Nhiều triết gia đã sống cả đời với một cơ thể đau yếu hay tật nguyền, và câu trả lời chung của họ là: sức khoẻ ảnh hưởng thật đến đời sống, nhưng nó không quyết định hết việc một người sống tốt hay không; phần còn lại nằm ở cách ta chọn mục tiêu, giữ các mối quan hệ và dùng phần sức lực mình còn có. Epictetus bị tật chân từ thời làm nô lệ, Epicurus đau sỏi thận dữ dội trong những ngày cuối, Montaigne sống nhiều năm với sỏi thận, Nguyễn Đình Chiểu mù mà vẫn dạy học, viết văn.
Bài này đi qua cách họ nghĩ và sống, đặt cạnh quan điểm ngược lại của Aristotle (người cho rằng hạnh phúc cần cả những điều kiện bên ngoài như sức khoẻ), và nói rõ một điều: triết học là cách nhìn đi cùng, không thay việc khám, điều trị theo bác sĩ; khi bệnh kéo theo buồn nản kéo dài, cần gặp cả chuyên gia tâm lý.
Cơ thể: trong tầm tay hay ngoài tầm tay
Người khắc kỷ chia mọi thứ thành hai nhóm: điều trong tầm tay ta (phán đoán, lựa chọn, cách ứng xử) và điều ngoài tầm tay (của cải, danh tiếng, và cả thân thể). Xếp thân thể vào nhóm thứ hai nghe lạ, vì ta vẫn tập thể dục, ăn uống điều độ được. Ý của họ là: ta tác động được một phần, nhưng không bao giờ quyết định trọn vẹn. Gien, tai nạn, tuổi tác, bệnh tật đến mà không hỏi ý ai.
Phân biệt này có hai hệ quả. Thứ nhất, nó gỡ đi một lớp tự trách vô lý: người mắc bệnh không vì thế mà kém cỏi về nhân cách, như cách đôi khi người ta xì xào "chắc sống thế nào mới bị vậy". Thứ hai, nó chỉ ra chỗ còn có thể làm: dù thân thể ra sao, cách ta đối xử với người khác, cách ta dùng ngày hôm nay vẫn thuộc về ta.
Tất nhiên, cách chia này cũng có chỗ quá gọn. Bệnh nặng có thể làm mờ cả phán đoán, đau đớn có thể làm người hiền nhất cũng cáu kỉnh. Người khắc kỷ không phủ nhận điều đó; họ chỉ cho rằng còn chút sức lực nào thì phần ấy vẫn đáng được dùng cho những điều mình coi trọng.
Epictetus: cái chân tật và ý chí không bị trói
Epictetus sinh ra làm nô lệ ở vùng Tiểu Á, về sau được tự do và trở thành một trong những người thầy khắc kỷ có ảnh hưởng nhất. Ông bị tật một chân. Có một giai thoại, được kể lại qua nguồn khá muộn, rằng chủ cũ của ông vặn chân ông để thử; Epictetus bình thản nói "ông sẽ làm gãy nó", và khi chân gãy thật, chỉ nói "đã bảo mà". Giai thoại khó kiểm chứng, nhưng nó cho thấy hình ảnh người đời sau giữ về ông.
Trong cuốn sổ tay do học trò ghi lại, có một câu ngắn, diễn ý: bệnh tật là trở ngại cho thân thể, không phải cho ý chí, trừ khi chính ý chí muốn thế; què chân là trở ngại cho cái chân, không phải cho ý chí. Ông khuyên áp câu ấy cho mọi chuyện xảy ra, để thấy rằng nó cản một phần của mình, chứ không cản tất cả.
Câu này hay bị đọc như lời coi thường đau đớn. Nhưng từ miệng một người chân tật suốt đời, nó mang nghĩa khác: không phải "đừng than", mà là "đừng để cái chân viết thay mình câu chuyện về con người mình". Epictetus vẫn đi lại khó khăn, vẫn nghèo, nhưng ông dạy học, trò chuyện, sống đến tuổi già và được kính trọng. Cái tật không bị phủ nhận, chỉ bị đặt đúng chỗ.
Epicurus và lá thư viết trong ngày cuối
Epicurus, người thầy của triết học về niềm vui giản dị, không chết êm ả. Theo các nguồn cổ, ông mất vì bệnh sỏi đường tiết niệu sau nhiều ngày đau đớn. Trong ngày cuối, ông viết cho một người bạn tên Idomeneus một lá thư ngắn mà người đời sau còn giữ, đại ý: đây là ngày hạnh phúc, cũng là ngày cuối đời; cơn đau của bàng quang và ruột dữ dội không gì hơn, nhưng tất cả được bù lại bằng niềm vui khi nhớ về những cuộc trò chuyện đã có với nhau.
