Chủ nghĩa khắc kỷ là một trường phái triết học Hy Lạp – La Mã cho rằng điều tốt duy nhất là đức hạnh, tức sống khôn ngoan, can đảm, công bằng và tiết độ; mọi thứ khác như tiền bạc, sức khoẻ, danh tiếng không quyết định ta có sống tốt hay không, nên người khắc kỷ tập đặt tâm trí vào cách mình phán đoán và hành động, thay vì vào những gì ngoài tầm tay. Hạnh phúc, với họ, là hệ quả tự nhiên của một đời sống như vậy.
Ba gương mặt khắc kỷ được đọc nhiều nhất hôm nay đều là người La Mã: Seneca, cố vấn của hoàng đế Nero; Epictetus, một người từng làm nô lệ; và Marcus Aurelius, một hoàng đế. Phần dưới giải thích khắc kỷ đúng nghĩa, phân biệt với nghĩa "khắc kỷ" quen dùng trong tiếng Việt, nói rõ những hiểu lầm hay gặp trên mạng, và những chỗ học thuyết này bị phê bình.
Tên gọi đến từ một hiên nhà có tranh vẽ ở Athens
Trường phái này do Zeno, người xứ Citium trên đảo Síp, lập ra khoảng năm 300 trước Công nguyên. Chuyện kể rằng Zeno là thương nhân, bị đắm tàu và trôi dạt tới Athens, vào một hiệu sách đọc được chuyện về Socrates rồi bắt đầu theo học triết học. Thầy đầu tiên của ông là Crates, một người theo phái khuyển nho.
Zeno giảng bài ở một dãy hiên có cột và tranh tường ở quảng trường Athens, gọi là Stoa Poikilē, nghĩa là Hiên vẽ. Học trò của ông vì thế được gọi là "những người ở Hiên", từ đó có chữ Stoic. Như vậy tên trường phái chỉ là tên một địa điểm, không mang nghĩa "chịu đựng" hay "nén lòng".
Tiếng Việt dịch là "khắc kỷ", tức khắc chế bản thân. Bản dịch này dễ nhớ nhưng kéo nghĩa về phía nén chịu. Thật ra, "khắc kỷ" trong cách nói thường ngày của người Việt, như khi khen ai sống khắc kỷ, nghĩa là sống kham khổ, tự kiềm chế; còn triết học khắc kỷ thì rộng hơn và ấm hơn thế nhiều, như các mục dưới cho thấy. Nhớ sự lệch nghĩa này giúp tránh được phần lớn hiểu lầm về trường phái.
Bốn ý cốt lõi của triết học khắc kỷ
Đức hạnh là điều tốt duy nhất. Người khắc kỷ kế thừa ý của Socrates: chỉ đức hạnh luôn luôn tốt, chỉ thói xấu luôn luôn xấu. Tiền bạc có thể dùng để giúp người hay để hại người, nên tự nó không tốt không xấu. Đức hạnh gồm bốn mặt chính: khôn ngoan, can đảm, công bằng, tiết độ.
Những thứ còn lại là "không tốt không xấu", nhưng có thứ đáng ưa. Sức khoẻ, của cải, danh tiếng được gọi là những thứ trung tính. Điều thú vị là họ không bảo phải coi thường chúng: sức khoẻ vẫn "đáng ưa" hơn bệnh tật, có thì cứ giữ, cứ chăm. Chỉ là không được để hạnh phúc của mình treo vào chúng.
Sống thuận theo tự nhiên. Với người khắc kỷ, tự nhiên của con người là có lý trí và sống thành cộng đồng. Sống thuận tự nhiên nghĩa là dùng lý trí cho tốt và đối xử tử tế với người khác, không phải về rừng sống hoang dã.
Khổ đến từ phán đoán sai. Đây là ý thực dụng nhất. Phần lớn nỗi khổ không đến từ sự việc, mà từ việc ta đánh giá sự việc là tai hoạ. Sửa phán đoán thì bớt khổ; điều này không làm sự việc biến mất, nhưng đổi cách ta đứng trước nó.
