MuuCau.comMưu Cầu
Thực hành triết học mỗi ngày

Memento mori là gì: nhớ mình sẽ chết để sống hôm nay cho ra hôm nay

Memento mori nghĩa là hãy nhớ mình sẽ chết. Câu nhắc ấy từ đâu ra, các triết gia dùng nó ra sao và bốn cách thực hành nhẹ nhàng mà không u ám.

Fallen yellow leaves on an old stone path in a quiet park in late afternoon, an elderly person walking slowly away in the far distance, golden side light

Memento mori là câu Latin nghĩa là "hãy nhớ rằng mình sẽ chết". Trong triết học thực hành, nó không nhằm làm người ta sợ hay buồn, mà để nhắc rằng thời gian có hạn, nên đừng hoãn những gì thật sự quan trọng và đừng phí sức cho những gì không đáng. Một người nhớ mình sẽ chết thường bớt giận vặt, bớt so đo, nói lời thương sớm hơn và làm việc mình muốn làm thay vì để "khi nào rảnh".

Phần dưới kể nguồn gốc câu nhắc, các triết gia từ Marcus Aurelius tới Montaigne đã dùng nó thế nào, vì sao nó giúp sống tốt hơn chứ không phải sống u ám hơn, bốn cách thực hành nhẹ nhàng, chỗ dễ sai, và khi nào ý nghĩ về cái chết là dấu hiệu cần tìm người giúp.

Câu nhắc ấy đến từ đâu

Nhiều sách kể rằng ở La Mã cổ, khi một vị tướng thắng trận được rước khải hoàn qua phố, có một người hầu đứng sau xe nhắc ông rằng ông chỉ là con người. Câu chuyện này được dẫn lại từ một tác giả sống sau đó khoảng hai thế kỷ, và giới sử học còn bàn cãi về độ chính xác của nó, nên chỉ nên coi là chuyện thường được kể. Nhưng hình ảnh thì rất đẹp: đúng lúc vinh quang nhất, có người thì thầm về giới hạn.

Bản thân cụm từ memento mori phổ biến mạnh ở châu Âu thời Trung cổ và thời Phục hưng, khi hoạ sĩ thường đặt một chiếc đồng hồ cát, ngọn nến sắp tàn hay bông hoa héo vào tranh tĩnh vật để nhắc người xem về thời gian. Còn tinh thần của nó thì cổ hơn nhiều. Trong cuộc đối thoại Phaedo, Plato để Socrates nói rằng người làm triết học đúng nghĩa là người suốt đời tập cho cái chết. Montaigne, nhà văn Pháp thế kỷ mười sáu, mượn ý ấy đặt tên cho một tiểu luận: làm triết học là học cách chết.

Người Việt không dùng chữ Latin nhưng có rất nhiều câu nhắc tương tự trong đời thường: "sống gửi thác về", "đời người như bóng câu qua cửa sổ". Đám giỗ, mùa thanh minh cũng là dịp mỗi năm nhìn thấy sự hữu hạn một cách bình thường. Cái mới ở memento mori là biến điều ai cũng biết thành một bài tập có chủ ý.

Marcus Aurelius và Seneca dùng nó thế nào

Cuốn Suy tưởng của Marcus Aurelius gần như là một cuốn sổ memento mori. Ông nhắc đi nhắc lại rằng những người nổi tiếng trước ông đều đã thành tro, rằng tên tuổi rồi cũng bị quên. Một đoạn trong quyển II thường được diễn ý thế này: ngươi có thể rời bỏ cuộc đời ngay bây giờ, vậy thì để điều đó quyết định việc ngươi làm, lời ngươi nói, điều ngươi nghĩ. Với Marcus, nhớ tới cái chết là cách giữ mình khỏi kiêu căng, khỏi giận dữ vô ích, và khỏi lãng phí ngày đang có.

Seneca thì gắn cái chết với chuyện quản lý thời gian. Trong các thư gửi Lucilius, ông khuyên sống mỗi ngày như thể nó đã trọn, cân sổ đời mình mỗi tối, để nếu ngày mai không đến thì cũng không còn gì dở dang quan trọng. Ông nói thêm một ý dễ bị bỏ qua: ta tưởng cái chết nằm phía trước, nhưng phần lớn của nó đã ở phía sau, vì những năm đã qua là đã thuộc về cái chết.

Điểm chung của hai người là họ không dùng ý nghĩ về cái chết để buồn, mà để chọn. Khi biết thời gian có hạn, câu hỏi "việc này có đáng không" trở nên sắc hơn rất nhiều.

Nhớ đến cái chết giúp gì và không giúp gì

Để tránh hiểu sai, bảng dưới tách những gì bài tập này có thể mang lại với những gì nó không hứa hẹn.

Có thể giúpKhông nên mong đợi
Thấy rõ việc nào quan trọng, việc nào là nhiễuHết sợ chết hoàn toàn
Bớt giận những chuyện nhỏ, bớt thù daiThay thế việc chữa lành sau mất mát lớn
Nói lời thương, lời xin lỗi sớm hơnLời giải cho câu hỏi sau cái chết là gì
Bớt hoãn những dự định mình thật sự muốnBiện minh cho sống vội, bất cần, liều lĩnh
Giữ mình khiêm tốn khi đang thành côngGiúp người đang có ý nghĩ tự làm hại mình

Dòng cuối của cột phải là quan trọng nhất. Memento mori là bài tập cho người đang ổn, muốn sống tỉnh hơn. Với người đang ở trong khủng hoảng tinh thần, nghĩ thêm về cái chết không giúp được gì, và điều cần làm là tìm người giúp ngay. Phần cuối bài sẽ nói rõ hơn.

Cũng có người hiểu sai theo hướng ngược lại: đời ngắn thì cứ sống hết mình, bất chấp. Các triết gia cổ không có ý đó. Đời ngắn nên càng phải sống có lựa chọn, chứ không phải sống vội.

Bốn cách thực hành nhẹ nhàng trong một ngày bình thường

Không cần đặt đầu lâu trên bàn như tranh xưa. Những cách dưới đây đơn giản, kín đáo, và đủ để câu nhắc làm việc của nó:

  • Câu hỏi buổi sáng. Lúc đánh răng, tự hỏi: nếu hôm nay là một trong những ngày cuối, mình muốn dành nó cho điều gì. Không cần trả lời to tát, chỉ cần chọn một việc nhỏ đáng làm.
  • Đếm ngược thay vì đếm xuôi. Thử tính mình còn bao nhiêu mùa Tết ở bên cha mẹ nếu mỗi năm chỉ về một lần. Con số thường nhỏ đến giật mình, và nó làm thay đổi cách mình nghĩ về chuyến về quê sắp tới.
  • Một vật nhắc nhở. Một chiếc lá khô kẹp trong sổ, một hòn sỏi trong túi áo. Mỗi lần chạm vào là một lần nhớ rằng hôm nay là có hạn.
  • Câu hỏi trước khi giận. Khi sắp cãi nhau vì chuyện nhỏ, hỏi: mười năm nữa, hay lúc cuối đời, chuyện này còn quan trọng không. Thường câu trả lời đến rất nhanh.

Chọn một cách và làm trong một tuần là đủ để biết nó có hợp với mình không. Làm cả bốn cùng lúc dễ biến câu nhắc thành nỗi ám ảnh.

Ví dụ giả định: anh Tuấn, 45 tuổi, làm việc ở thành phố, mỗi năm về quê hai lần. Khi thử đếm, anh nhận ra nếu mọi chuyện bình thường, anh còn khoảng vài chục lần ăn cơm với mẹ. Anh không buồn lâu. Anh đổi lịch, về thêm một dịp giữa năm, và gọi điện cho mẹ vào tối Chủ nhật thay vì chỉ nhắn tin.

Vì sao nhớ đến cái chết lại làm người ta sống vui hơn

Nghe thì ngược đời, nhưng lập luận khá rõ ràng. Phần lớn sự bực bội hằng ngày đến từ việc ta cư xử như thể thời gian là vô hạn: hoãn việc quan trọng, đầu tư công sức vào những cuộc tranh cãi không đáng, chờ "khi nào có điều kiện" mới làm điều mình muốn. Câu nhắc về cái chết đặt lại tỷ lệ cho mọi thứ. Chuyện bị đồng nghiệp chen ngang trong cuộc họp bỗng nhỏ lại; bữa cơm tối với con bỗng lớn hơn.

Các triết gia hiện sinh thế kỷ hai mươi đi xa hơn. Heidegger cho rằng chính vì ta là sinh thể hướng về cái chết nên đời ta mới có hình dạng; nếu sống mãi, chẳng lựa chọn nào có sức nặng, vì việc gì cũng có thể làm vào lúc khác. Không cần đồng ý với toàn bộ triết học khó đọc của Heidegger, ý này vẫn dễ cảm: cái gì có hạn thì mới quý.

Tâm lý học hiện đại cũng có những nghiên cứu về việc người ta thay đổi ưu tiên khi ý thức rõ thời gian còn lại, thường hướng về các mối quan hệ gần gũi và việc có ý nghĩa hơn. Các kết quả này còn được bàn luận, nhưng chúng gặp nhau với điều người khắc kỷ đã viết từ hai nghìn năm trước.

Chỗ dễ làm sai và khi nào cần tìm người giúp

Biến câu nhắc thành nỗi sợ. Nếu mỗi lần nghĩ tới cái chết là thấy tim đập nhanh, khó thở, mất ngủ, thì bài tập không hợp lúc này. Dừng lại, quay về những việc bình thường, không cố ép mình.

Dùng nó để biện minh cho sự liều lĩnh. "Đằng nào cũng chết" không phải lý do để bỏ việc ngang, tiêu hết tiền hay bỏ bê gia đình. Memento mori đòi hỏi sống có lựa chọn kỹ hơn, không phải kém hơn.

Áp lên người đang đau buồn. Nói "ai rồi cũng chết" với người vừa mất người thân là vô tâm. Đây là bài tập cho chính mình, không phải câu an ủi người khác.

Bỏ qua dấu hiệu khủng hoảng. Có ranh giới rất rõ giữa suy ngẫm về sự hữu hạn và ý nghĩ muốn chết. Nếu ý nghĩ về cái chết đến tự nhiên, kéo dài, kèm cảm giác vô vọng hay ý định làm hại bản thân, đó không còn là triết học. Hãy nói ngay với một người thân tin cậy và tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, hoặc tới cơ sở y tế gần nhất nếu cảm thấy không an toàn.

Tự kiểm sau một tuần

Sau bảy ngày giữ một cách thực hành, ngồi lại và tự hỏi vài điều. Mình có hoãn ít việc quan trọng hơn không. Có cuộc cãi nhau nào mình đã bỏ qua vì thấy nó không đáng. Có lời nào mình đã nói ra sớm hơn thường lệ: một lời cảm ơn, một lời hỏi thăm, một lời xin lỗi. Nếu có ít nhất một việc như vậy, bài tập đang làm đúng việc của nó.

Ngược lại, nếu tuần đó mình thấy nặng nề hơn, nghĩ nhiều về bệnh tật, lo vu vơ về tai nạn, thì nên ngừng và đổi sang những bài tập khác nhẹ hơn, như nhật ký buổi tối hay tập biết đủ. Không phải ai cũng hợp với cùng một cách, và không có gì sai khi bỏ một bài tập không hợp.

Montaigne, người viết rằng làm triết học là học cách chết, về già lại có giọng nhẹ nhõm hơn: ông viết rằng đừng lo, khi tới lúc thì tự nhiên sẽ dạy ta đủ điều cần biết. Có lẽ đó là chỗ đến tốt nhất của memento mori: nhớ tới cái chết đủ để sống cho ra sống, rồi buông nó xuống để sống.

Câu hỏi thường gặp

Memento mori nghĩa là gì?

Đây là câu Latin nghĩa là hãy nhớ rằng mình sẽ chết. Trong triết học thực hành, nhất là phái khắc kỷ, nó được dùng để nhắc rằng thời gian có hạn, giúp người ta ưu tiên điều quan trọng, bớt giận vặt và không hoãn mãi những việc đáng làm.

Memento mori có phải là suy nghĩ tiêu cực không?

Không hẳn. Mục đích của nó là làm rõ điều gì đáng giá, không phải làm người ta buồn. Nhiều người thấy vui hơn và bình tĩnh hơn khi tập. Tuy vậy nếu bài tập gây sợ hãi, mất ngủ hay nặng nề kéo dài thì nên dừng.

Ai là người nhắc nhiều nhất về memento mori?

Trong phái khắc kỷ, Marcus Aurelius và Seneca nhắc nhiều nhất, nhất là trong cuốn Suy tưởng và các thư gửi Lucilius. Sau này Montaigne viết tiểu luận về việc làm triết học là học cách chết, còn hội hoạ châu Âu dùng đồng hồ cát, nến tàn làm biểu tượng.

Thực hành memento mori đơn giản nhất là gì?

Mỗi sáng tự hỏi nếu hôm nay là một trong những ngày cuối, mình muốn dành nó cho việc gì, rồi chọn một việc nhỏ đáng làm. Hoặc trước khi cãi nhau, hỏi chuyện này mười năm nữa còn quan trọng không. Chỉ cần một cách, giữ trong một tuần.

Nghĩ nhiều về cái chết lúc nào là đáng lo?

Khi ý nghĩ ấy tự đến, kéo dài, đi kèm cảm giác vô vọng, mất ngủ, không làm nổi việc thường ngày hoặc ý định làm hại bản thân. Lúc đó hãy nói với người thân tin cậy và gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý ngay, vì đó không còn là bài tập triết học.

Người Việt có quan niệm nào giống memento mori không?

Có nhiều câu cùng tinh thần như sống gửi thác về, đời người như bóng câu qua cửa sổ. Các dịp giỗ chạp, thanh minh mỗi năm cũng là lúc nghĩ về sự hữu hạn một cách bình thường, gắn với lòng biết ơn người đi trước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138