Lá thư dễ bị đọc như một kiểu khoe sức chịu đựng. Đọc kỹ thì thấy ông không chối cơn đau, ông gọi đúng tên nó là dữ dội. Điều ông làm là đặt cạnh cơn đau một thứ khác cũng có thật: ký ức về tình bạn. Với Epicurus, tình bạn là một trong những điều quý nhất đời người, và ông dùng nó như chỗ dựa ngay cả khi thân thể đang suy sụp.
Ông cũng nhờ bạn chăm lo cho con cái của một học trò đã mất. Ngay trong ngày cuối, ông vẫn nghĩ đến người khác. Đó có lẽ là bài học thực tế nhất: khi thân thể bị giới hạn, những mối quan hệ và việc tử tế nhỏ vẫn còn là phần đời sống mà ta tham dự được.
Montaigne, Nguyễn Đình Chiểu và những người khác
Montaigne và hòn sỏi. Nhà tiểu luận Pháp thế kỷ mười sáu sống nhiều năm với sỏi thận, căn bệnh từng giết cha ông. Ông viết về nó thẳng thắn, có khi hài hước, coi cơn đau như người khách khó ưa nhưng quen mặt, và nhận ra mình học được cách sống thong thả hơn giữa các cơn.
Nguyễn Đình Chiểu mù mà không tối. Cụ Đồ Chiểu bị mù khi còn trẻ, đúng lúc sắp bước vào con đường khoa cử. Cụ mở trường dạy học, bốc thuốc chữa bệnh cho dân, viết văn thơ còn truyền đến nay. Cái tật lấy đi một con đường, nhưng cụ mở ra những con đường khác có ích cho nhiều người.
Nietzsche và những cơn đau đầu. Nietzsche khổ vì đau đầu, đau mắt, rối loạn tiêu hoá suốt nhiều năm, phải bỏ dạy đại học. Phần lớn tác phẩm của ông ra đời trong tình trạng ấy. Ông không ca ngợi bệnh, nhưng tin rằng những năm đau ốm buộc ông nhìn đời sâu hơn.
Những tiếng nói hôm nay. Một số triết gia đương thời mang bệnh mạn tính đã viết về trải nghiệm ấy, chỉ ra rằng người khoẻ hay coi bệnh chỉ là thiếu sót, trong khi người bệnh vẫn có một đời sống đầy đủ, chỉ là theo nhịp khác, cần được xã hội thiết kế để không bị gạt ra ngoài.
Aristotle nói ngược lại: hạnh phúc cần cả điều kiện bên ngoài
Không phải triết gia nào cũng cho rằng thân thể chẳng ảnh hưởng gì. Aristotle, trong sách đạo đức của mình, thẳng thắn nói rằng hạnh phúc trọn vẹn cần cả một số điều kiện bên ngoài: sức khoẻ, bạn bè, một chút của cải, thậm chí cả không quá xấu xí hay không mất con cái. Người gặp tai hoạ lớn như vua Priam trong chuyện thành Troy, theo ông, khó có thể gọi là hạnh phúc trọn vẹn.
Người khắc kỷ chê Aristotle là trao quá nhiều cho may rủi. Nhưng nhiều người đọc hôm nay thấy Aristotle thành thật hơn: bệnh tật thật sự làm đời sống khó khăn, và giả vờ rằng chỉ cần "thái độ đúng" là đủ có thể khiến người bệnh thấy bị xem nhẹ. Câu "chỉ cần lạc quan là khỏi" vừa sai về y học, vừa đổ thêm gánh nặng lên vai người đang ốm.
Có lẽ cách đọc tốt nhất là giữ cả hai. Aristotle đúng rằng sức khoẻ là một điều kiện quan trọng, đáng được chăm lo, và xã hội nên giúp người bệnh. Người khắc kỷ đúng rằng ngay cả khi điều kiện ấy thiếu, vẫn còn một phần đời sống tốt có thể sống được. Hai ý này không triệt tiêu nhau; chúng nói về hai mặt của cùng một thực tế.
Ví dụ giả định và những điều có thể làm
Ví dụ giả định: cô Mai, năm mươi lăm tuổi, giáo viên, sau một đợt bệnh khớp phải nghỉ dạy, đi lại chậm, đau nhiều vào buổi sáng. Cô thấy mình "thành người thừa". Từ các triết gia trên, có thể rút ra mấy hướng, luôn đi cùng việc điều trị theo bác sĩ:
- Gọi đúng tên giới hạn. Như Epicurus gọi cơn đau là dữ dội, cô không cần giả vờ ổn. Nhận rõ mình không đứng lớp cả buổi được nữa là bước đầu để tìm việc mình làm được.
