MuuCau.comMưu Cầu
Khổ đau và nghịch cảnh

Khổ đau có ý nghĩa gì không: câu trả lời của các trường phái triết học lớn

Khổ đau tự nó có ý nghĩa, hay ý nghĩa là thứ ta làm ra từ nó? Khắc kỷ, triết lý nhà Phật, Schopenhauer, Nietzsche, hiện sinh trả lời khác nhau ra sao.

A lone pine tree growing out of a cracked granite cliff above a misty valley in Ha Giang, early morning light, a small figure seen far below on a trail

Phần lớn các trường phái triết học lớn không cho rằng khổ đau tự nó là điều tốt hay mang sẵn một ý nghĩa; điều họ tranh luận là con người làm được gì với khổ đau: hiểu nguyên nhân của nó, đổi cách nhìn về nó, hay chọn một thái độ trước nó. Khắc kỷ xem nghịch cảnh là chỗ tập luyện của nhân cách, triết lý nhà Phật xem hiểu khổ là bước đầu để bớt khổ, Schopenhauer coi khổ là nền của đời sống, Nietzsche và các nhà hiện sinh nhấn mạnh ý nghĩa là thứ con người tạo ra chứ không tìm thấy sẵn trong nỗi đau.

Phần dưới đi qua từng cách trả lời, đặt chúng cạnh nhau trong một bảng, chỉ ra những kết luận sai hay bị rút ra từ chúng (như tôn vinh khổ, hay bảo người đang đau rằng "khổ là tốt cho bạn"), và nói rõ lúc nào nỗi khổ cần đến bác sĩ, chuyên gia tâm lý hơn là một cuốn sách triết.

Câu hỏi này thật ra đang hỏi điều gì

Khi một người hỏi "khổ đau có ý nghĩa gì không", họ thường gộp ba câu hỏi làm một. Câu thứ nhất là câu hỏi về vũ trụ: có một trật tự nào đó cố ý đặt khổ đau vào đời ta vì một mục đích. Câu thứ hai là câu hỏi về kết quả: khổ đau có để lại điều gì tốt sau khi nó qua đi, như hiểu đời hơn, thương người hơn. Câu thứ ba là câu hỏi về hành động: ngay bây giờ, khi đang đau, ta làm gì với nó.

Triết học khó trả lời chắc chắn câu thứ nhất, và các trường phái chia rẽ gay gắt ở đó. Câu thứ hai có câu trả lời thực tế hơn: đôi khi có, đôi khi không, và không ai nên hứa trước. Câu thứ ba là chỗ triết học giúp được nhiều nhất, vì nó không đòi ta tin vào một trật tự nào cả.

Cũng nên phân biệt khổ tránh được và khổ không tránh được. Đau vì một thói quen gây hại, vì một quan hệ độc hại có thể rời đi, là loại khổ mà việc đầu tiên nên làm là thay đổi hoàn cảnh, không phải tìm ý nghĩa. Khổ vì mất mát, bệnh tật, tuổi già, cái chết của người thân là loại không ai tránh hẳn được. Gần như mọi bàn luận triết học nghiêm túc về ý nghĩa của khổ đau là bàn về loại thứ hai.

Khắc kỷ: khổ nằm ở cách ta phán đoán, nghịch cảnh là chỗ tập

Các triết gia khắc kỷ như Epictetus, Seneca, Marcus Aurelius bắt đầu từ một phân biệt: sự việc xảy ra là một chuyện, phán đoán của ta rằng sự việc ấy là tai hoạ là chuyện khác. Epictetus nói đại ý rằng con người bị xáo trộn không phải bởi sự việc mà bởi ý kiến của mình về sự việc. Mất việc là sự việc; "đời mình thế là hỏng" là một phán đoán được thêm vào.

Seneca viết một tiểu luận ngắn về câu hỏi vì sao người tốt vẫn gặp điều dữ. Câu trả lời của ông, diễn ý, là nghịch cảnh giống người thầy nghiêm khắc hay bãi tập của võ sĩ: không ai biết mình can đảm đến đâu nếu chưa từng phải can đảm. Theo cách nhìn này, khổ đau không có ý nghĩa tự thân, nhưng nó là chất liệu để đức hạnh được thử và lộ ra.

Điểm mạnh của lối nghĩ này là trao lại cho ta phần việc trong tầm tay. Điểm yếu, như nhiều người phê bình, là nó dễ bị dùng để coi nhẹ những nỗi khổ do bất công gây ra: nếu mọi thứ chỉ là phán đoán, thì đói nghèo hay bị đối xử tệ cũng thành "lỗi nhìn" của người chịu. Bản thân Seneca, một người rất giàu, cũng từng bị chê là nói về nghèo khó quá dễ dàng.

Triết lý nhà Phật: nhận ra khổ để bớt khổ, không phải để ca ngợi khổ

Trong triết lý nhà Phật, khổ là sự thật đầu tiên được nêu ra: đời người có sinh, già, bệnh, chết, có xa người thương, gặp điều ghét, cầu mà không được. Nhưng điều quan trọng là bước tiếp theo: khổ có nguyên nhân, chủ yếu nằm ở sự bám víu, khao khát giữ mãi những thứ vốn thay đổi. Có nguyên nhân thì có thể làm nhẹ đi.

Vì vậy, đây không phải lối nghĩ bi quan như nhiều người tưởng. Nó giống cách một người thầy thuốc nhìn bệnh: gọi tên đúng triệu chứng để tìm cách chữa, chứ không bảo bệnh nhân hãy yêu lấy cơn đau. Khổ không mang một ý nghĩa thiêng liêng nào; nó là dấu hiệu cho biết mình đang níu giữ điều gì đó quá chặt.

Một người đọc theo hướng này sẽ không hỏi "vì sao khổ lại đến với mình" mà hỏi "nỗi khổ này đang bám vào điều gì, và mình có thể nới tay ở đâu". Cách hỏi ấy không xoá được mất mát, nhưng có thể làm phần khổ thứ hai, phần ta tự chồng thêm bằng oán trách và so đo, nhẹ bớt. Ở đây bài chỉ bàn như một dòng tư tưởng, không bàn giáo lý.

Schopenhauer và Nietzsche: một người thấy khổ là nền, một người muốn dùng khổ

Arthur Schopenhauer, triết gia Đức thế kỷ mười chín, có lẽ là người nhìn khổ đau u ám nhất phương Tây. Theo ông, đời sống bị thúc đẩy bởi một ý chí mù quáng không bao giờ thoả mãn; khoái lạc chỉ là khoảnh khắc vắng khổ, còn khổ mới là trạng thái thật. Ông không thấy khổ có ý nghĩa gì, chỉ khuyên giảm bớt ham muốn, tìm an ủi trong nghệ thuật và lòng thương người.

Friedrich Nietzsche, từng mê Schopenhauer rồi quay lưng với ông, lại cho rằng chối bỏ khổ đau là chối bỏ đời sống. Câu của Nietzsche trong cuốn Hoàng hôn của các thần tượng, thường được dịch là "điều gì không giết được ta sẽ làm ta mạnh hơn", đã trở thành khẩu hiệu. Với ông, khổ là chất liệu để một người tự vượt lên, không phải điều để than.

Câu ấy hay nhưng bị dùng quá đà. Nhiều nỗi khổ không làm ai mạnh hơn: chúng để lại vết thương, sự mệt mỏi, có khi là bệnh. Bản thân Nietzsche sống nửa sau đời trong đau ốm và cô độc. Đọc ông cho đúng là hiểu đó là một lời thách thức dành cho chính mình, không phải một định luật áp lên người khác.

Đặt các câu trả lời cạnh nhau

Bảng dưới gói gọn cách mỗi dòng tư tưởng trả lời ba câu hỏi: khổ là gì, nên làm gì với nó, và chỗ nó hay bị phê bình. Đây là sơ đồ để nhớ, không thay cho việc đọc kỹ từng trường phái:

Dòng tư tưởngKhổ là gìLàm gì với khổChỗ hay bị phê bình
Khắc kỷPhần lớn do phán đoán ta thêm vào sự việcTách việc trong tầm tay, tập đức hạnh qua nghịch cảnhDễ xem nhẹ khổ do bất công xã hội
Triết lý nhà PhậtSự thật của đời có thay đổi, gốc ở bám víuHiểu nguyên nhân, nới bớt sự níu giữBị hiểu sai thành buông xuôi, thờ ơ
SchopenhauerTrạng thái nền của đời sốngGiảm ham muốn, tìm an ủi ở nghệ thuật, lòng thươngQuá bi quan, khó sống theo
NietzscheMột phần không thể tách khỏi đời sốngDùng nó để tự vượt lênBị biến thành khẩu hiệu ép người khác "mạnh lên"
Hiện sinh (Camus, Frankl)Không mang ý nghĩa có sẵnChọn thái độ, tạo ý nghĩa bằng cách sốngĐòi hỏi sức lực mà người đang kiệt quệ không có

Nhìn chung, ít trường phái nào nói khổ đau là "tốt". Điểm chung lớn nhất của họ là chuyển trọng tâm từ câu hỏi "vì sao" sang câu hỏi "giờ làm gì", và chính sự chuyển đó đôi khi đã làm người ta bớt bế tắc.

Viktor Frankl, bác sĩ tâm thần từng sống sót qua trại tập trung, nói gọn ý này: không phải nỗi đau có nghĩa, mà con người có thể tìm thấy ý nghĩa trong cách mình mang nỗi đau không tránh được. Ông cũng nhấn mạnh: khổ đau tránh được mà cứ ôm lấy thì không phải anh hùng, chỉ là tự hành mình.

