MuuCau.comMưu Cầu
Hạnh phúc theo triết học Hy Lạp – La Mã

Socrates nói gì về hạnh phúc: đời không tự vấn là đời không đáng sống

Socrates cho rằng hạnh phúc nằm ở việc chăm sóc tâm hồn và sống ngay thẳng, không ở của cải. Câu "đời không tự vấn" ra đời ở đâu và dùng thế nào hôm nay.

A barefoot elderly man seen from behind walking slowly through a busy morning market lane in Hanoi, carrying a cloth bag, soft haze and warm light

Socrates cho rằng hạnh phúc thật không đến từ tiền bạc, danh tiếng hay quyền lực, mà từ một tâm hồn được chăm sóc tốt: sống ngay thẳng, hiểu mình đang sống vì điều gì, và không ngừng tự hỏi lại cách mình sống. Câu nổi tiếng "đời không tự vấn là đời không đáng sống" ông nói tại phiên toà năm 399 trước Công nguyên, khi đứng trước án tử, để giải thích vì sao ông không thể im lặng sống cho yên thân.

Socrates không viết một dòng nào. Ta biết ông qua các đối thoại của học trò Plato và hồi ký của Xenophon, nên khó tách đâu là Socrates thật, đâu là Plato đặt lời. Bài này không bàn phương pháp hỏi đáp của ông theo kiểu giáo trình, chỉ đi theo một sợi chỉ: Socrates nghĩ gì về sống tốt và hạnh phúc, và những ý đó còn dùng được gì.

Câu "đời không tự vấn" ra đời trong hoàn cảnh nào

Năm 399 trước Công nguyên, Socrates, khi ấy khoảng bảy mươi tuổi, bị đưa ra toà ở Athens với hai tội danh: không tin các vị thần của thành bang và làm hư thanh niên. Bài biện hộ của ông được Plato ghi lại trong tác phẩm thường gọi là Biện hộ. Theo luật lúc đó, sau khi bị tuyên có tội, bị cáo được đề xuất một mức phạt thay cho mức bên nguyên đưa ra. Nhiều người chờ ông xin đi đày, hứa im lặng.

Socrates từ chối. Ông nói nếu được tha với điều kiện thôi trò chuyện, thôi hỏi han về đức hạnh, thì ông không làm được, vì bàn luận mỗi ngày về đức hạnh và tự xét mình cùng người khác là điều tốt nhất một con người có thể làm, và đời không tự vấn là đời không đáng sống với con người. Câu ấy vì vậy không phải một khẩu hiệu treo tường, mà là lời giải thích của một người chọn cái chết hơn là bỏ cách sống của mình.

Biết bối cảnh này thì đọc câu ấy khác đi. Socrates không chê người bận rộn hay người ít học. Ông nói về chính mình: với ông, sống mà không được nghĩ cho thấu về việc sống ra sao thì chẳng còn gì đáng giữ. Ta có thể không đồng ý mức độ cực đoan đó, nhưng hiểu được vì sao ông nói vậy.

Chăm sóc tâm hồn quan trọng hơn chăm sóc của cải

Trong bài biện hộ, Socrates kể lại điều ông làm suốt nhiều năm trên đường phố Athens: gặp ai ông cũng hỏi, anh không thấy xấu hổ khi lo tích tiền, lo danh tiếng, mà chẳng lo gì cho sự khôn ngoan, cho sự thật, cho tâm hồn mình được tốt nhất sao. Theo ông, của cải không làm nên đức hạnh, mà đức hạnh mới làm cho của cải và mọi thứ khác có giá trị.

Chữ "tâm hồn" ở đây không mang nghĩa siêu hình ta hay nghĩ. Với Socrates, tâm hồn là phần trong ta biết suy nghĩ, chọn lựa, đánh giá đúng sai. Chăm sóc tâm hồn nghĩa là giữ cho phần đó sáng suốt và ngay thẳng, giống như người ta chăm sóc thân thể bằng ăn uống, tập luyện.

Ví dụ giả định: anh Tùng, 41 tuổi, kiếm được nhiều tiền nhờ một khoản hoa hồng mà anh biết là không minh bạch. Mọi thứ bên ngoài đều tốt lên; nhưng đêm về anh khó ngủ, tránh nhìn thẳng vào chuyện đó. Theo Socrates, anh đang làm giàu phần ngoài và làm nghèo phần trong, và cái nghèo phần trong mới là thứ quyết định anh có sống tốt hay không. Socrates sẽ không hỏi anh có bao nhiêu tiền, mà hỏi anh còn nhìn thẳng được vào chính mình không.

