Seneca cho rằng đời người không ngắn như ta hay than; nó đủ dài để làm được nhiều điều lớn nếu được dùng cho tốt, nhưng ta để nó trôi qua trong bận rộn vô nghĩa, trong việc của người khác và trong trì hoãn, rồi đến cuối mới thấy nó ngắn. Đó là ý chính của tiểu luận Về sự ngắn ngủi của đời người, viết bằng tiếng Latinh, gửi một người bạn tên Paulinus, khi ấy giữ chức trông coi kho lương thực của thành Rome.
Câu ông viết, diễn ý, là: không phải ta có ít thời gian, mà ta đã đánh mất nhiều. Phần dưới đi qua bối cảnh, những kiểu tiêu phí thời gian Seneca chỉ ra và phiên bản hôm nay của chúng, vì sao ông coi quá khứ là phần chắc chắn nhất của đời, chỗ con người Seneca mâu thuẫn với lời ông viết, và vài cách đem tinh thần ấy vào một tuần làm việc.
Seneca là ai và vì sao ông có tư cách nói về thời gian
Lucius Annaeus Seneca sinh khoảng năm 4 trước Công nguyên ở Corduba, nay là Córdoba thuộc Tây Ban Nha, lớn lên ở Rome. Ông là nhà hùng biện, nhà văn, viết cả kịch, và là một trong những người giàu nhất thời mình. Ông bị đày tới đảo Corsica tám năm, được gọi về làm thầy dạy cho cậu thiếu niên sau này là hoàng đế Nero, rồi làm cố vấn cho Nero nhiều năm.
Cuộc đời ông vì thế đầy những thứ mà tiểu luận về thời gian cảnh báo: chính trường, tham vọng, của cải, tiệc tùng nơi cung đình. Ông biết rõ những thứ đó nuốt thời gian ra sao vì chính ông sống giữa chúng. Năm 65, bị nghi dính vào một âm mưu chống Nero, ông bị ra lệnh phải tự kết liễu.
Về sự ngắn ngủi của đời người thường được xếp vào khoảng giữa đời ông, có lẽ quanh năm 49, dù niên đại còn bàn cãi. Bên cạnh tiểu luận này, Seneca còn để lại 124 bức thư gửi người bạn trẻ Lucilius, trong đó ý về thời gian trở đi trở lại, ngay từ bức thư đầu tiên.
Đời không ngắn: lập luận trung tâm của tiểu luận
Seneca mở đầu bằng việc nhắc tới lời than quen thuộc, kể cả của các nhà thông thái: thiên nhiên cho con người quá ít thời gian, vừa chuẩn bị xong để sống thì đời đã hết. Ông phản bác: đời ta được cho đủ dài, và đủ rộng để làm được những việc lớn nhất, nếu nó được đầu tư cẩn thận. Chỉ khi nó bị phung phí trong xa hoa và lơ đễnh, không dành cho việc gì đáng giá, thì lúc cuối ta mới nhận ra nó đã qua mà không biết qua lúc nào.
Ông so sánh với của cải: một gia tài lớn rơi vào tay người không biết giữ thì tan nhanh, còn gia tài nhỏ vào tay người biết quản lý thì lớn lên. Thời gian cũng vậy. Câu then chốt, diễn ý: đời không ngắn, mà ta làm cho nó ngắn; ta không thiếu thời gian, mà phung phí nó.
Ông chỉ ra một nghịch lý: người ta giữ đất đai, tiền bạc rất chặt, ai lấn một mét đất là kiện ngay; nhưng ai xin thời gian của họ thì họ cho dễ dàng, như thể nó không đáng gì. Lý do là thời gian vô hình, không thấy nó hao đi. Nếu mỗi người được cho biết chính xác mình còn bao nhiêu năm, họ sẽ tiết kiệm nó như người sắp hết tiền.
Những kiểu tiêu phí thời gian Seneca chỉ ra, và phiên bản hôm nay
Seneca có một danh sách dài những người ông gọi là "người bận rộn". Bảng dưới diễn lại vài kiểu chính, đặt cạnh ví dụ giả định thời nay.
