Kiên cường là khả năng thích nghi và đứng dậy sau nghịch cảnh: biết uốn mình, biết tìm trợ giúp, biết đổi cách làm, rồi tiếp tục sống có ý nghĩa; còn chịu đựng chỉ là nín nhịn, giữ nguyên, gánh một mình. Hai thứ trông giống nhau từ bên ngoài nhưng dẫn tới hai kết cục khác hẳn: người chịu đựng lâu có thể gãy, người kiên cường cong xuống rồi bật lên. Lão Tử nói cái mềm thắng cái cứng, Marcus Aurelius nói chướng ngại có thể thành con đường, Aristotle coi can đảm là một đức tính tập được.
Bài này phân biệt kiên cường và chịu đựng bằng ví dụ đời sống Việt, đi qua những gì triết học và tâm lý học nói về khả năng đứng dậy, chỉ ra mặt trái của áp lực "phải mạnh mẽ", và nói rõ lúc nào việc gồng mình đã quá sức, cần đến chuyên gia tâm lý.
Chữ kiên cường đến từ đâu, và tâm lý học hiểu nó thế nào
Trong tiếng Việt, kiên cường gợi hình ảnh cứng cỏi, không khuất phục. Chữ tương ứng trong tiếng Anh vốn là thuật ngữ vật liệu: khả năng của một vật bị nén, bị uốn rồi trở lại hình dạng cũ. Khi các nhà tâm lý học mượn chữ này, họ giữ cái ý "bật lại" nhiều hơn ý "cứng", và đây là điểm thường bị hiểu ngược.
Theo cách hiểu phổ biến trong tâm lý học, kiên cường không phải một tính cách bẩm sinh có hoặc không, mà là một quá trình thích nghi tốt khi gặp nghịch cảnh. Nhà nghiên cứu Ann Masten, người theo dõi nhiều thế hệ trẻ em lớn lên trong hoàn cảnh khó khăn, gọi nó là một kiểu "phép màu bình thường": nó không đến từ năng lực phi thường, mà từ những thứ rất thường như một người lớn đáng tin cậy, các mối quan hệ, cảm giác mình làm được việc gì đó.
Điều này mang một tin tốt: kiên cường không dành riêng cho người "sinh ra đã mạnh". Nó có thể được nuôi, được tập, được hỗ trợ từ bên ngoài. Nó cũng có một hệ quả cần nhớ: người không đứng dậy nổi sau biến cố không phải là "kém kiên cường" theo nghĩa đạo đức; có thể họ đang thiếu những chỗ dựa mà người khác có.
Kiên cường và chịu đựng khác nhau ở đâu
Văn hoá Việt rất quý đức "chịu thương chịu khó", và điều đó đáng quý. Nhưng chịu đựng và kiên cường không phải một. Bảng dưới so sánh hai thái độ trước cùng một nghịch cảnh:
| Khía cạnh | Chịu đựng | Kiên cường |
|---|---|---|
| Với cảm xúc | Nén lại, giấu đi, coi buồn là yếu | Thừa nhận, gọi tên, cho phép mình buồn một thời gian |
| Với người khác | Gánh một mình, sợ làm phiền | Biết nhờ giúp, chia sẻ gánh nặng |
| Với cách làm | Giữ nguyên cách cũ dù không hiệu quả | Điều chỉnh, thử cách mới |
| Với hoàn cảnh xấu | Ở lại vì "phải chịu thôi" | Phân biệt cái phải chịu và cái có thể rời đi, thay đổi |
| Về lâu dài | Dễ kiệt sức, có lúc gãy đột ngột | Có lúc chậm lại nhưng giữ được sức đi đường dài |
Nhiều người mẹ, người vợ Việt từng được khen là "giỏi chịu đựng" khi ở lại trong những hoàn cảnh lẽ ra không ai phải chịu. Lời khen ấy, dù thiện ý, đôi khi giữ họ trong khổ lâu hơn.
Kiên cường không phủ nhận sự bền bỉ, nhưng thêm vào đó sự linh hoạt và quyền được nói "đủ rồi". Có lúc, đứng dậy nghĩa là bước ra khỏi chỗ đang đè mình, chứ không phải đứng vững tại chỗ.
Cây sậy, cây sồi và cái mềm của Lão Tử
Ngụ ngôn cổ, được La Fontaine kể lại, có cây sồi lớn thương hại cây sậy yếu ớt, gió nhẹ cũng làm nó cúi đầu. Rồi một cơn bão đến: sậy cong mình sát đất và sống, sồi đứng thẳng chống lại và bị bật gốc. Câu chuyện thường được dùng để nói rằng sức mạnh không nằm ở độ cứng.
