Eudaimonia là chữ Hy Lạp mà Aristotle dùng để gọi điều tốt cao nhất của đời người: không phải một cảm giác dễ chịu, mà là sống tốt và làm tốt trong suốt một đời, bằng cách dùng những năng lực đẹp nhất của con người cho ra hồn. Sung sướng đến rồi đi trong một buổi chiều; eudaimonia chỉ đánh giá được khi nhìn cả một quãng đời dài. Vì thế, theo Aristotle, một người có thể đang buồn hôm nay mà vẫn đang sống một đời hạnh phúc, và một người vui vẻ suốt ngày lại có thể chưa hề chạm tới nó.
Phần dưới đi qua nghĩa gốc của chữ, cách Aristotle lập luận trong cuốn Đạo đức học Nicomachus, vì sao ông gạt khoái lạc, tiền bạc và danh tiếng ra khỏi vị trí số một, những chỗ học thuyết này bị phê bình, và vài câu hỏi để mang ý tưởng hai nghìn ba trăm năm tuổi này vào một ngày bình thường.
Chữ eudaimonia nghĩa gốc là gì, vì sao dịch "hạnh phúc" vẫn hụt
Chữ này ghép từ hai phần: eu nghĩa là tốt, lành, và daimon là một vị thần nhỏ, hay phần số đi theo mỗi người. Nghĩa đen, người eudaimon là người được "thần lành phù hộ", người có phần số tốt. Đến thời Aristotle, chữ đã bớt màu thần linh và được dùng như cách nói "đời người ấy thật tốt đẹp", tương tự khi người Việt khen ai đó "có phúc", không nhất thiết nghĩ tới trời phật nào cụ thể.
Dịch sang tiếng Việt là "hạnh phúc" thì dễ đọc nhưng dễ trượt nghĩa, vì "hạnh phúc" hôm nay nghiêng về cảm giác: thấy vui, thấy ấm lòng. Các nhà nghiên cứu tiếng Anh cũng gặp đúng khó khăn đó, nên nhiều người chuyển sang dịch là flourishing, tức là "nảy nở", "sống sung mãn". Hình ảnh gần nhất là một cái cây: cây không "cảm thấy" gì cả, nhưng ta vẫn nói được cây này đang tươi tốt, cây kia còi cọc. Eudaimonia là trạng thái tươi tốt ấy, áp vào đời một con người.
Giữ hình ảnh cái cây trong đầu sẽ giúp đọc Aristotle dễ hơn nhiều. Câu hỏi của ông không phải "làm sao để thấy vui", mà là "một đời người phát triển trọn vẹn trông ra sao". Cảm giác vui có mặt trong câu trả lời, nhưng như hoa đi kèm cây khoẻ, không phải như mục tiêu đứng riêng.
Lập luận của Aristotle: con người giỏi nhất ở việc gì thì sống tốt ở chỗ đó
Trong quyển I của Đạo đức học Nicomachus, Aristotle bắt đầu bằng một quan sát rất đời: mọi việc ta làm đều nhắm tới một điều tốt nào đó, và phần lớn điều tốt ấy lại là phương tiện cho điều tốt khác. Ta đi làm để có tiền, có tiền để lo nhà cửa, lo nhà cửa để gia đình yên ổn. Chuỗi này phải dừng ở đâu đó, ở một điều ta muốn vì chính nó chứ không vì gì khác. Mọi người, ông nhận xét, đều gọi điều đó là eudaimonia; chỉ có điều họ cãi nhau về việc nó gồm những gì.
Để tìm câu trả lời, ông dùng một phép so sánh với nghề. Người thổi sáo tốt là người thổi sáo hay; con dao tốt là con dao cắt ngọt. Cái "tốt" của một thứ nằm ở chỗ nó làm tròn việc riêng của nó. Vậy việc riêng của con người là gì? Lớn lên và ăn uống thì cây cũng làm; cảm nhận và di chuyển thì con vật cũng làm. Cái chỉ con người có là khả năng suy xét bằng lý trí và hành động theo suy xét ấy.
Từ đó Aristotle đi tới định nghĩa nổi tiếng: điều tốt cho con người là hoạt động của tâm hồn theo đức hạnh, và nếu có nhiều đức hạnh thì theo đức hạnh tốt nhất, trọn vẹn nhất. Chữ quan trọng là hoạt động. Có đức tính tốt mà ngủ suốt đời thì chưa phải eudaimonia. Nó là thứ được sống ra, làm ra mỗi ngày, giống như danh hiệu vô địch chỉ trao cho người bước vào sân thi đấu, không trao cho người khoẻ nhất ngồi trên khán đài.
Vì sao khoái lạc, tiền bạc, danh tiếng không đứng được ở vị trí số một
Đời hưởng thụ. Aristotle không khinh khoái lạc, nhưng ông cho rằng sống chỉ để tìm khoái lạc là kiểu đời mà súc vật cũng sống được. Nó bỏ trống đúng phần làm nên con người. Thêm nữa, khoái lạc đi theo hoạt động: người chơi đàn giỏi thấy vui khi chơi đàn, người làm điều tử tế thấy dễ chịu khi làm điều tử tế. Nhắm thẳng vào cái vui thì giống ôm lấy cái bóng mà quên cái vật đổ bóng.
