Sống giản dị thường làm người ta vui hơn khi đó là sự giản dị tự chọn: bớt những ham muốn không cần thiết để có thời gian, sức lực và sự yên lòng cho điều mình coi trọng. Epicurus và Thoreau, cách nhau hơn hai nghìn năm, cùng đi tới kết luận ấy. Nhưng giản dị không tự động mang lại hạnh phúc, và lối sống tối giản kiểu mạng xã hội đôi khi chỉ là một kiểu tiêu dùng mới mang dáng vẻ thanh đạm.
Bài này đi qua cách Epicurus chia ham muốn thành ba loại, thí nghiệm hai năm bên hồ Walden của Thoreau, những chỗ hai ông bị phê bình, khác biệt giữa giản dị và thiếu thốn, và một bài tập nhỏ để thử xem giản dị có hợp với mình không.
Epicurus chia ham muốn thành ba loại
Trong Thư gửi Menoeceus, Epicurus phân biệt các loại ham muốn để biết cái nào nên chiều, cái nào nên bỏ. Bảng dưới diễn lại cách chia ấy với ví dụ đời thường.
| Loại ham muốn | Ví dụ thời Epicurus | Ví dụ hôm nay | Lời khuyên |
|---|---|---|---|
| Tự nhiên và cần thiết | Bánh mì, nước, chỗ trú, bạn bè | Bữa cơm đủ chất, giấc ngủ, nhà ở ổn, người để chuyện trò | Đáp ứng đủ, đó là nền của sự yên ổn |
| Tự nhiên nhưng không cần thiết | Món ăn cầu kỳ, rượu ngon | Bữa nhà hàng sang, đồ dùng đẹp hơn mức cần | Hưởng khi có, không khổ khi không |
| Hão huyền, không tự nhiên | Danh tiếng, quyền lực, của cải vô hạn | Muốn được nhiều người ngưỡng mộ, muốn hơn người khác mãi | Bỏ đi, vì không bao giờ thoả |
Điều Epicurus nhắm tới là ataraxia, sự yên lòng không xáo trộn, cùng với thân không đau đớn. Ông cho rằng loại ham muốn thứ nhất dễ thoả, loại thứ hai không cần thiết, còn loại thứ ba là nguồn khổ lớn nhất vì nó không có điểm dừng. Có bao nhiêu danh tiếng cũng thấy chưa đủ.
Ông sống đúng như thế. Khu vườn nơi ông dạy học nổi tiếng với bữa ăn đạm bạc. Một giai thoại thường được kể: ông viết thư nhờ bạn gửi cho một hũ pho mát nhỏ để hôm nào muốn thì "đãi tiệc". Với người khác, đó là món thường; với ông, đó là xa xỉ, và chính vì ít khi có nên nó ngon.
Thoreau và hai năm bên hồ Walden
Năm 1845, Henry David Thoreau, một nhà văn Mỹ, dựng một căn nhà gỗ nhỏ bên hồ Walden, trên đất của bạn ông là Emerson, và sống ở đó hai năm hai tháng. Ông kể lại trong cuốn Walden, xuất bản năm 1854. Câu nổi tiếng nhất của cuốn sách là lời kêu gọi "giản dị, giản dị", và một ý thường được trích: một người giàu tương ứng với số thứ mà người đó có thể để yên không cần đến.
Thoreau không đi tìm sự nghèo. Ông đi tìm thời gian. Ông tính rằng người làng ông làm lụng cả đời để trả tiền cho nhà cửa, đồ đạc, và vì thế không còn giờ để sống. Bằng cách tự xây nhà, tự trồng đậu, ăn uống đơn giản, ông chỉ cần làm việc kiếm sống vài tuần mỗi năm, phần còn lại dành để đọc, viết, đi bộ, quan sát thiên nhiên. Với ông, giản dị là phương tiện, không phải mục đích.
Điều đáng chú ý là Thoreau rời hồ Walden sau hai năm. Ông viết rằng mình đi vì có nhiều đời khác để sống. Ông không coi thí nghiệm là khuôn mẫu cho mọi người, mà là cách tự kiểm xem mình cần gì thật sự, rồi mang câu trả lời về cuộc đời bình thường.
Những chỗ hai ông bị phê bình
Thoreau không hoàn toàn tự lập. Căn nhà cách thị trấn chỉ một quãng đi bộ, ông thường về ăn cơm với gia đình, và theo nhiều tài liệu, người nhà vẫn giúp giặt giũ. Người phê bình nói ông tô vẽ sự cô độc. Người bênh thì đáp rằng ông chưa bao giờ tuyên bố sống như ẩn sĩ.
Giản dị là lựa chọn của người có điều kiện. Một người có học vấn, có đất mượn, có gia đình chống lưng thì chọn giản dị dễ hơn người đang vật lộn để đủ ăn. Với người nghèo, khuyên "hãy bớt ham muốn" có thể nghe như lời giễu cợt.
Epicurus rút khỏi đời sống chung. Phái Epicurus khuyên "sống kín đáo", tránh chính trường. Người phê bình cho rằng như thế là bỏ mặc việc chung. Người bênh thì nói khu vườn của ông là một cộng đồng bạn bè thật sự, có nam có nữ, có cả nô lệ được học cùng, điều hiếm thời ấy.
Giản dị có thể thành khắt khe. Có người bỏ đồ đạc xong lại mang cảm giác hơn người, nhìn ai mua sắm cũng thấy khó chịu. Khi giản dị biến thành thước đo đạo đức để chấm người khác, nó mất ngay cái mà Epicurus muốn có: sự yên lòng.
Lối sống tối giản hôm nay: giống và khác các triết gia ở đâu
Phong trào tối giản lan rộng trên mạng mấy năm gần đây, với hình ảnh căn phòng trắng, vài món đồ được sắp gọn, tủ quần áo vài chục món. Ở phần cốt lõi, nó gần với Epicurus: bớt đồ để bớt bận tâm, bớt mua để bớt phải làm thêm trả tiền. Nhiều người thực sự thấy nhẹ đầu hơn khi nhà ít đồ, ít thứ phải lau, phải sửa, phải nghĩ.
Nhưng có hai chỗ lệch. Thứ nhất, một phần tối giản trên mạng là thẩm mỹ: món đồ "tối giản" được quảng cáo, đắt tiền, và người ta mua đồ mới để trông tối giản. Đó là ham muốn loại thứ ba theo cách chia của Epicurus, chỉ khoác áo khác. Thứ hai, nhiều người dừng ở chuyện đồ đạc, trong khi với Epicurus và Thoreau, đồ đạc chỉ là bề mặt. Câu hỏi sâu hơn là: thời gian và sự chú ý của mình đang bị cái gì chiếm, và mình muốn dành nó cho cái gì.
Trong bối cảnh Việt, giản dị còn đụng với tập quán: nhà phải có tủ thờ, có bộ bàn ghế tiếp khách, quà cáp lễ Tết. Giản dị kiểu triết gia không đòi bỏ những thứ gắn với tình nghĩa, chỉ đòi tự hỏi món nào là vì mình muốn, món nào là vì sợ người khác nghĩ gì.
Giản dị khác thiếu thốn: ranh giới quan trọng
Các nhà nghiên cứu tâm lý nói về một điều khá nhất quán: khi thiếu những nhu cầu cơ bản như ăn, ở, an toàn, đời sống tinh thần bị ảnh hưởng rõ rệt; khi đã vượt qua mức ấy, có thêm đồ đạc không còn làm người ta vui hơn bao nhiêu. Chi tiết của các nghiên cứu này còn được tranh luận, nhưng hướng chung gặp lại đúng ý của Epicurus: loại ham muốn thứ nhất phải được đáp ứng, không phải bị cắt bỏ.
Vì thế giản dị không phải lời khuyên cho người đang thiếu. Một sinh viên phải nhịn ăn sáng để đóng học phí không cần nghe về tối giản; cái người đó cần là đủ. Giản dị là chuyện của người đã có đủ mà vẫn thấy chưa đủ, vẫn bị cuốn vào chuyện mua thêm, nâng cấp, so bì.
Có một phép thử đơn giản: nếu bớt một thứ làm mình khổ về thân thể, lo lắng cho sức khoẻ hay an toàn, đó là thiếu thốn. Nếu bớt một thứ chỉ làm mình hơi tiếc rồi quên, hoặc thấy nhẹ nhõm, đó là giản dị.
Giản dị với thời gian và sự chú ý, không chỉ với đồ đạc
Nếu Thoreau sống hôm nay, có lẽ ông sẽ không bắt đầu bằng việc dọn tủ quần áo mà bằng việc nhìn vào lịch làm việc và chiếc điện thoại. Thứ chiếm đời người hiện đại nhiều nhất không còn là đồ đạc phải trả tiền, mà là những cam kết nhận lời cho xong, những cuộc họp không cần mình, những nhóm trò chuyện báo tin liên tục. Chúng không chiếm chỗ trong nhà nhưng chiếm chỗ trong đầu, và theo đúng lập luận của Thoreau, chúng cũng được trả bằng phần đời không lấy lại được.