Ba nhà khắc kỷ La Mã được đọc nhiều nhất
Ba người sống ở ba vị trí xã hội gần như đối nghịch, nhưng cùng dùng một bộ ý tưởng để sống. Đó cũng là lý do khắc kỷ hay được giới thiệu qua họ.
| Seneca | Epictetus | Marcus Aurelius | |
|---|---|---|---|
| Thời gian sống | Khoảng năm 4 trước Công nguyên đến năm 65 | Khoảng năm 50 đến 135 | Năm 121 đến 180 |
| Thân phận | Chính khách, nhà văn, rất giàu, cố vấn của Nero | Từng là nô lệ, sau được trả tự do, mở trường dạy học | Hoàng đế La Mã |
| Để lại gì | Thư gửi Lucilius, các tiểu luận như Về sự ngắn ngủi của đời người | Bài giảng do học trò Arrian chép, cuốn Cẩm nang | Sổ ghi chú riêng thường gọi là Suy tưởng |
| Giọng văn | Văn hay, nhiều hình ảnh, giọng người anh khuyên em | Thẳng, gắt, hay chất vấn người nghe | Lời tự nhắc, ngắn, có lúc mệt mỏi |
| Chỗ hay bị chất vấn | Nói sống giản dị mà rất giàu | Giọng quá cứng với nỗi đau của người khác | Triều đại vẫn có chiến tranh và những quyết định bị sử gia phê phán |
Một người giàu, một người từng làm nô lệ, một hoàng đế: nếu học thuyết dùng được cho cả ba, nó không phải đặc quyền của tầng lớp nào. Đó là lập luận người khắc kỷ hay dùng, và cũng là chỗ khiến họ hấp dẫn với người đọc hôm nay.
Khắc kỷ không phải vô cảm: chuyện cảm xúc hiểu cho đúng
Hiểu lầm lớn nhất là người khắc kỷ không được buồn, không được khóc. Thật ra các nhà khắc kỷ chia rất kỹ. Có những phản ứng đầu tiên không ai tránh được: giật mình khi nghe tiếng nổ, tim đập nhanh khi nhận tin dữ, mặt tái đi khi sợ. Seneca gọi đó là những cú chấn động ban đầu, và nói ngay cả người khôn ngoan nhất cũng có.
Cái họ muốn sửa là bước sau: khi ta đồng ý với một phán đoán như "đây là tai hoạ không chịu nổi", "người kia đáng bị trừng phạt", rồi để phán đoán đó cuốn mình đi thành cơn giận, nỗi sợ hay sự tham kéo dài. Những cảm xúc bị thổi phồng bởi phán đoán sai ấy, họ gọi là pathē, và chúng là thứ cần thôi nuôi dưỡng.
Họ cũng nói tới những cảm xúc lành, như niềm vui điềm tĩnh, sự thận trọng hợp lý, thiện ý với người khác. Người khắc kỷ lý tưởng không phải tảng đá; họ là người vui, quan tâm tới người khác, nhưng không bị cảm xúc lôi kéo tới chỗ làm điều mình hối tiếc. Seneca viết những bức thư an ủi người mất con rất dịu dàng, và chính ông thừa nhận đau buồn khi mất bạn là điều tự nhiên.
Những hiểu lầm về khắc kỷ hay gặp trên mạng
Mấy năm gần đây, chữ "khắc kỷ" lan rộng qua video và câu trích ngắn. Một số cách hiểu sau đã đi xa khỏi bản gốc:
- Khắc kỷ là gồng, không than, không nhờ ai. Các nhà khắc kỷ coi con người sinh ra để sống cùng nhau; xin giúp khi cần và giúp người khác đều thuận tự nhiên.
- Khắc kỷ là lạnh lùng để thắng trong cạnh tranh. Học thuyết đặt công bằng và lòng tốt với người khác vào trung tâm, không phải chiến thuật làm giàu.
- Khắc kỷ là chấp nhận mọi bất công. Chấp nhận điều đã xảy ra khác với không hành động. Họ vẫn hành động hết sức cho điều đúng, chỉ không để kết quả quyết định sự bình yên.
- Khắc kỷ là cấm buồn. Như mục trên đã nói, họ phân biệt phản ứng tự nhiên với cảm xúc bị phán đoán sai thổi phồng.
- Khắc kỷ là cứ chịu đựng, không cần đến chuyên gia. Không có gì trong học thuyết cấm tìm thầy thuốc. Buồn bã kéo dài nhiều tuần, mất ngủ, không làm nổi việc thường ngày, hay có ý nghĩ tự làm hại mình là lúc cần tìm bác sĩ, chuyên gia tâm lý ngay; triết học không thay được trị liệu.
Phần lớn hiểu lầm đến từ việc chỉ đọc câu trích rời mà không đọc ngữ cảnh. Đọc vài chục trang của chính Seneca hay Epictetus thường đủ để thấy hình ảnh "gồng mình" lệch xa ra sao.
Chủ nghĩa khắc kỷ bị phê bình ở đâu
Phê bình kinh điển, từ phía Aristotle và về sau nhiều người khác, là nói đức hạnh tự nó đủ cho hạnh phúc thì xa thực tế. Một người tốt bị tra tấn có thật là hạnh phúc? Người khắc kỷ trả lời có, theo nghĩa của họ, nhưng nhiều người đọc thấy câu trả lời đó như một cách đổi nghĩa chữ cho vừa học thuyết.