Đời chạy theo danh tiếng. Danh dự, sự kính trọng có vẻ cao quý hơn, nhưng nó nằm trong tay người khác: người ta trao thì có, người ta rút thì mất. Điều tốt nhất cho một đời người, theo ông, phải là thứ thuộc về chính người đó, khó bị lấy đi. Người ham danh, nếu thật lòng, muốn được người tử tế trọng vì mình tử tế; vậy cái họ muốn sâu hơn vẫn là đức hạnh, không phải tiếng khen.
Đời kiếm tiền. Tiền rõ ràng là phương tiện. Không ai muốn tiền vì chính tờ tiền; người ta muốn những gì tiền đổi được. Lấy phương tiện làm đích là nhầm chỗ, giống người mải mài dao đến quên nấu cơm.
Còn lại đời suy tưởng. Ở quyển X, Aristotle xếp đời sống chiêm nghiệm, dành cho hiểu biết và suy tư, lên cao nhất, vì nó dùng phần lý trí thuần nhất và ít cần đồ bên ngoài. Nhiều người đọc thấy điểm này lạ, vì suốt chín quyển trước ông nói về đời sống hành động giữa người khác. Giới nghiên cứu đến giờ vẫn tranh luận hai ý này ghép với nhau thế nào.
Một con én không làm nên mùa xuân: hạnh phúc được tính bằng cả đời
Câu so sánh nổi tiếng nhất trong phần này là: một con én hay một ngày đẹp trời không làm nên mùa xuân; một ngày hay một quãng ngắn cũng không làm ai trở nên hạnh phúc. Aristotle muốn nói rằng eudaimonia là thuộc tính của một đời sống, không phải của một khoảnh khắc. Ta khen một bộ phim hay khi đã xem tới cuối, không khen sau năm phút đầu.
Ông còn bàn một câu hỏi người Hy Lạp hay đặt ra, gắn với tên nhà lập pháp Solon: phải chăng chưa chết thì chưa gọi được ai là hạnh phúc, vì biết đâu tai hoạ lớn còn đang chờ. Aristotle không chấp nhận trọn vẹn ý đó. Ông cho rằng người sống theo đức hạnh có một nền khá vững: gặp vận rủi họ vẫn chịu đựng một cách đàng hoàng, không trở nên khốn nạn. Nhưng ông cũng thừa nhận tai hoạ cực lớn có thể làm sứt mẻ một đời tốt, và ông lấy ví dụ vua Priam thành Troy, người sống tốt mà cuối đời mất hết con cái và đất nước.
Ví dụ giả định: chị Hạnh, 52 tuổi, đang chăm mẹ ốm nặng, mệt và nhiều đêm khóc. Nếu đo bằng cảm giác thì đây là quãng tệ. Nếu đo bằng eudaimonia, câu hỏi khác đi: chị có đang sống đúng với con người chị muốn là, có đang làm tròn điều chị cho là đáng làm không. Câu trả lời có thể là có, ngay giữa mệt mỏi. Cách nhìn này không xoá nỗi vất vả, nhưng cho nó một chỗ đứng có nghĩa trong toàn bộ đời chị.
Sung sướng và eudaimonia đặt cạnh nhau
Bảng dưới tóm khác biệt chính. Hai cột không đối lập nhau hoàn toàn: một đời eudaimon thường có nhiều niềm vui, chỉ là niềm vui không phải thước đo.
| Khía cạnh | Cảm giác sung sướng | Eudaimonia theo Aristotle |
|---|---|---|
| Đơn vị thời gian | Khoảnh khắc, một buổi, một chuyến đi | Cả một đời hoặc một quãng đời dài |
| Hỏi bằng câu nào | Bây giờ có dễ chịu không | Mình có đang sống tốt và làm tốt không |
| Nằm ở đâu | Trong trạng thái cảm xúc | Trong hoạt động, lựa chọn, cách sống |
| Ai đánh giá được | Chính người đang cảm thấy | Người đó và cả người hiểu rõ đời họ |
| Có thể có khi đang buồn không | Không | Có, nếu đời sống vẫn đi đúng hướng |
| Cần đồ bên ngoài | Thường cần kích thích mới | Cần một mức vừa đủ: sức khoẻ, bạn bè, chút của cải |
Đọc bảng này, nhiều người nhận ra mình hay đánh giá cả tuần làm việc bằng cột bên trái: tuần này mệt, vậy là tuần tệ. Aristotle mời ta thỉnh thoảng nhìn bằng cột bên phải, không để phủ nhận cảm giác, mà để thấy một bức tranh dài hơn.
Chỗ Aristotle bị phê bình: vận may, người bị loại ra, và câu hỏi ai định nghĩa "tốt"
Aristotle thực tế hơn nhiều triết gia sau ông. Ông nói thẳng rằng người xấu số tới mức cô độc, không con cái, không bạn bè, nghèo khốn, thì khó gọi là sống trọn vẹn. Điều đó thành thật, nhưng cũng có nghĩa hạnh phúc phụ thuộc một phần vào may rủi, thứ không ai chọn được. Những nhà khắc kỷ về sau phản đối ý này mạnh mẽ.
