Nhật ký buổi tối kiểu Seneca là mười phút cuối ngày tự hỏi ba câu: hôm nay mình đã sửa được thói xấu nào, đã cưỡng lại được điều gì, và mình tốt hơn hôm qua ở chỗ nào. Mục đích không phải để tự trách hay để ghi lại cảm xúc, mà để nhìn lại hành động của mình như một người thầy nhìn bài của học trò: thấy chỗ sai, hiểu vì sao sai, và hẹn với mình lần sau làm khác. Seneca làm việc này gần như mỗi tối và coi nó là một phần của việc học sống.
Phần dưới kể lại Seneca nói gì về thói quen ấy, ý nghĩa của từng câu hỏi, cách làm từng bước cho người bận rộn, một buổi tối ví dụ, những lỗi hay gặp khiến bài tập biến thành tự hành hạ mình, và cách tự kiểm sau một tuần xem nó có giúp gì không.
Seneca kể gì về thói quen xét lại ngày của mình
Đoạn văn nổi tiếng nằm ở cuối quyển III của tác phẩm Về cơn giận, viết khoảng giữa thế kỷ thứ nhất. Seneca nhắc tới Sextius, một triết gia La Mã thế hệ trước, người có thói quen trước khi ngủ tự hỏi linh hồn mình: hôm nay ngươi đã chữa được thói xấu nào, đã chống lại được tật nào, ngươi tốt hơn ở điểm nào. Seneca kể rằng ông cũng làm như thế. Khi đèn đã tắt và người vợ, vốn quen với thói quen của chồng, đã im lặng, ông rà lại cả ngày, lời nào đã nói, việc nào đã làm, không giấu mình điều gì.
Điều đáng chú ý là giọng của Seneca trong đoạn này. Ông không tự xỉ vả. Ông kể lại vài lỗi rất đời: tranh cãi quá gắt với một người không đáng tranh cãi, nói thẳng một lời khuyên làm người kia tự ái, nổi nóng vì bị xếp chỗ ngồi thấp trong bữa tiệc. Sau mỗi lỗi, ông tự nói với mình một câu đại ý: lần này ta bỏ qua cho ngươi, nhưng đừng làm thế nữa. Đó là giọng của một người thầy nghiêm mà tử tế, không phải giọng của quan toà.
Thói quen này không do Seneca nghĩ ra. Một bài thơ dạy đạo lý thường được gán cho phái Pythagoras cũng khuyên trước khi ngủ hãy tự hỏi: ta đã sai ở đâu, đã làm được gì, đã bỏ sót việc gì nên làm. Epictetus về sau còn trích lại mấy câu thơ ấy cho học trò. Nghĩa là trong khoảng vài trăm năm, nhiều dòng triết học cổ đã coi việc nhìn lại ngày của mình là một bài tập căn bản, như người tập võ phải tập bài quyền gốc.
Ba câu hỏi và điều mỗi câu muốn mình nhìn thấy
Ba câu hỏi nghe na ná nhau nhưng mỗi câu soi một góc khác. Bảng dưới diễn lại bằng chữ thường dùng, kèm cách hỏi cho người hôm nay.
| Câu hỏi gốc | Nó soi vào đâu | Cách hỏi cho dễ trả lời |
|---|---|---|
| Hôm nay đã chữa được thói xấu nào? | Một tật cụ thể mình đang cố bỏ | Cái tật mình đang tập bỏ, hôm nay nó xuất hiện mấy lần, mình bắt được nó lần nào? |
| Đã cưỡng lại được điều gì? | Những lúc bị kéo đi mà vẫn đứng vững | Có lúc nào mình muốn nổi nóng, nói xấu, bỏ dở, mà đã dừng lại được không? |
| Tốt hơn ở điểm nào? | Tiến bộ dù rất nhỏ | So với chính mình tuần trước, có việc gì làm tử tế hơn, bình tĩnh hơn, chính xác hơn? |
Có thể thêm câu thứ tư mượn từ bài thơ cổ: việc gì đáng làm mà mình đã bỏ sót. Câu này giúp thấy những lỗi lặng lẽ, kiểu quên gọi hỏi thăm mẹ, hứa gửi tài liệu rồi để đó, chứ không chỉ những lỗi ồn ào như cãi nhau. Nhưng bốn câu là nhiều nhất; hỏi tới câu thứ năm, thứ sáu thì bài tập bắt đầu nặng nề và rất dễ bỏ sau vài hôm.
