MuuCau.comMưu Cầu
Thực hành triết học mỗi ngày

Tự hỏi kiểu Socrates: đặt câu hỏi ngược lại cho chính niềm tin của mình

Tự hỏi kiểu Socrates là đem một niềm tin của mình ra hỏi: nghĩa là gì, dựa vào đâu, có phản ví dụ không. Sáu câu hỏi, ví dụ và chỗ dễ làm sai.

A university student seen from behind sitting alone under a large banyan tree, chin resting on one hand, a closed plain notebook on the grass, dappled light

Tự hỏi kiểu Socrates là lấy một điều mình đang tin chắc, rồi hỏi ngược lại nó như Socrates từng hỏi người dân Athens: ý mình là gì, dựa vào đâu, có trường hợp nào ngược lại không, và nếu sai thì sao. Mục đích không phải để thắng ai, cũng không phải để hoài nghi mọi thứ, mà để niềm tin của mình trở nên rõ ràng và đúng hơn, nhất là những niềm tin đang làm mình khổ mà mình chưa từng kiểm tra.

Bài này nói ngắn về cách Socrates hỏi, vì sao nên đem cách ấy áp vào chính mình, sáu câu hỏi cụ thể, một ví dụ đi từ đầu tới cuối, những chỗ dễ làm sai, và cách tự kiểm sau một tuần.

Socrates hỏi người khác ra sao, và vì sao nên hỏi chính mình

Theo những gì Plato ghi lại, Socrates thường dạo chợ Athens và hỏi những người được coi là hiểu biết: lòng can đảm là gì, công bằng là gì, sùng kính là gì. Người được hỏi trả lời rất tự tin. Socrates hỏi tiếp, đưa ra một trường hợp không khớp với câu trả lời, rồi một trường hợp nữa, cho tới khi người kia nhận ra mình không hiểu điều mình tưởng đã hiểu. Cách hỏi này về sau được gọi là phép bác bỏ, hay phương pháp hỏi đáp.

Socrates không làm thế để làm nhục ai, dù nhiều người thấy bị làm nhục thật, và đó là một phần lý do ông bị đưa ra xét xử. Trong bài biện hộ trước toà, theo Plato, ông nói đại ý rằng mình khôn hơn người khác một chút ở chỗ không tưởng mình biết điều mình không biết. Câu này thường bị rút gọn thành "điều duy nhất ta biết là ta không biết gì", một cách diễn ý khá xa văn bản gốc.

Hỏi người khác theo kiểu này dễ gây mất lòng, và không phải lúc nào cũng nên. Nhưng hỏi chính mình thì không ai bị tổn thương, mà lợi ích lại lớn. Phần lớn những gì ta tin về bản thân, về người khác, về hạnh phúc, là ta nhặt được từ gia đình, mạng xã hội, những câu nói nghe quen. Chúng có thể đúng, nhưng chưa bao giờ được kiểm tra. Tự hỏi kiểu Socrates là đưa chúng vào phòng thử một lần.

Sáu câu hỏi để đem một niềm tin ra kiểm tra

Mỗi câu hỏi làm một việc khác nhau. Không cần đủ cả sáu mỗi lần, nhưng nên đi theo thứ tự này vì câu trước làm nền cho câu sau.

Câu hỏiNó làm gìVí dụ khi áp vào niềm tin "phải giàu mới hạnh phúc"
Chính xác thì mình đang tin điều gì?Làm rõ, tránh mơ hồGiàu là bao nhiêu, hạnh phúc là cảm giác hay cách sống?
Mình dựa vào đâu để tin?Tìm nguồn gốcThấy người giàu có vẻ vui, nghe cha mẹ nói từ nhỏ
Có trường hợp nào ngược lại không?Tìm phản ví dụNgười giàu mà khổ, người không giàu mà sống vui, có ai mình biết thật không?
Người có lý nhất mà nghĩ khác sẽ nói gì?Nghe phía bên kia ở dạng mạnh nhấtHọ sẽ nói đủ ăn là cần, còn quá mức đủ thì niềm vui tăng chậm lại
Nếu niềm tin này sai, hệ quả là gì?Thấy cái giá của việc giữ nóMình đang đánh đổi sức khoẻ, thời gian với gia đình để đuổi một con số
Sau khi hỏi, mình sẽ phát biểu lại thế nào?Sửa, không vứt bỏĐủ đầy về vật chất giúp nhiều, nhưng qua một mức thì cái khác quan trọng hơn

Câu cuối là câu hay bị bỏ. Mục đích của Socrates không phải để người ta rơi vào hoang mang rồi bỏ đi, dù trong nhiều đối thoại ông dừng ở đó. Khi tự hỏi mình, nên đi tới một phát biểu mới, có thể khiêm tốn hơn, có điều kiện hơn, nhưng gần sự thật hơn câu ban đầu.