Phê bình nặng hơn đến từ chỗ ông loại ai ra. Hình mẫu người sống tốt của Aristotle là một công dân nam tự do, có thời gian rảnh, có tài sản, tham gia việc chung của thành bang. Ông coi nô lệ và phụ nữ là những người không có đủ năng lực suy xét như vậy. Người đọc hôm nay cần nhìn thẳng vào chỗ này; nó cho thấy một học thuyết về "bản chất con người" rất dễ chở theo thành kiến của thời đại nó ra đời.
Câu hỏi thứ ba là ai định nghĩa "việc riêng của con người". Nếu lý trí là thước đo, liệu một người khuyết tật trí tuệ có sống một đời kém giá trị không? Gần như mọi người đọc Aristotle hôm nay đều trả lời là không, và phải sửa lại ý ông: phát triển trọn vẹn là phát triển những gì một người có, theo cách của người đó, không theo một khuôn duy nhất. Đọc Aristotle tốt là đọc có chọn lọc như vậy, giữ cái lõi, bỏ cái vỏ của thời đại.
Dùng ý tưởng eudaimonia vào một ngày bình thường
Không cần đọc hết Đạo đức học Nicomachus mới dùng được. Vài câu hỏi dưới đây rút từ tinh thần của nó, có thể tự hỏi vào cuối tuần:
- Tuần này, mình đã dùng năng lực nào của mình cho ra hồn: kiên nhẫn với con, làm kỹ một việc, nói thật một câu khó nói?
- Có việc nào mình đang làm chỉ vì cái vui tức thì nhưng thật ra đang lấy mất chỗ của một việc mình cho là đáng làm hơn?
- Nếu một người bạn hiểu rõ mình nhìn vào tuần này, họ có thấy một đời đang tươi tốt hay đang còi đi ở chỗ nào?
- Điều gì mình đang theo đuổi là phương tiện, điều gì là đích? Có chỗ nào mình đang mài dao mà quên nấu cơm?
- Mình có đang có đủ những thứ "vừa đủ" mà Aristotle nói: vài người bạn thật, sức khoẻ ở mức giữ được, một chỗ ở yên ổn?
Câu trả lời không để chấm điểm bản thân. Nó chỉ chuyển câu hỏi từ "mình có vui không" sang "mình có đang sống tốt không", một câu hỏi rộng hơn và thường dịu dàng hơn với những ngày khó khăn. Ai muốn đi tiếp có thể đọc thêm về đức hạnh và trung dung, phần Aristotle dành để trả lời "sống tốt" cụ thể là sống thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Eudaimonia có phải chính là hạnh phúc không?
Thường được dịch là hạnh phúc, nhưng nghĩa rộng hơn. Eudaimonia chỉ một đời sống tốt đẹp, phát triển trọn vẹn, được đánh giá qua thời gian dài, còn hạnh phúc hôm nay hay được hiểu là cảm giác vui. Nhiều người dịch là sống sung mãn hay sống nảy nở để giữ đúng ý.
Aristotle viết về eudaimonia ở đâu?
Chủ yếu trong Đạo đức học Nicomachus, đặc biệt quyển I và quyển X; một phần trong Đạo đức học Eudemus. Đây là các bài giảng được học trò ghi chép và biên tập lại, nên văn khá khô, có chỗ lặp, đọc bản dịch có chú giải sẽ dễ hơn.
Theo Aristotle, người nghèo có thể hạnh phúc không?
Ông cho rằng cần một mức của cải vừa đủ để sống và làm điều tốt, nhưng không cần giàu. Cái nghèo đến mức khốn cùng thì cản trở, còn cuộc sống giản dị đủ ăn đủ mặc hoàn toàn có chỗ cho eudaimonia, vì phần chính nằm ở cách sống và hành động.
Một người đang buồn có thể đang sống eudaimonia không?
Có thể. Vì eudaimonia đánh giá cả một đời và nằm ở hoạt động theo đức hạnh, một quãng buồn vì mất mát hay vất vả không tự động xoá nó. Chỉ khi nỗi khổ quá lớn và kéo dài, Aristotle mới thừa nhận nó có thể làm một đời tốt bị sứt mẻ.
Eudaimonia khác khoái lạc của Epicurus thế nào?
Epicurus đặt khoái lạc, hiểu là không đau thân và không xáo trộn lòng, làm điều tốt cao nhất. Aristotle thì đặt hoạt động theo đức hạnh lên đầu, khoái lạc chỉ đi kèm như hệ quả. Hai bên gần nhau ở chỗ cùng đề cao sự điều độ và tình bạn.
Tâm lý học hôm nay có dùng chữ eudaimonia không?
Có. Một số nhà tâm lý học phân biệt hạnh phúc kiểu khoái lạc, đo bằng cảm xúc dễ chịu, với hạnh phúc kiểu eudaimonia, đo bằng ý nghĩa, sự phát triển và sống đúng giá trị của mình. Cách chia này mượn tên Aristotle nhưng không hoàn toàn trùng với học thuyết của ông.