| Seneca tả | Phiên bản hôm nay (ví dụ giả định) | Cái mất đi |
|---|---|---|
| Người chạy theo tham vọng, luôn phụ thuộc vào phán xét của người khác | Sống theo số lượt thích, chức danh, lời khen của sếp | Thời gian cho điều mình thật sự coi trọng |
| Người phục vụ khách khứa, đến chầu nhà người quyền thế từ sáng sớm | Họp không cần thiết, nhắn tin xã giao, có mặt cho đủ mặt | Những giờ tập trung nhất trong ngày |
| Người say mê những việc nhỏ nhặt vô bổ, như chăm từng lọn tóc | Chỉnh sửa vô tận một thứ không ai để ý, săn khuyến mãi hàng giờ | Năng lượng cho việc lớn |
| Người hoãn sống tới lúc nghỉ hưu | "Đợi con lớn", "đợi đủ tiền", "đợi về hưu" mới đi, mới đọc, mới gặp bạn | Chính hiện tại, phần duy nhất đang có |
| Người lo lắng triền miên về tương lai | Lo trước mọi kịch bản xấu mà không làm gì khác | Cả hiện tại lẫn tương lai |
Để ý rằng Seneca không chê làm việc chăm chỉ. Ông chê sự bận rộn không có hướng, khi người ta bận đến mức không kịp hỏi mình đang bận vì cái gì. Người bận rộn, ông viết, là người ít biết sống nhất, vì không có gì khó học bằng sống.
Đừng hoãn sống: chỗ Seneca nói gắt nhất
Đoạn mạnh nhất của tiểu luận nhắm vào những người hẹn với đời: năm mươi tuổi sẽ lui về nghỉ, sáu mươi tuổi sẽ thôi việc. Seneca hỏi lại: ai bảo đảm cho anh sống tới tuổi đó? Ai cho phép mọi thứ diễn ra đúng như anh sắp xếp? Thật đáng xấu hổ khi chỉ dành cho mình phần đời còn thừa, và chỉ bắt đầu sống ở cái tuổi ít người còn tới được.
Ông gọi việc trì hoãn là sự lãng phí lớn nhất của đời người, vì nó tước đi từng ngày khi ngày ấy đến, và đem tương lai ra hứa để đổi lấy hiện tại. Người sống trì hoãn, ông viết, treo mình vào ngày mai và để mất hôm nay.
Ví dụ giả định: anh Phúc, 47 tuổi, kế toán, luôn nói khi con vào đại học anh sẽ học vẽ, sẽ về thăm quê thường hơn, sẽ đi bộ mỗi sáng. Seneca không bảo anh bỏ việc. Ông sẽ hỏi: trong những điều ấy, điều nào có thể bắt đầu ở dạng nhỏ ngay tuần này? Mười lăm phút vẽ, một cuộc gọi về quê, một buổi đi bộ. Trì hoãn thường không đến từ thiếu thời gian, mà từ thói quen để điều quan trọng chờ điều khẩn cấp.
Quá khứ là phần chắc chắn nhất, và việc sống cùng người xưa
Seneca chia đời làm ba: hiện tại ngắn, tương lai không chắc, quá khứ thì chắc chắn, không ai lấy đi được. Người bận rộn không có thì giờ nhìn lại quá khứ, và nếu có, họ ngại nhìn vì nhiều điều đáng hổ thẹn. Còn người sống có suy nghĩ thì có cả quá khứ của mình làm vốn, có thể lui về đó bất cứ lúc nào.
Ông còn đi xa hơn: người dành thời gian cho triết học, cho việc đọc và suy nghĩ cùng những người khôn ngoan đời trước, được sống thêm cả những thế kỷ ấy. Họ có thể trò chuyện với Socrates, tranh luận với Epicurus, nghỉ ngơi với các nhà khắc kỷ. Không ai trong những người thầy ấy đòi hỏi gì, hay làm mất thì giờ của ta.
Trong thư đầu tiên gửi Lucilius, ông khuyên bạn hãy giành lại chính mình, gom góp và giữ gìn thời gian xưa nay bị lấy đi, bị đánh cắp hay để rơi rớt. Ông thừa nhận chính mình chưa làm được trọn vẹn, nhưng ít nhất ông biết mình đã mất bao nhiêu, mất vì đâu. Biết sổ sách của mình, theo ông, đã là bước đầu của việc tiết kiệm.
Seneca có bảo ta bỏ việc, bỏ hết bổn phận không
Đọc vội, tiểu luận có vẻ khuyên rút khỏi đời sống chung. Phần cuối, Seneca thật sự khuyên Paulinus rời chức vụ coi kho lương để dành phần đời còn lại cho việc học và suy nghĩ. Nhưng cần đọc kỹ hai điều trước khi kết luận.