Lão Tử, ở chương gần cuối Đạo Đức Kinh, nói một ý gần như vậy, diễn ý: người lúc sống thì mềm yếu, lúc chết thì cứng đờ; cây cỏ lúc sống thì mềm mại, lúc chết thì khô giòn; cho nên cứng rắn thuộc về phía chết, mềm yếu thuộc về phía sống. Ông lấy nước làm ví dụ: không gì mềm hơn nước, nhưng không gì thắng được nước khi mài mòn đá cứng.
Áp vào nghịch cảnh, cái mềm của Lão Tử không phải là yếu đuối hay cam chịu. Nó là khả năng đổi hình dạng mà không mất bản chất, như nước gặp đá thì chảy vòng. Người gặp biến cố mà khăng khăng giữ mọi kế hoạch cũ, mọi cách nghĩ cũ, dễ gãy hơn người biết cúi xuống, đợi gió qua, rồi tìm lối khác. Đó là kiên cường theo nghĩa sâu nhất.
Marcus Aurelius: chướng ngại thành con đường
Trong Suy tưởng có một đoạn mà đời sau hay rút gọn thành câu "chướng ngại trên đường trở thành con đường". Ý đầy đủ, diễn ý: hành động của ta có thể bị cản, nhưng tâm trí có thể đổi hướng, biến cái cản trở thành chất liệu để làm việc khác, như ngọn lửa biến mọi thứ ném vào thành nhiên liệu và cháy to hơn.
Ví dụ dễ hiểu: một người định đi học tiếp nhưng gia đình gặp khó, phải đi làm. Kế hoạch bị chặn. Nhưng việc đi làm, nếu được nhìn như một trường học khác, có thể dạy người ấy những điều sách vở không dạy. Chướng ngại không biến mất, nhưng nó trở thành một phần của con đường thay vì bức tường chắn ngang.
Cần đọc câu này cẩn thận. Marcus không nói mọi khó khăn đều tốt, hay ai cũng phải biến khổ thành cơ hội. Ông viết cho chính mình, như một cách tập nhìn. Có những chướng ngại quá lớn để biến thành con đường ngay, và lúc ấy việc đầu tiên là đứng vững, nghỉ ngơi, nhờ giúp. Con đường mới có khi chỉ hiện ra sau một thời gian dài.
Aristotle: can đảm là đức tính tập được, nằm giữa hai thái cực
Aristotle không dùng chữ kiên cường, nhưng ông bàn kỹ về can đảm. Theo ông, can đảm là đức tính nằm giữa hai thái cực: hèn nhát (sợ quá mức, bỏ chạy trước mọi khó khăn) và liều lĩnh (không biết sợ cả những gì đáng sợ). Người can đảm vẫn sợ, nhưng sợ đúng mức, đúng lúc, và vẫn làm điều cần làm.
Ông còn nói đức tính hình thành qua thói quen: ta trở nên can đảm bằng cách làm những việc can đảm, như trở nên giỏi đàn bằng cách tập đàn. Kiên cường, hiểu theo cách này, không phải điều ta có sẵn hay không; nó được xây dần qua những lần nhỏ đối diện khó khăn và thấy mình vượt qua được.
Cách nhìn này giải thích vì sao những thử thách nhỏ, vừa sức, có thể giúp người ta vững vàng hơn trước những thử thách lớn. Nhưng nó cũng ngầm cảnh báo: thử thách quá sức, kéo dài, không có hỗ trợ, không rèn ai cả mà chỉ làm kiệt sức. Liều lĩnh gồng mình qua mọi thứ cũng là một thái cực, không phải đức tính.
Ví dụ giả định: những gì nuôi sức bật
Ví dụ giả định: chị Thu, ba mươi tám tuổi, mất việc cùng lúc với chuyện bố ốm nặng. Tháng đầu chị nghiến răng làm mọi thứ một mình, không nói với ai, đến khi kiệt sức ngã bệnh. Nhìn lại, những thứ giúp chị đứng dậy về sau rất bình thường:
- Một vài người để nhờ. Khi chị kể với em gái và một người bạn cũ, việc chăm bố được chia ca, chị có thời gian ngủ và tìm việc.
