởng là ghi chép của người đang cố sửa mình, không phải bằng chứng đã hoàn hảo.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138