Thứ nhất, nhàn rỗi theo Seneca không phải là ngồi không. Ông chế giễu cả những người rảnh mà vẫn "bận": mất cả buổi ở nhà tắm công cộng, ở thợ cắt tóc, chăm chút tiệc tùng, sưu tầm đồ vô dụng. Ông gọi đó là bận rộn trong nhàn rỗi. Thứ ông đề cao là thời gian rảnh được dùng cho điều có giá trị: hiểu biết, sửa mình, giúp người khác bằng suy nghĩ và lời khuyên.
Thứ hai, trong những thư và tiểu luận khác, Seneca vẫn coi phục vụ người khác là bổn phận, chỉ là có nhiều cách phục vụ. Người không giữ chức vụ vẫn có thể làm lợi cho xã hội bằng cách sống tử tế và chia sẻ điều mình học được. Với người đọc hôm nay, ý của ông dịch ra gần như thế này: không cần bỏ việc, nhưng cần thôi để công việc và những thứ quanh nó ăn hết phần đời mà mình chưa kịp xem là của mình. Ranh giới ấy mỗi người tự vạch, và việc vạch được nó đã là một nửa lời khuyên của Seneca.
Seneca mâu thuẫn ra sao, và vì sao vẫn nên đọc ông
Người đọc thời nào cũng vấp phải chỗ này: Seneca khuyên coi nhẹ của cải trong khi ông là một trong những người giàu nhất Rome, khuyên tránh xa quyền lực trong khi làm cố vấn cho Nero, người cầm quyền nổi tiếng tàn bạo. Ngay thời ông, đối thủ đã gọi ông là kẻ đạo đức giả, và sử gia Tacitus ghi lại những lời chỉ trích ấy.
Seneca có tự trả lời, trong tiểu luận Về đời sống hạnh phúc: ông chưa phải người khôn ngoan, ông đang học, và ông viết những lời này để chính mình nghe; người khôn ngoan không cần từ bỏ của cải, chỉ cần không để của cải sở hữu mình. Có người thấy câu trả lời thành thật, có người thấy tiện lợi.
Đọc Seneca tốt nhất có lẽ là đọc như đọc lời một người từng trải nói về chính những cái bẫy mình đang mắc. Ông không đứng ngoài chỉ trỏ; ông đứng trong và biết bẫy chặt cỡ nào. Cách đọc ấy cũng bớt đòi hỏi người viết phải hoàn hảo mới được nói điều đúng, một đòi hỏi mà nếu áp dụng, sẽ không còn ai được viết về sống tốt.
Câu hỏi thường gặp
Seneca viết "đời không ngắn" ở đâu?
Trong tiểu luận Về sự ngắn ngủi của đời người, gửi người bạn tên Paulinus. Ý chính, diễn lại, là không phải ta có ít thời gian mà ta đánh mất nhiều; đời đủ dài nếu được dùng cho tốt. Ý này cũng xuất hiện ngay trong bức thư đầu tiên gửi Lucilius.
Người bận rộn theo Seneca là ai?
Là người để thời gian bị cuốn vào tham vọng, xã giao, việc của người khác, những việc nhỏ nhặt vô bổ và sự trì hoãn, đến mức không kịp hỏi mình sống vì điều gì. Seneca không chê làm việc chăm chỉ, mà chê bận rộn không có hướng.
Seneca có phải là người khắc kỷ không?
Có. Seneca là một trong ba nhà khắc kỷ La Mã được đọc nhiều nhất, cùng Epictetus và Marcus Aurelius. Ông viết văn hay, giàu hình ảnh, và thường dẫn cả ý của Epicurus khi thấy hợp lý, dù thuộc trường phái khác.
Vì sao Seneca bị gọi là đạo đức giả?
Vì ông khuyên coi nhẹ của cải và quyền lực trong khi rất giàu và làm cố vấn cho hoàng đế Nero. Ông tự nhận mình chưa phải người khôn ngoan, đang học, và cho rằng điều quan trọng là không để của cải sở hữu mình.
Áp dụng ý của Seneca vào đời sống bận rộn thế nào?
Bắt đầu bằng việc biết thời gian mình đi đâu, giống như ghi sổ chi tiêu. Sau đó chọn một điều quan trọng đang bị hoãn và cho nó một dạng nhỏ ngay trong tuần, thay vì chờ một thời điểm lý tưởng có thể không đến.
Nên đọc Seneca bắt đầu từ đâu?
Thư gửi Lucilius là cửa vào dễ nhất, mỗi thư ngắn và bàn một chuyện đời. Sau đó có thể đọc Về sự ngắn ngủi của đời người và Về sự bình yên của tâm hồn, hai tiểu luận ngắn gần gũi với người đi làm.