Để ý rằng không câu nào hỏi hôm nay mình có vui không. Đó không phải vì người khắc kỷ coi thường niềm vui, mà vì họ cho rằng cái mình có thể sửa là cách mình hành động và phán đoán, còn cảm xúc là hệ quả. Nhìn đúng chỗ thì sửa mới ăn.
Cách làm trong mười phút, cho người bận rộn
Không cần sổ đẹp hay giờ giấc lý tưởng. Chỉ cần một chỗ yên và một cây bút. Thứ tự gợi ý như sau:
- Chọn một mốc cố định. Sau khi đánh răng, trước khi lên giường, hoặc lúc tắt máy tính cuối ngày. Mốc gắn với việc đã có sẵn thì dễ nhớ hơn đặt giờ.
- Tua lại ngày theo thứ tự thời gian. Sáng làm gì, gặp ai, trưa ra sao, chiều có chuyện gì. Không viết hết, chỉ để trí nhớ chạy qua một lượt trong hai, ba phút.
- Dừng ở hai hoặc ba khoảnh khắc nổi lên. Thường là những lúc thấy gợn: một câu nói hớ, một lần mất bình tĩnh, một việc làm tốt mà mình hơi tự hào.
- Với mỗi khoảnh khắc, viết một dòng theo ba câu hỏi. Ví dụ: lúc họp chiều, mình cắt lời đồng nghiệp hai lần; điều mình đã cưỡng lại được là không cãi tiếp khi bị chê; lần sau sẽ chờ người ta nói hết.
- Kết bằng một câu hẹn cụ thể cho ngày mai. Không phải "mai sống tốt hơn" mà là "mai trong cuộc họp, ghi ý ra giấy thay vì chen ngang".
- Gấp sổ lại và thôi nghĩ. Seneca nói giấc ngủ sau khi tự xét thì yên. Điều đó chỉ đúng khi biết dừng, không lật đi lật lại tới nửa đêm.
Nếu không thích viết, có thể làm trong đầu khi nằm xuống, như Seneca. Nhưng với người mới tập, viết ra giúp suy nghĩ có đầu có đuôi và để sau một tuần còn có cái mà đọc lại.
Một buổi tối ví dụ: anh Minh và cuộc gọi với khách hàng
Ví dụ giả định: anh Minh, 38 tuổi, trưởng nhóm bán hàng ở một công ty phân phối thiết bị. Anh đang tập bỏ tật nói gắt khi bị dồn ép. Tối thứ Ba, anh mở sổ và tua lại ngày. Buổi sáng bình thường. Buổi trưa, một khách hàng gọi phàn nàn chuyện giao hàng trễ, giọng rất nặng. Anh nhớ lại mình đã cố giữ giọng nhưng tới phút thứ năm thì buột miệng nói rằng chuyện trễ không phải lỗi của bên anh. Buổi chiều, anh nhận lỗi trước nhóm vì giao chỉ tiêu không rõ, việc mà trước đây anh hay đổ cho cấp trên.
Anh viết ba dòng. Thói xấu đang chữa: nói gắt khi bị dồn, hôm nay xuất hiện một lần, bắt được nó muộn, sau khi đã nói. Điều đã cưỡng lại: không đổ cho cấp trên khi nhóm hỏi về chỉ tiêu. Tốt hơn ở đâu: tuần trước anh có thể đã gác máy với khách, hôm nay thì không. Câu hẹn cho ngày mai: khi khách nói nặng, ghi lại ba ý chính khách muốn rồi mới trả lời.