- Tách cái tật khỏi câu chuyện về mình. Theo Epictetus, cái khớp đau cản việc đứng lâu, không cản sự hiểu biết, tận tâm và tình thương với học trò của cô.
- Điều chỉnh mục tiêu thay vì bỏ hẳn. Kèm vài em học chậm tại nhà, ghi lại kinh nghiệm dạy cho đồng nghiệp trẻ, là những con đường khác giống cách cụ Đồ Chiểu mở trường khi không thi được.
- Giữ và vun các mối quan hệ. Như lá thư của Epicurus, bạn bè và người thân là chỗ dựa thật trong những ngày đau. Đừng rút lui vì sợ làm phiền.
- Chia ngày theo nhịp cơ thể. Như Montaigne học sống thong thả giữa các cơn, dành phần việc quan trọng cho lúc cơ thể dễ chịu nhất trong ngày.
Những hướng này không chữa bệnh và không thay lời khuyên của bác sĩ điều trị. Chúng chỉ giúp đời sống không bị co lại hết theo căn bệnh.
Triết học đi cùng, không thay điều trị
Cần nói thẳng: không triết lý nào thay được việc khám, chẩn đoán và điều trị đúng. Khi cơ thể có dấu hiệu bất thường, khi bệnh mạn tính trở nặng, việc đầu tiên là đi khám và theo hướng dẫn của bác sĩ, không tự bỏ thuốc, không tự đổi cách chữa vì đọc được một lời khuyên nào đó, kể cả lời khuyên nghe rất "triết học".
Bệnh kéo dài cũng hay kéo theo nỗi buồn. Nếu bạn thấy mình buồn bã gần như cả ngày nhiều tuần liền, mất hứng thú với cả những việc còn làm được, ngủ kém, thấy mình là gánh nặng cho gia đình, hãy nói với bác sĩ đang điều trị và tìm gặp chuyên gia tâm lý. Chăm sóc tinh thần là một phần của chữa bệnh, không phải chuyện phụ. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, nói ngay với người thân và đến cơ sở y tế gần nhất.
Trong khuôn khổ ấy, những trang viết của Epictetus, Epicurus, Montaigne có thể là người bạn đồng hành dễ chịu. Họ không hứa cơ thể sẽ khỏi; họ chỉ cho thấy rằng nhiều người đã sống những đời có ý nghĩa trong một thân thể không như ý, và ta không đơn độc trong điều ấy.
Câu hỏi thường gặp
Epictetus nói gì về bệnh tật?
Ông cho rằng bệnh tật là trở ngại cho thân thể chứ không phải cho ý chí, trừ khi ta để nó như vậy. Từ miệng một người tật chân suốt đời, ý ấy không phải coi thường đau đớn, mà là đừng để cái tật quyết định toàn bộ con người mình.
Epicurus có đau đớn khi qua đời không?
Có. Theo các nguồn cổ, ông đau dữ dội vì bệnh sỏi trong những ngày cuối. Trong lá thư gửi bạn, ông gọi đúng tên cơn đau nhưng viết rằng niềm vui khi nhớ những cuộc trò chuyện với bạn bè đã bù lại cho nó.
Aristotle có cho rằng người bệnh không thể hạnh phúc không?
Ông cho rằng hạnh phúc trọn vẹn cần cả một số điều kiện bên ngoài như sức khoẻ, bạn bè, nên tai hoạ lớn có thể làm đời sống kém trọn vẹn. Nhưng ông vẫn coi việc sống có đức hạnh là phần cốt lõi, kể cả khi hoàn cảnh khó khăn.
Nghĩ tích cực có giúp khỏi bệnh không?
Không có cơ sở để nói thái độ tích cực thay được điều trị. Một tinh thần vững có thể giúp người bệnh theo điều trị đều đặn và sống dễ chịu hơn, nhưng bắt người bệnh phải lạc quan dễ đổ thêm gánh nặng lên họ. Điều trị vẫn phải theo bác sĩ.
Sống chung với bệnh mạn tính, triết học giúp được gì?
Nó giúp tách cái giới hạn khỏi câu chuyện về con người mình, điều chỉnh mục tiêu thay vì bỏ hẳn, vun các quan hệ và dùng tốt phần sức lực còn có. Nó đi cùng việc điều trị, không thay thế bác sĩ.
Khi nào người bệnh nên gặp chuyên gia tâm lý?
Khi buồn bã gần như cả ngày nhiều tuần liền, mất hứng thú với cả việc còn làm được, ngủ kém, thấy mình là gánh nặng, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Hãy nói với bác sĩ điều trị và tìm hỗ trợ tâm lý sớm.