MuuCau.comMưu Cầu
Thực hành triết học mỗi ngày

Hình dung điều tệ trước: bài tập khắc kỷ giúp bớt sợ mất mát, làm sao cho đúng

Hình dung điều tệ trước là bài tập khắc kỷ nghĩ trước về mất mát để bớt bị đánh gục và quý điều đang có. Nguồn gốc, cách làm và khi nào nên dừng.

A woman seen from behind standing at a rainy window of a city apartment, holding a warm mug, watching storm clouds gather over rooftops, soft grey and amber light

Hình dung điều tệ trước là bài tập khắc kỷ trong đó ta chủ động nghĩ, một cách bình tĩnh và có giới hạn, về những mất mát có thể xảy ra: mất việc, ốm đau, người thân ra đi. Mục đích không phải để lo trước, mà để khi chuyện đến thì không bị đánh gục vì bất ngờ, và để thấy những gì đang có quý đến mức nào. Làm đúng, bài tập khiến người ta bình tĩnh hơn; làm sai, nó biến thành nghiền ngẫm và lo âu.

Bài này đi qua nguồn gốc của bài tập trong các thư của Seneca và cuốn cẩm nang của Epictetus, lý do nó có tác dụng, cách làm từng bước, ranh giới với lo âu, một ví dụ đời thường, và những dấu hiệu cho thấy nên dừng lại.

Người khắc kỷ nghĩ trước về điều tệ để làm gì

Tên Latin của bài tập là praemeditatio malorum, tạm dịch là suy tưởng trước về những điều xấu. Cicero, trong một tác phẩm bàn về nỗi buồn, kể rằng ý tưởng này đã có từ trước người khắc kỷ: khi được báo tin con trai mất, triết gia Anaxagoras thường được kể là chỉ nói ta đã biết con ta sinh ra là phải chết. Câu chuyện có thể đã được tô vẽ, nhưng ý chính rõ ràng: nỗi đau nặng thêm rất nhiều khi điều xảy ra là điều ta chưa từng dám nghĩ tới.

Seneca biến ý ấy thành một bài tập thường xuyên. Trong một bức thư gửi Lucilius, viết sau tin một thành phố lớn ở xứ Gaul bị lửa thiêu rụi chỉ trong một đêm, ông nói đại ý: cái gì đã xảy ra cho người khác thì cũng có thể xảy ra cho ta, nên hãy lường trước tất cả, để không gì đến như cú đánh từ sau lưng. Epictetus thì khuyên những điều nghe rất gắt: khi hôn con, hãy tự nhủ ta đang hôn một con người sẽ chết. Đọc tách ra thì lạnh lùng, nhưng trong văn cảnh, ông đang dạy học trò đừng coi những gì mình yêu là vật sở hữu vĩnh viễn, để khi mất thì đau mà không sụp.

Người khắc kỷ không nghĩ rằng chuẩn bị tinh thần sẽ làm nỗi đau biến mất. Họ chỉ cho rằng phần đau do bất ngờ và do không chịu chấp nhận là phần có thể bớt được.

Ba lý do bài tập có tác dụng, nói cho dễ hiểu

Bớt cú sốc của sự bất ngờ. Người đã từng hình dung cảnh mất việc thường phản ứng bình tĩnh hơn khi nhận tin, vì tâm trí đã đi qua con đường ấy một lần. Giống như người lái xe đã tập phanh gấp trên bãi tập thì ít hoảng hơn khi gặp tình huống thật.

Làm hiện ra giá trị của điều đang có. Khi thử nghĩ một ngày không còn nghe giọng mẹ qua điện thoại, cuộc gọi tối nay bỗng không còn là thói quen nhàm. Đây là mặt ít người để ý nhất: bài tập này nuôi lòng trân trọng nhiều hơn là nuôi nỗi sợ.

Chuẩn bị phương án. Hình dung kỹ một điều tệ thường làm lộ ra những việc có thể làm ngay: sao lưu giấy tờ, học thêm một kỹ năng, nói ra một lời còn nợ. Nỗi sợ mơ hồ biến thành danh sách việc cụ thể.

Ranh giới mỏng giữa chuẩn bị tinh thần và lo âu

Bài tập này dễ trượt sang một thứ có hại: nghiền ngẫm. Người lo âu cũng nghĩ về điều tệ, thậm chí nghĩ nhiều hơn người khắc kỷ. Khác biệt nằm ở ba điểm. Thứ nhất, người tập có chủ ý: chọn lúc bắt đầu, chọn lúc dừng. Người lo âu thì bị ý nghĩ kéo đi, không dừng được. Thứ hai, người tập đi tới cuối câu chuyện: điều tệ xảy ra, rồi sao, mình sẽ làm gì, mình vẫn còn gì. Người lo âu thường mắc kẹt ở khoảnh khắc tồi tệ nhất, cứ tua đi tua lại. Thứ ba, người tập kết thúc bằng hành động hoặc bằng lòng trân trọng; người lo âu kết thúc bằng mệt mỏi.