Cách chia của Epicurus dùng được ở đây rất tốt. Có những việc tự nhiên và cần thiết: công việc nuôi sống mình, thời gian cho gia đình, giấc ngủ. Có những việc dễ chịu nhưng không cần: một buổi tụ tập vui, một khoá học cho biết. Và có những việc chỉ để giữ hình ảnh: nhận lời vì ngại từ chối, có mặt ở mọi sự kiện để không bị coi là xa cách. Loại cuối cùng thường là loại tốn sức nhất mà ít đem lại gì nhất.
Ví dụ giả định: chị Thu, 36 tuổi, nhân viên văn phòng, không mua sắm nhiều nhưng tuần nào cũng kín lịch. Khi ngồi xếp các cam kết vào ba loại, chị thấy gần một nửa thuộc loại giữ hình ảnh. Chị rút khỏi hai nhóm việc và một câu lạc bộ mà chị tham gia chỉ vì sếp cũ rủ. Nhà chị vẫn y nguyên, nhưng tối thứ Năm chị có lại thời gian đọc sách với con. Đó cũng là sống giản dị, theo nghĩa mà hai triết gia này hiểu.
Bài tập ba tuần: thử xem giản dị có hợp với mình
Thay vì dọn sạch nhà trong một cuối tuần như nhiều lời khuyên trên mạng, thử cách chậm hơn, gần tinh thần thí nghiệm của Thoreau:
- Tuần một, quan sát. Ghi lại mỗi lần muốn mua hay muốn có thêm một thứ, và xếp nó vào một trong ba loại của Epicurus. Chưa thay đổi gì, chỉ nhìn.
- Tuần hai, hoãn loại thứ hai và thứ ba. Với những ham muốn không cần thiết, chờ một tuần rồi mới quyết. Ghi lại có bao nhiêu thứ sau một tuần mình không còn muốn nữa.
- Tuần ba, bớt một thứ chiếm thời gian. Không phải đồ đạc mà là một cam kết, một nhóm trò chuyện, một thói quen tốn giờ. Dành giờ được giải phóng cho một việc mình coi trọng.
- Cuối tuần ba, tự kiểm. Mình có nhẹ đầu hơn không. Có tiếc thứ gì thật sự không. Giờ được giải phóng mình đã dùng vào đâu.
Nếu cuối ba tuần thấy nhẹ nhõm và có thêm thời gian cho điều mình quý, giản dị đang hợp. Nếu chỉ thấy bức bối và thiếu thốn, có thể mình đã cắt nhầm vào loại ham muốn thứ nhất, hoặc đang tối giản vì người khác. Giản dị đúng nghĩa không bao giờ là cuộc thi xem ai có ít đồ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Sống giản dị có thật sự giúp hạnh phúc hơn không?
Thường là có, nếu đó là giản dị tự chọn và đã đủ những nhu cầu cơ bản. Bớt ham muốn không cần thiết giải phóng thời gian, sức lực và sự yên lòng. Nhưng giản dị ép buộc hay thiếu thốn thật sự thì không làm ai vui hơn.
Epicurus có phải người cổ vũ ăn chơi hưởng lạc?
Không. Đó là hiểu lầm lâu đời. Epicurus coi khoái lạc cao nhất là thân không đau và lòng không xáo trộn, sống đạm bạc, đề cao tình bạn. Ông khuyên bỏ những ham muốn hão huyền như danh tiếng và của cải vô hạn.
Thoreau sống ở hồ Walden bao lâu?
Thoreau sống trong căn nhà gỗ tự dựng bên hồ Walden hai năm hai tháng, từ năm 1845. Ông viết lại trong cuốn Walden, xuất bản năm 1854. Sau đó ông rời đi, coi đó là một thí nghiệm sống chứ không phải khuôn mẫu cho mọi người.
Lối sống tối giản khác sống giản dị kiểu triết gia ra sao?
Tối giản trên mạng hay tập trung vào đồ đạc và thẩm mỹ, đôi khi thành một kiểu mua sắm mới. Giản dị kiểu Epicurus và Thoreau quan tâm tới ham muốn và thời gian: mình đang bị cái gì chiếm, và muốn dành đời cho cái gì.
Ba loại ham muốn của Epicurus là gì?
Loại tự nhiên và cần thiết như ăn, ở, bạn bè; loại tự nhiên nhưng không cần thiết như món ăn cầu kỳ; và loại hão huyền như danh tiếng, quyền lực. Ông khuyên đáp ứng loại đầu, hưởng loại hai khi có mà không khổ khi không, và bỏ loại ba.
Người thu nhập thấp có nên theo lối sống tối giản?
Giản dị là lời khuyên cho người đã đủ mà vẫn thấy chưa đủ, không phải cho người đang thiếu nhu cầu cơ bản. Khi còn phải lo bữa ăn, chỗ ở, việc cần làm là đủ trước, và không ai nên cảm thấy có lỗi vì chưa giản dị.