Ba ý của Socrates nối đức hạnh với hạnh phúc

Không ai cố ý làm điều xấu. Socrates tin rằng ai cũng muốn điều tốt cho mình; người làm điều sai là vì hiểu nhầm cái gì là tốt. Kẻ tham lam tưởng tiền làm mình sung sướng, kẻ độc ác tưởng quyền lực làm mình mạnh. Nếu thật sự hiểu, họ sẽ không làm. Từ đó ông đi tới ý đức hạnh gắn liền với hiểu biết.

Làm điều bất công còn tệ hơn chịu bất công. Trong đối thoại Gorgias, Socrates bảo vệ ý nghe rất ngược đời này. Người bị hại chỉ mất thứ bên ngoài; người hại người khác làm hỏng chính tâm hồn mình. Nếu buộc phải chọn, ông chọn bị đối xử bất công hơn là đối xử bất công với ai.

Người tốt không thể bị hại thật sự. Ở cuối bài biện hộ, ông nói với các quan toà rằng không điều gì xấu có thể đến với người tốt, dù sống hay chết. Ý ông là cái quý nhất của người tốt nằm ở bên trong, và không ai tước được nó.

Hạnh phúc vì vậy nằm trong tầm tay. Ghép ba ý lại, ta có một kết luận rất táo bạo: hạnh phúc phụ thuộc vào cách ta sống, không vào vận may. Đây là hạt giống mà sau này phái khuyển nho và phái khắc kỷ sẽ trồng thành cả một học thuyết.

Socrates sống ra sao: nghèo, chân đất, mà vẫn vui

Các nguồn còn lại tả Socrates là người xấu trai, mũi tẹt, mắt lồi, quanh năm mặc một tấm áo cũ và đi chân đất, kể cả mùa đông. Ông không nhận tiền dạy học như các thầy dạy hùng biện cùng thời. Vợ ông, bà Xanthippe, bị đời sau gán tiếng khó tính, có lẽ một phần vì sống với một người chồng suốt ngày ra phố hỏi chuyện mà chẳng mang tiền về.

Thế nhưng hình ảnh Plato vẽ ra không phải một người khổ hạnh rầu rĩ. Trong Bữa tiệc, Socrates dự tiệc, uống rượu nhiều mà vẫn tỉnh, trò chuyện tới sáng rồi đi tắm và làm việc như thường. Ông nói đùa, trêu người khác, và có vẻ thích cuộc sống. Xenophon kể ông từng đứng nhìn hàng hoá bày bán ở chợ và nói đại ý: có biết bao nhiêu thứ ta không cần đến.

Chính sự kết hợp ấy làm Socrates hấp dẫn: một người không có những thứ thường được coi là điều kiện của hạnh phúc, mà trông vẫn tự do và vui hơn phần lớn người quanh mình. Ông không dạy rằng nghèo là tốt; ông chỉ cho thấy rằng điều làm ông sống tốt không nằm ở chỗ giàu hay nghèo.

Từ Socrates đi ra ba ngả: Plato, Aristotle và những người sống tối giản

Socrates không để lại hệ thống, nhưng gần như mọi trường phái bàn về hạnh phúc ở Hy Lạp sau ông đều nhận mình đi tiếp con đường ông mở. Điểm chung của họ là một giả định rất Socrates: hạnh phúc gắn với việc sống tốt, và sống tốt cần hiểu biết. Chỗ họ tách nhau là câu hỏi đức hạnh có đủ cho hạnh phúc hay không.

Aristotle, học trò của học trò ông, trả lời là chưa đủ: người tốt mà gặp đại hoạ, mất hết người thân, thì khó gọi là hạnh phúc trọn vẹn; cần thêm bạn bè, sức khoẻ, chút của cải. Ở phía ngược lại, Antisthenes, một người thân cận với Socrates, và sau đó Diogenes, giữ lấy hình ảnh người thầy đi chân đất và đẩy nó tới cực đoan: chỉ đức hạnh là đủ, mọi thứ khác là thừa. Phái khắc kỷ ra đời từ dòng này, giữ ý đức hạnh là đủ nhưng bỏ bớt phần thô ráp.

Biết sơ đồ ấy giúp đọc các trường phái sau dễ hơn. Khi gặp một lời khuyên kiểu "chỉ cần sống ngay thẳng là đủ hạnh phúc", ta biết nó thuộc nhánh nào và nó đang tranh luận với ai. Và ta có thể tự hỏi mình đứng gần phía nào: phía tin rằng hoàn cảnh bên ngoài có phần quyết định, hay phía tin rằng điều quyết định nằm hết bên trong. Phần lớn người đọc hôm nay đứng đâu đó ở giữa, và đó cũng là một câu trả lời đáng giá.

Những chỗ Socrates bị phê bình

Phê bình đầu tiên nhắm vào ý "không ai cố ý làm điều xấu". Kinh nghiệm thường ngày cho thấy người ta hoàn toàn có thể biết điều gì là đúng mà vẫn không làm, vì ham muốn, vì lười, vì sợ. Ngay Aristotle cũng thấy Socrates đã đánh giá thấp sức mạnh của ham muốn, và gọi hiện tượng biết mà không làm theo là sự yếu ý chí.

Phê bình thứ hai là Socrates quá đề cao lý trí. Đời sống có nhiều điều tốt mà lý lẽ không chạm tới: một bữa cơm gia đình, tiếng cười của con, một bản nhạc. Nietzsche về sau chê Socrates đã biến người Hy Lạp thành những kẻ tính toán khô khan, làm mất đi sức sống bản năng.

Phê bình thứ ba hướng vào chính câu nổi tiếng. Nói đời không tự vấn là đời không đáng sống thì có khắc nghiệt với bà cụ bán rau cả đời chẳng hỏi triết lý gì mà vẫn sống thật tử tế không? Nhiều người đọc cho rằng nên hiểu nhẹ hơn: ai cũng tự vấn theo cách của mình, qua lương tâm, qua những lần dừng lại, và không cần ngồi bàn triết học mới sống có suy nghĩ.

Tự vấn theo tinh thần Socrates, cho người bận rộn

Không cần ra phố hỏi chuyện người lạ. Vài câu hỏi dưới đây giữ lại tinh thần của ông, mỗi lần chỉ mất vài phút:

  • Việc mình làm nhiều nhất trong tuần là để phục vụ điều gì? Điều đó có phải là điều mình thật sự coi trọng không?
  • Có điều gì mình đang tránh nghĩ tới vì nghĩ tới sẽ phải thay đổi?
  • Một niềm tin mình giữ lâu nay, nếu có người hỏi "vì sao", mình trả lời được tới đâu thì bí?
  • Gần đây mình có đánh đổi sự ngay thẳng lấy một cái lợi nhỏ không? Nếu có, mình được gì và mất gì?
  • Nếu ngày mai không còn ai khen hay chê, mình có còn sống y như bây giờ không?

Socrates thường kết thúc các cuộc trò chuyện mà không có đáp án; người đối thoại chỉ nhận ra mình hiểu ít hơn mình tưởng. Tự vấn cũng vậy: nó không cần ra kết luận ngay, chỉ cần giữ cho ta khỏi sống theo quán tính. Nếu thấy những câu hỏi này kéo theo nhiều lo lắng dai dẳng, hãy coi đó là tín hiệu để nói chuyện với người tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý, vì tự vấn là để sáng ra, không phải để tự giày vò.

Câu hỏi thường gặp

Câu "đời không tự vấn là đời không đáng sống" nằm trong sách nào?

Câu này nằm trong Biện hộ của Plato, phần Socrates nói sau khi bị tuyên có tội, lúc đề xuất mức phạt. Ông giải thích vì sao không thể hứa thôi bàn luận về đức hạnh để được tha, vì với ông đó là điều tốt nhất của đời người.

Socrates có viết sách về hạnh phúc không?

Không. Socrates không để lại tác phẩm nào. Ý tưởng của ông được biết qua các đối thoại của Plato, hồi ký của Xenophon và vài nhận xét của Aristotle, nên khi trích lời Socrates cần nhớ là đang đọc qua người khác thuật lại.

Theo Socrates, người giàu có hạnh phúc hơn người nghèo không?

Không nhất thiết. Ông cho rằng của cải tự nó không làm ai tốt hơn hay hạnh phúc hơn; chỉ khi được dùng bởi người có đức hạnh thì nó mới có giá trị. Điều quyết định là tâm hồn được chăm sóc ra sao.

Vì sao Socrates nói làm điều bất công tệ hơn chịu bất công?

Vì ông tin người chịu bất công chỉ mất thứ bên ngoài như tiền hay sức khoẻ, còn người làm điều bất công thì làm hỏng chính tâm hồn mình, phần quý nhất của con người. Ý này được bàn kỹ trong đối thoại Gorgias của Plato.

Tự vấn liên tục có làm người ta mệt mỏi, lo âu hơn không?

Có thể, nếu tự vấn biến thành tự trách hay suy nghĩ lặp đi lặp lại. Tinh thần Socrates là hỏi để hiểu rõ hơn, không phải để dằn vặt. Khi suy nghĩ cứ xoay vòng, gây mất ngủ kéo dài, nên tìm gặp chuyên gia tâm lý.

Câu "điều ta biết là ta không biết gì" có phải của Socrates?

Đây là cách tóm tắt phổ biến, thường được gán cho Socrates. Trong Biện hộ, ý gốc là ông khôn ngoan hơn người khác một chút ở chỗ không tưởng mình biết điều mình không biết. Câu tóm ngắn gọn không có nguyên văn trong Plato.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138