Seneca có lẽ cũng biết ranh giới ấy. Trong một bức thư khác, ông viết rằng ta thường khổ trong tưởng tượng nhiều hơn trong thực tế. Câu này nghe như mâu thuẫn với lời khuyên hình dung điều tệ, nhưng thật ra là hai mặt của một ý: hãy nghĩ về điều tệ một lần cho rõ ràng, có kết thúc, để khỏi phải sợ nó lờ mờ cả ngày.

Vì thế, nếu ai đó vốn đã hay lo, đã mất ngủ vì những kịch bản xấu, thì không nên dùng bài tập này như liều thuốc. Với họ, cái cần trước tiên có thể là học cách đưa sự chú ý về hiện tại, và nếu lo âu kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới công việc và giấc ngủ, thì nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Triết học khắc kỷ là phương tiện cho người đang ổn muốn vững hơn, không phải cách chữa cho người đang chới với.

Cách làm từng bước trong khoảng mười lăm phút

Chọn một buổi sáng hoặc một buổi chiều yên tĩnh, không chọn lúc sắp ngủ. Ngồi với một tờ giấy và làm theo thứ tự:

  1. Chọn MỘT điều có thể mất, ở mức vừa phải. Người mới nên bắt đầu bằng chuyện nhẹ: mất điện thoại, hỏng xe giữa đường, một dự án bị huỷ. Đừng mở đầu bằng cái chết của người thân.
  2. Hình dung cụ thể trong hai, ba phút. Điều đó xảy ra lúc nào, mình biết tin ra sao, cảm giác đầu tiên là gì. Cụ thể vừa đủ để thật, không cố khơi cảm xúc mạnh.
  3. Đi tiếp tới ngày hôm sau và tuần sau. Mình sẽ làm gì đầu tiên, ai giúp được, mất bao lâu để ổn lại. Đây là bước người lo âu hay bỏ qua.
  4. Hỏi: phần nào trong tay mình, phần nào không. Ghi riêng hai cột. Cột trong tay thường dài hơn mình nghĩ.
  5. Rút ra một việc làm ngay hôm nay. Ví dụ: chép số liên lạc quan trọng ra giấy, lưu sẵn số của tiệm sửa xe quen, nói lời cảm ơn mà mình vẫn hoãn.
  6. Kết bằng việc nhìn lại điều đang có. Một phút nghĩ về chuyện hôm nay nó vẫn còn đây. Rồi đứng dậy làm việc khác, có chủ ý dừng lại.

Làm một hai lần mỗi tuần là đủ. Làm mỗi ngày với những kịch bản ngày càng nặng không làm người ta vững hơn mà chỉ làm mệt hơn.

Một ví dụ: chị Hạnh và nỗi sợ công ty cắt giảm

Ví dụ giả định: chị Hạnh, 41 tuổi, kế toán ở một công ty sản xuất đang có tin đồn cắt giảm. Mấy tuần nay chị ngủ không ngon, lướt tin tuyển dụng tới khuya rồi thấy càng rối. Một sáng Chủ nhật, chị ngồi xuống làm bài tập theo cách khác: thay vì để nỗi sợ chạy lung tung, chị viết ra kịch bản cụ thể. Thứ Hai tuần sau, phòng nhân sự gọi lên, báo chị nằm trong danh sách nghỉ. Cảm giác đầu tiên là choáng và xấu hổ.

Rồi chị đi tiếp. Ngày hôm sau, chị sẽ nói với chồng, xin xác nhận các khoản được hưởng theo hợp đồng, cập nhật hồ sơ xin việc. Tuần sau, chị gọi cho ba người quen trong nghề. Chị thấy mình có mười mấy năm kinh nghiệm, có chứng chỉ, có một người bạn cũ từng rủ về làm. Cột trong tay dài hơn chị nghĩ. Việc làm ngay hôm nay: sửa lại hồ sơ cá nhân, thứ chị đã định làm từ năm ngoái. Điều đang có: một công việc vẫn còn đó, đồng nghiệp tốt, và chiều nay có bữa cơm cả nhà.

Tin đồn có thể đúng, có thể sai. Bài tập không đổi được điều đó. Nhưng sau buổi sáng ấy, chị Hạnh không còn sợ một bóng ma mờ mờ, mà đối diện một tình huống có hình dạng, có lối ra. Và chị nhận ra mình đang mất những buổi tối hiện tại để lo cho một tương lai chưa tới, đúng điều Seneca từng nhắc.

Những cách làm sai hay gặp

Bắt đầu bằng điều tệ nhất. Nghĩ ngay tới cái chết của con mình là quá sức với người mới. Bài tập cần nâng dần, như tập tạ, từ nhẹ tới nặng, và nhiều người không bao giờ cần đến mức nặng nhất.

Chỉ hình dung, không đi tới hành động. Dừng ở cảnh mất mát mà không bước sang câu "rồi sao, mình làm gì" thì bài tập chỉ còn là tự doạ mình.

Dùng nó để kiểm soát mọi rủi ro. Người khắc kỷ hình dung điều tệ để chấp nhận rằng có những thứ ngoài tầm tay, không phải để lập kế hoạch chặn hết mọi tai hoạ. Cố chặn hết thì lại càng lo.

Áp bài tập lên người khác. Nói với người đang hạnh phúc rằng "rồi cũng mất thôi" là vô duyên và làm tổn thương. Đây là bài tập cho chính mình, làm trong im lặng.

Làm trước khi ngủ. Buổi tối là lúc đầu óc mệt và dễ bị cuốn. Kịch bản xấu nghĩ lúc nửa đêm thường to hơn thực tế nhiều lần.

Tự kiểm sau vài tuần và khi nào nên dừng

Sau ba bốn tuần, mỗi tuần một hai lần, hãy nhìn lại bằng những câu hỏi sau:

  • Khi có chuyện không như ý xảy ra thật, dù nhỏ, mình có bình tĩnh hơn trước không.
  • Mình có thấy trân trọng những thứ quen thuộc hơn không: bữa cơm, sức khoẻ, một người bạn.
  • Sau mỗi lần tập, mình đứng dậy được ngay hay còn mang theo cảm giác nặng nề suốt cả buổi.
  • Những việc làm ngay đã ghi ra, mình đã làm được bao nhiêu.

Nếu hai câu đầu trả lời có, bài tập đang giúp. Nếu câu thứ ba cho thấy cảm giác nặng nề cứ bám theo, nếu ý nghĩ xấu bắt đầu tự đến cả khi không tập, thì nên dừng hẳn bài tập này một thời gian. Khi lo âu kéo dài, mất ngủ nhiều tuần, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý thay vì cố tự xoay xở.

Bài tập hay nhất không phải bài tập làm ta nghĩ nhiều nhất về mất mát, mà là bài tập làm ta sống trọn hơn với những gì chưa mất.

Câu hỏi thường gặp

Premeditatio malorum nghĩa là gì?

Đây là cụm từ Latin, tạm dịch là suy tưởng trước về những điều xấu. Người khắc kỷ như Seneca và Epictetus dùng bài tập này để chuẩn bị tinh thần trước mất mát, bớt bị bất ngờ đánh gục và trân trọng hơn những gì đang có.

Hình dung điều tệ có làm người ta bi quan hơn không?

Nếu làm có giới hạn và đi tới phần hành động, thường thì ngược lại: người ta bình tĩnh và biết quý hơn. Nhưng nếu làm quá nhiều, chọn kịch bản quá nặng hoặc làm khi đang lo âu, bài tập có thể biến thành nghiền ngẫm và làm tâm trạng xấu đi.

Người hay lo âu có nên tập không?

Nên thận trọng. Người vốn hay lo thường đã nghĩ về điều tệ quá nhiều. Với họ, tập đưa sự chú ý về hiện tại có thể hữu ích hơn. Nếu lo âu kéo dài và ảnh hưởng tới giấc ngủ, công việc, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

Nên tập bao lâu một lần?

Một hai lần mỗi tuần, mỗi lần khoảng mười lăm phút là đủ cho đa số người. Chọn lúc tỉnh táo trong ngày, tránh buổi tối muộn, và luôn kết thúc bằng một việc làm cụ thể hoặc một phút trân trọng điều đang có.

Câu khi hôn con hãy nhớ con sẽ chết có tàn nhẫn không?

Tách khỏi văn cảnh thì nghe rất lạnh. Trong cẩm nang của Epictetus, ý ông là đừng coi người mình yêu như vật sở hữu vĩnh viễn, để khi mất thì đau mà không sụp đổ. Người hôm nay không cần nói câu ấy thành lời, chỉ cần giữ ý trân trọng khoảnh khắc.

Bài tập này khác chuẩn bị phương án dự phòng thế nào?

Phương án dự phòng là việc thực tế như sao lưu giấy tờ hay học thêm một kỹ năng. Bài tập khắc kỷ thì nhắm vào tinh thần: chấp nhận trước rằng có điều ngoài tầm tay. Hai việc bổ sung cho nhau, và bài tập thường làm lộ ra những phương án cần chuẩn bị.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138