Một ví dụ từ đầu tới cuối: "mình là người không có năng khiếu"

Ví dụ giả định: Linh, 27 tuổi, nhân viên hành chính, từ nhỏ tin rằng mình không có năng khiếu nghệ thuật, nên không bao giờ thử học vẽ dù rất thích. Cô thử đem niềm tin ấy ra hỏi. Câu một: chính xác mình tin gì? Rằng mình sẽ không bao giờ vẽ được đẹp, dù có học. Đến đây cô đã thấy niềm tin có hai phần: "không có năng khiếu" và "học cũng vô ích", hai điều rất khác nhau.

Câu hai: dựa vào đâu? Một lần hồi lớp ba, cô giáo nhận xét bức tranh của cô là "vẽ như gà bới", cả lớp cười. Từ đó cô không vẽ nữa. Như vậy bằng chứng là một lời nhận xét của một người, cách đây gần hai mươi năm, về một đứa trẻ tám tuổi. Câu ba: có phản ví dụ không? Cô nhớ ra mình vẽ sơ đồ nhà rất rõ cho thợ sửa, đồng nghiệp hay nhờ cô trang trí bảng tin.

Câu bốn: người có lý nhất nghĩ khác sẽ nói gì? Họ sẽ nói vẽ là kỹ năng, phần lớn học được, năng khiếu chỉ quyết định tốc độ và trần cao nhất. Câu năm: nếu niềm tin này sai, cô đã mất gì? Mười mấy năm không làm một việc mình thích. Câu sáu: phát biểu lại. "Mình chưa biết mình vẽ được tới đâu, vì chưa bao giờ học thật." Câu mới ấy không hứa hẹn gì, nhưng nó mở ra một cánh cửa mà câu cũ đã đóng.

Liên hệ với cách các nhà trị liệu dùng câu hỏi ngày nay

Cách hỏi này có họ hàng với một kỹ thuật mà các nhà trị liệu nhận thức hành vi hay dùng, thường gọi là câu hỏi Socrates: nhà trị liệu không bảo người bệnh "nghĩ thế là sai", mà hỏi để người đó tự xem xét bằng chứng cho những ý nghĩ tự động kiểu "mình vô dụng", "ai cũng ghét mình". Một số người đặt nền cho các liệu pháp này từng nhắc rằng họ chịu ảnh hưởng của triết học khắc kỷ, đặc biệt câu của Epictetus: điều làm ta khổ không phải sự việc mà là phán đoán của ta về sự việc.

Sự gần gũi này cho thấy bài tập có cơ sở, nhưng cũng cần nói rõ giới hạn. Tự hỏi mình ở nhà là thói quen tư duy, không phải trị liệu. Với những niềm tin gắn với vết thương sâu, như bị bạo hành, bị bỏ rơi, hay với những ý nghĩ tiêu cực đến dồn dập không dừng được, tự hỏi một mình có thể làm người ta xoáy sâu thêm.

Nếu khi hỏi mà thấy càng lúc càng nặng nề, nếu những ý nghĩ như "mình là gánh nặng", "không ai cần mình" cứ quay lại nhiều ngày, nếu mất ngủ và không làm nổi việc thường ngày, thì đó là lúc cần gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Có người dẫn dắt, những câu hỏi ấy mới giúp được, thay vì làm đau thêm.

Những niềm tin về hạnh phúc đáng đem ra hỏi trước tiên

Không phải niềm tin nào cũng cần kiểm tra. Nên ưu tiên những niềm tin đang chi phối lựa chọn lớn hoặc đang làm mình khổ âm ỉ. Dưới đây là vài niềm tin rất phổ biến, mỗi niềm tin kèm một câu hỏi mở đầu:

  • "Phải làm hài lòng mọi người thì mới được yêu quý." Hỏi: có ai mình quý mà người đó không làm hài lòng tất cả không?
  • "Thành công rồi mới được nghỉ ngơi." Hỏi: thành công cụ thể là gì, và đã bao lần mình chạm mốc rồi lại dời mốc?
  • "Người hạnh phúc thì không bao giờ buồn." Hỏi: người mình thấy sống tốt nhất có từng buồn không, và họ buồn ra sao?
  • "Mình đã lỡ rồi, giờ không thay đổi được." Hỏi: phần nào thật sự không đổi được, phần nào chỉ là khó?
  • "Nói ra cảm xúc là yếu đuối." Hỏi: niềm tin này mình học từ ai, và người đó có sống vui với nó không?
  • "Ai cũng đang sống tốt hơn mình." Hỏi: mình đang so với cuộc đời thật của họ, hay với phần họ cho mình thấy?

Để ý rằng nhiều niềm tin trên có chữ "phải", "mới", "không bao giờ", "ai cũng". Những chữ tuyệt đối ấy là chỗ phép bác bỏ của Socrates làm việc tốt nhất: chỉ cần một phản ví dụ thật là niềm tin phải được nói lại cho mềm hơn. Và khi được nói lại, nó thường bớt làm mình khổ.

Cũng có những niềm tin đi qua sáu câu hỏi mà vẫn đứng vững, chẳng hạn "gia đình là điều quan trọng với mình". Đó không phải thất bại của bài tập. Một niềm tin đã được kiểm tra và vẫn đứng vững là niềm tin mình có thể dựa vào chắc hơn, vì giờ mình biết vì sao mình tin nó.