Những kết luận sai hay bị rút ra

Tôn vinh khổ. Từ "khổ có thể dạy ta điều gì đó" rất dễ trượt sang "khổ là tốt, càng khổ càng cao quý". Không trường phái nghiêm túc nào khuyên đi tìm khổ. Văn hoá khen người "chịu khổ giỏi" đôi khi giữ người ta ở lại trong hoàn cảnh lẽ ra phải rời đi.

Dùng triết học để bảo người khác im. Nói với một người vừa mất con rằng "mọi chuyện đều có lý do" hay "khổ sẽ làm bạn mạnh mẽ" thường gây đau thêm. Những ý tưởng này là thứ mỗi người tự đi tới, không phải lời phán cho người đang đau.

Khổ trước sướng sau như một hợp đồng. Câu tục ngữ này là một niềm mong, không phải lời bảo đảm. Chịu khổ không đổi được lấy phần thưởng chắc chắn, và chờ đợi phần thưởng có thể khiến nỗi thất vọng sau đó nặng hơn.

Tự trách vì chưa "tìm ra ý nghĩa". Có những nỗi đau mà nhiều năm sau người ta vẫn không thấy nó có nghĩa gì. Điều đó không phải thất bại về tinh thần. Đôi khi việc duy nhất có ý nghĩa là sống qua được nó.

Khi khổ đau cần đến người có chuyên môn

Triết học giúp nghĩ, nhưng không thay được chăm sóc sức khoẻ tinh thần. Nếu nỗi buồn, sự nặng nề kéo dài nhiều tuần liền, nếu bạn mất ngủ hoặc ngủ li bì, bỏ ăn, mất hứng thú với gần như mọi thứ, không làm nổi việc thường ngày, hãy đi gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Đó không phải dấu hiệu yếu đuối mà là cách chăm sóc bản thân như khi bị đau ở bất kỳ chỗ nào khác.

Nếu có lúc bạn nghĩ đến chuyện làm hại mình, hay thấy mình là gánh nặng cho mọi người, đừng giữ một mình: nói ngay với một người tin cậy và đến cơ sở y tế gần nhất. Không có câu hỏi triết học nào đáng để một người phải chịu đựng một mình trong tình trạng ấy.

Khi đã được đỡ, những trang của Seneca hay Frankl có thể trở lại làm bạn đồng hành. Nhiều người kể rằng họ chỉ đọc được những cuốn sách ấy một cách bình tĩnh sau khi đã qua cơn nặng nhất, và lúc đó chúng mới thật sự có ích: như một cách đặt nỗi đau vào một câu chuyện lớn hơn của con người, chứ không phải như thuốc.

Câu hỏi thường gặp

Khổ đau có làm con người mạnh mẽ hơn không?

Có khi có, có khi không. Một số người lớn lên sau nghịch cảnh, hiểu mình và thương người hơn, nhưng nhiều nỗi khổ chỉ để lại tổn thương. Câu "điều gì không giết được ta làm ta mạnh hơn" là lời tự thách thức, không phải quy luật.

Theo triết lý nhà Phật, khổ đau có phải là định mệnh không?

Không theo nghĩa cam chịu. Dòng tư tưởng này nêu khổ là sự thật của đời sống có thay đổi, nhưng nhấn mạnh khổ có nguyên nhân, chủ yếu là sự bám víu, nên có thể làm nhẹ bớt khi hiểu và nới sự níu giữ.

Người khắc kỷ có cho rằng không nên buồn khi gặp nghịch cảnh?

Không hẳn. Họ phân biệt cảm xúc bột phát tự nhiên với phán đoán ta thêm vào sau đó. Buồn khi mất mát là bình thường; điều họ muốn tránh là để phán đoán kiểu "đời mình hỏng rồi" điều khiển mọi hành động.

Có nên nói với người đang đau rằng mọi chuyện đều có lý do?

Thường là không nên. Câu đó có thể khiến người đang đau thấy nỗi khổ của mình bị xem nhẹ hoặc bị coi là đáng phải chịu. Ở bên, lắng nghe và giúp những việc cụ thể thường có ích hơn mọi lời giải thích.

Schopenhauer có hoàn toàn bi quan không?

Ông nhìn đời u ám, coi khổ là trạng thái nền và khoái lạc chỉ là khoảng vắng khổ. Tuy vậy ông vẫn chỉ ra lối an ủi: giảm ham muốn, đắm mình trong nghệ thuật, nhất là âm nhạc, và lòng trắc ẩn với mọi sinh vật cùng chịu khổ.

Khi nào nỗi khổ cần gặp chuyên gia tâm lý thay vì tự chiêm nghiệm?

Khi buồn kéo dài nhiều tuần, mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều, bỏ ăn, mất hứng thú với gần như mọi thứ, không làm nổi việc thường ngày, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Lúc đó hãy nói với người thân và đi khám sớm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138