Phê bình thứ hai là nguy cơ thụ động chính trị. Nếu chỉ bận tâm điều mình kiểm soát, người ta có dễ buông tay trước bất công xã hội không? Các nhà khắc kỷ cổ đại thật ra tham gia đời sống chung rất nhiều, nhưng cách giới thiệu khắc kỷ thời nay đôi khi rút hẳn về chuyện cá nhân, biến nó thành kỹ thuật giữ bình tĩnh trong công sở.
Phê bình thứ ba hướng vào giọng điệu với mất mát. Epictetus khuyên nhắc mình rằng người thân là phàm nhân, có thể mất bất cứ lúc nào. Ý đó có thể giúp trân trọng hiện tại, nhưng nếu dùng sai lúc, với người đang tang thương, nó nghe như sự lạnh lùng. Khắc kỷ là cái khung để tự rèn mình, không phải câu để nói với người đang đau.
Bắt đầu với khắc kỷ thế nào cho khỏi lạc
Cách vào dễ nhất là đọc chính nguồn, bản dịch có chú thích tốt. Cuốn Cẩm nang của Epictetus ngắn, đọc trong một buổi; Suy tưởng của Marcus Aurelius đọc được từng đoạn rời; các bức thư của Seneca gửi Lucilius là cửa vào ấm áp nhất, mỗi thư bàn một chuyện đời. Đọc chậm, mỗi ngày một đoạn, hiệu quả hơn đọc liền một mạch.
Ý trung tâm nên nắm trước là phân đôi kiểm soát của Epictetus, phần được bàn riêng trong một bài khác của trang. Từ đó các ý khác tự nối vào: vì sao nên sửa phán đoán, vì sao không nên treo sự bình yên vào lời khen, vì sao chuẩn bị tinh thần cho điều xấu lại giúp sống nhẹ hơn.
Ví dụ giả định: anh Quân, 33 tuổi, kỹ sư, bắt đầu đọc khắc kỷ vì hay cáu khi kẹt xe. Sau vài tháng, điều anh nhận được không phải là hết cáu, mà là nhận ra cơn cáu sớm hơn, gọi tên được phán đoán đằng sau nó, "mình bị thiệt", và chọn không nuôi nó thêm. Thay đổi nhỏ, nhưng lặp lại mỗi ngày thì thành nếp. Đó đúng là tinh thần của trường phái: không phải thay đổi thế giới, mà thay đổi chỗ đứng của mình trước nó.
Câu hỏi thường gặp
Chủ nghĩa khắc kỷ có phải là sống kham khổ?
Không hẳn. Người khắc kỷ đề cao sống giản dị và có tập chịu thiếu thốn để không lệ thuộc tiện nghi, nhưng không coi kham khổ là mục tiêu. Seneca rất giàu, Marcus là hoàng đế; điều họ muốn là không để hạnh phúc treo vào của cải.
Người khắc kỷ có được buồn không?
Có. Họ thừa nhận những phản ứng đầu tiên như giật mình, đau lòng là tự nhiên. Cái họ tập là không để phán đoán sai thổi phồng cảm xúc thành cơn giận hay nỗi sợ kéo dài. Seneca từng viết rằng đau buồn khi mất người thân là điều tự nhiên.
Nên đọc tác phẩm khắc kỷ nào đầu tiên?
Cẩm nang của Epictetus ngắn và cô đọng, đọc trong một buổi. Nếu thích giọng ấm áp hơn, hãy bắt đầu bằng Thư gửi Lucilius của Seneca. Suy tưởng của Marcus Aurelius hợp đọc từng đoạn ngắn mỗi ngày.
Khắc kỷ khác Epicurus ở điểm nào?
Khắc kỷ coi đức hạnh là điều tốt duy nhất và khuyến khích tham gia việc chung. Epicurus coi khoái lạc, hiểu là thân không đau lòng không rối, là đích, và khuyên tránh chính trường. Hai bên cùng đề cao sống giản dị và làm chủ ham muốn.
Khắc kỷ có giúp được người đang lo âu, trầm cảm không?
Một số ý tưởng khắc kỷ đã truyền cảm hứng cho các phương pháp trị liệu tâm lý hiện đại, nhưng đọc triết học không thay được điều trị. Nếu buồn kéo dài nhiều tuần, mất ngủ, không làm nổi việc thường ngày, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Chữ khắc kỷ trong tiếng Việt có cùng nghĩa với Stoic?
Không hoàn toàn. Khắc kỷ trong cách nói thường ngày nghiêng về kiềm chế, chịu đựng. Stoic đến từ tên dãy hiên ở Athens nơi Zeno giảng bài, và học thuyết rộng hơn nhiều, gồm cả đạo đức, cách nhìn tự nhiên và cách sống với người khác.