Cả việc ấy mất chưa tới mười phút. Điều đáng giá không nằm ở chỗ anh Minh thấy mình xấu hay tốt, mà ở chỗ anh nhìn thấy hình dạng của cái tật: nó bật ra ở phút thứ năm, khi mệt và khi bị nói oan. Biết nó hay đến lúc nào thì lần sau dễ đón đầu hơn. Đó cũng là lý do người khắc kỷ coi việc tự xét là bài tập nhận thức, không phải bài tập đạo đức suông.
Những chỗ dễ làm sai khiến bài tập phản tác dụng
Biến nó thành buổi tự xử án. Nhiều người viết toàn câu kiểu "mình thật tệ", "lại thất bại rồi". Seneca thì tha cho mình rồi dặn lần sau. Giọng tự trách làm người ta sợ mở sổ, và chỉ ba hôm là bỏ.
Viết về người khác nhiều hơn về mình. Trang nhật ký đầy câu "sếp vô lý", "khách khó chịu" là trang than phiền, không phải tự xét. Người khắc kỷ nhắc: chuyện người khác làm gì nằm ngoài tầm tay, chỉ cách mình đáp lại là việc của mình.
Quá chung chung. "Hôm nay chưa kiên nhẫn" không giúp được gì. "Lúc ba giờ chiều, khi con hỏi bài lần thứ ba, mình gắt" thì giúp, vì nó chỉ ra đúng chỗ và đúng lúc.
Bỏ quên phần làm được. Câu thứ ba hỏi tốt hơn ở điểm nào là có lý do. Người chỉ đếm lỗi sẽ thấy mình không tiến bộ, dù thật ra đang tiến. Ghi lại cả bước nhỏ là để có bằng chứng cho chính mình.
Làm lúc đang quá mệt hoặc đang giận. Ngay sau một trận cãi nhau, ngòi bút sẽ đứng về phía cơn giận. Nếu tối đó còn sôi máu, chỉ ghi lại sự việc, để hôm sau mới trả lời ba câu hỏi.
Nghĩ rằng phải làm đủ ba trăm sáu mươi lăm ngày. Bỏ vài hôm không sao. Cái cần là quay lại, không phải chuỗi ngày không gián đoạn.
Khác nhật ký biết ơn và nhật ký cảm xúc ở chỗ nào
Người hôm nay quen với hai kiểu nhật ký khác: ghi ba điều biết ơn mỗi ngày, và ghi lại cảm xúc để gọi tên nó. Cả hai đều có chỗ dùng, nhưng mục đích khác với kiểu của Seneca. Nhật ký biết ơn hướng sự chú ý về những điều tốt đã có; nhật ký cảm xúc giúp nhận ra mình đang cảm thấy gì. Còn nhật ký tự xét hướng sự chú ý vào hành động và phán đoán của chính mình, để sửa.
Có thể hình dung như thế này. Nhật ký biết ơn trả lời câu "điều gì đã tốt với mình". Nhật ký cảm xúc trả lời câu "mình đã cảm thấy ra sao". Nhật ký tự xét trả lời câu "mình đã làm thế nào và lần sau làm gì khác". Một người có thể kết hợp, nhưng nếu trộn lẫn mà không biết mình đang làm gì thì dễ thành một trang dài kể lể không đi đến đâu.
Cũng nên nói rõ: tự xét kiểu khắc kỷ không phải liệu pháp tâm lý và không dành để xử lý những nỗi đau lớn. Nếu mỗi tối mở sổ ra mà chỉ thấy tối tăm, thấy mình vô dụng, mất ngủ kéo dài nhiều tuần hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, thì việc cần làm là tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, không phải viết thêm. Triết học giúp sống tỉnh táo hơn, nhưng không thay được người có chuyên môn khi tinh thần đang thật sự kiệt sức.
Tự kiểm sau một tuần: bài tập có đang giúp không
Sau bảy tối, đọc lại cả bảy trang một lượt, chậm rãi, rồi trả lời mấy câu dưới đây. Đây là cách biết bài tập đang làm việc hay chỉ là một nghi thức:
- Có một tật nào lặp lại từ ba lần trở lên không? Nếu có, mình đã nhìn ra nó hay xuất hiện lúc nào, với ai, trong hoàn cảnh nào chưa.
- Những câu hẹn cho ngày mai, có câu nào mình đã làm được thật không. Một câu làm được trong bảy ngày đã là có tiến bộ.
- Giọng viết đang tử tế hay đang gay gắt với chính mình. Nếu gay gắt, thử viết lại một trang bằng giọng của người thầy mà mình quý.
- Mình có ngủ yên hơn hay trằn trọc hơn sau khi viết. Nếu trằn trọc hơn, chuyển giờ viết sớm hơn, hoặc rút xuống còn một câu hỏi.
- Có câu nào trong ba câu mình luôn bỏ trống không. Câu bị bỏ trống thường chỉ ra đúng chỗ mình đang né.
Sau một tuần, đa số người tập nhận ra điều Seneca đã thấy: cái khó không nằm ở việc trả lời, mà ở việc thành thật với chính mình trong mười phút không ai nhìn thấy. Nếu làm được điều đó vài tối mỗi tuần, cuốn sổ sẽ dần thành một tấm gương ít méo mó hơn những tấm gương ta vẫn soi hằng ngày.
Câu hỏi thường gặp
Nhật ký buổi tối kiểu Seneca có nguồn gốc từ đâu?
Seneca kể về thói quen này trong quyển III của tác phẩm Về cơn giận. Ông nói mình học theo triết gia Sextius, người mỗi tối tự hỏi đã chữa được tật nào, đã chống lại điều gì và tốt hơn ở đâu. Một bài thơ thường được gán cho phái Pythagoras cũng có lời khuyên tương tự.
Có bắt buộc phải viết ra giấy không?
Không bắt buộc. Seneca làm trong đầu khi đèn đã tắt. Tuy vậy, với người mới tập, viết ra giúp ý nghĩ rõ ràng, tránh trôi tuột, và cho mình tư liệu để đọc lại sau một tuần hay một tháng, thấy tật nào đang lặp lại.
Mỗi tối nên dành bao lâu cho bài tập này?
Khoảng năm đến mười lăm phút là đủ. Lâu hơn thường không giúp thêm mà dễ thành nghĩ ngợi miên man. Cái quan trọng là đều đặn vài tối mỗi tuần và dừng đúng lúc, không lật đi lật lại tới khuya.
Làm sao để tự xét mà không tự trách mình?
Hãy viết bằng giọng của một người thầy tử tế: gọi đúng lỗi, hiểu vì sao xảy ra, rồi hẹn lần sau làm khác. Luôn trả lời cả câu hỏi về điều đã làm tốt hơn. Nếu thấy mình chỉ toàn chê, rút xuống một câu hỏi duy nhất trong vài hôm.
Nhật ký tự xét khác nhật ký biết ơn thế nào?
Nhật ký biết ơn hướng sự chú ý tới những điều tốt mình đã nhận. Nhật ký tự xét hướng vào hành động và phán đoán của chính mình, nhằm sửa thói quen. Hai kiểu bổ sung cho nhau nhưng mục đích khác nhau, nên biết mình đang làm kiểu nào.
Khi nào nên thôi viết và tìm người giúp?
Khi mỗi lần viết chỉ làm mình thấy tối tăm hơn, mất ngủ kéo dài nhiều tuần, không làm nổi việc thường ngày hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Lúc đó nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý ngay, vì một bài tập triết học không thay được sự chăm sóc chuyên môn.