Những chỗ dễ làm sai

Hỏi để chứng minh mình đúng. Nhiều người đi qua sáu câu hỏi chỉ để tìm thêm lý lẽ cho điều đã tin. Dấu hiệu là câu ba, phản ví dụ, luôn để trống. Socrates đi tìm chỗ sai trước tiên.

Hỏi mọi thứ cùng lúc. Chọn một niềm tin mỗi lần, và chọn niềm tin có ảnh hưởng tới cách mình sống. Hỏi về mọi thứ một lúc sẽ dẫn tới mệt mỏi và hoài nghi lan man.

Đem cách hỏi này ra chất vấn người khác. Hỏi vợ chồng, con cái, đồng nghiệp kiểu thẩm vấn hiếm khi làm ai nghĩ lại; thường chỉ làm họ phòng thủ. Socrates bị xử tử một phần vì đã làm nhiều người bẽ mặt. Bài tập này dành cho mình.

Dừng ở hoang mang. Gỡ một niềm tin mà không dựng lại phát biểu mới thì dễ thấy chênh vênh. Luôn kết thúc bằng câu phát biểu lại, dù tạm thời.

Nhầm chất vấn với tự chê. Hỏi "niềm tin này có đúng không" khác hẳn với "sao mình ngu thế". Giọng của câu hỏi nên tò mò, như hỏi một người bạn mới quen.

Tự kiểm sau một tuần

Mỗi ngày chọn một niềm tin nhỏ, viết nó ra, đi qua sáu câu hỏi trong mười phút. Sau bảy ngày, đọc lại và hỏi:

  • Có niềm tin nào mình đã phát biểu lại khác hẳn ban đầu không. Chỉ một trong bảy cũng đã là nhiều.
  • Ô phản ví dụ của mình có thường xuyên để trống không. Nếu có, mình đang hỏi để bảo vệ chứ chưa hỏi để tìm.
  • Mình có bắt đầu nhận ra những câu "phải", "luôn luôn", "không bao giờ" trong đầu mình nhanh hơn không. Những chữ này thường là dấu vết của niềm tin chưa kiểm tra.
  • Sau mỗi lần hỏi, mình thấy nhẹ hơn hay rối hơn. Rối mãi không dứt là tín hiệu nên dừng, hoặc tìm người cùng hỏi.

Socrates được ghi lại là đã nói tại phiên toà rằng một đời không tự vấn là đời không đáng sống. Câu ấy nghe khắt khe. Nhưng bản chất của tự vấn rất bình thường: thỉnh thoảng dừng lại hỏi mình có thật sự tin điều đang tin không. Một tuần mỗi ngày mười phút là đủ để bắt đầu.

Câu hỏi thường gặp

Phương pháp hỏi đáp Socrates là gì?

Đó là cách đặt câu hỏi liên tiếp để làm rõ một khái niệm hay niềm tin, tìm trường hợp ngược lại và phát hiện chỗ mâu thuẫn. Socrates dùng nó với người dân Athens theo ghi chép của Plato. Ngày nay cách hỏi này được dùng trong giảng dạy, tư duy phản biện và một số liệu pháp tâm lý.

Tự hỏi kiểu Socrates khác tự trách mình thế nào?

Tự hỏi nhắm vào niềm tin và hỏi bằng giọng tò mò: điều này có đúng không, dựa vào đâu. Tự trách nhắm vào con người mình và mang giọng phán xét. Tự hỏi đúng cách thường làm nhẹ lòng hơn, còn tự trách thì làm nặng thêm.

Nên bắt đầu với niềm tin nào?

Bắt đầu với một niềm tin vừa phải, đang ảnh hưởng tới lựa chọn hằng ngày, như phải làm hài lòng mọi người, mình không giỏi việc này. Tránh bắt đầu bằng những niềm tin gắn với vết thương lớn, vì chúng cần có người đồng hành.

Câu "điều duy nhất ta biết là ta không biết gì" có đúng của Socrates không?

Đó là cách diễn ý phổ biến nhưng khá xa văn bản. Trong bài biện hộ do Plato ghi lại, Socrates nói mình khôn hơn người khác ở chỗ không tưởng mình biết điều mình không biết, tức là ý thức về giới hạn, không phải tuyên bố không biết gì.

Tự hỏi kiểu này có thay được trị liệu tâm lý không?

Không. Nó là thói quen tư duy có ích cho người đang ổn. Khi ý nghĩ tiêu cực dồn dập, kéo dài nhiều tuần, gây mất ngủ hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, cần gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ để được dẫn dắt đúng cách.

Mỗi lần tự hỏi mất bao lâu?

Khoảng mười đến mười lăm phút cho một niềm tin là vừa. Viết ra giấy sẽ rõ ràng hơn làm trong đầu. Không cần hỏi mỗi ngày mãi mãi; một tuần đều đặn đủ để quen, sau đó dùng khi gặp một niềm tin đang làm mình khó chịu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138