- Những nhịp nhỏ giữ ngày. Đi bộ buổi sáng, ăn đúng bữa, dù việc lớn chưa đâu vào đâu. Theo cách nhìn của Aristotle, mỗi việc nhỏ làm được là một lần tập.
- Đổi cách làm. Thay vì chỉ tìm đúng vị trí cũ, chị nhận làm bán thời gian một việc gần nhà để vừa có thu nhập vừa gần bố. Đó là cái mềm của nước gặp đá.
- Giữ một điều có ý nghĩa. Chị nhìn quãng thời gian chăm bố như cơ hội ở bên ông, không chỉ như gánh nặng, theo tinh thần chướng ngại thành con đường.
- Cho phép mình yếu. Có những tối chị khóc, và chị thôi coi đó là thất bại. Kiên cường không đòi lúc nào cũng vững.
Không có công thức nào đảm bảo đứng dậy nhanh. Nhưng nhìn chung, những người vượt qua được thường không phải người gồng giỏi nhất, mà là người có chỗ dựa và chịu dùng chúng.
Mặt trái của "phải mạnh mẽ", và khi nào cần người giúp
Lời khuyên "mạnh mẽ lên" xuất phát từ thiện ý, nhưng nghe nhiều lần có thể thành áp lực. Người đang khổ thấy mình không được phép buồn, không được than, phải tỏ ra ổn để người khác yên lòng. Đàn ông, người làm trụ cột, người được gọi là "chỗ dựa của cả nhà" đặc biệt hay rơi vào thế này, và nhiều khi chỉ gãy khi đã quá muộn.
Kiên cường thật sự bao gồm cả việc biết khi nào mình cần giúp. Nếu sau một biến cố, nhiều tuần liền bạn vẫn mất ngủ, mệt mỏi, buồn bã hay cáu gắt gần như cả ngày, không làm nổi việc thường ngày, dùng rượu bia nhiều hơn để quên, hay liên tục sống lại chuyện cũ trong đầu, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Đó không phải thất bại của sức bật, mà là một phần của nó.
Nếu có lúc bạn nghĩ đến chuyện làm hại bản thân, nói ngay với người tin cậy và đến cơ sở y tế gần nhất. Cây sậy sống qua bão không phải vì nó đứng một mình chống gió, mà vì nó cong xuống; với con người, cong xuống nhiều khi chính là chịu dựa vào người khác.
Câu hỏi thường gặp
Kiên cường và chịu đựng khác nhau thế nào?
Chịu đựng là nín nhịn, giữ nguyên cách cũ và gánh một mình. Kiên cường là thừa nhận cảm xúc, biết nhờ giúp, điều chỉnh cách làm và biết khi nào nên rời khỏi hoàn cảnh xấu, nhờ vậy giữ được sức đi đường dài.
Kiên cường có phải là bẩm sinh không?
Theo cách hiểu phổ biến trong tâm lý học, kiên cường là một quá trình thích nghi có thể được nuôi dưỡng, không phải tính cách cố định. Nó dựa nhiều vào những thứ bình thường như các mối quan hệ, người lớn đáng tin và cảm giác mình làm được việc.
Lão Tử nói gì về cái mềm và cái cứng?
Ông cho rằng mềm yếu thuộc về phía sống, cứng rắn thuộc về phía chết, và lấy nước làm ví dụ: rất mềm nhưng mài mòn được đá. Trong nghịch cảnh, đó là khả năng đổi hình dạng mà không mất bản chất.
"Chướng ngại thành con đường" có nghĩa là gì?
Ý này rút từ Suy tưởng của Marcus Aurelius: khi hành động bị cản, tâm trí có thể đổi hướng và dùng chính chướng ngại làm chất liệu cho việc khác. Đó là cách tập nhìn, không phải lời hứa mọi khó khăn đều tốt.
Có nên khuyên người đang khổ "mạnh mẽ lên" không?
Nên thận trọng. Câu này dễ khiến họ thấy không được phép buồn hay nhờ giúp. Lắng nghe, hỏi họ cần gì và giúp những việc cụ thể thường có ích hơn. Nếu thấy dấu hiệu nặng, nên cùng họ đi gặp chuyên gia.
Khi nào gồng mình đã quá sức và cần gặp chuyên gia?
Khi nhiều tuần liền vẫn mất ngủ, mệt mỏi, buồn hay cáu gắt gần như cả ngày, không làm nổi việc thường ngày, dùng rượu bia để quên, sống lại chuyện cũ liên tục, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân.