Với Aristotle, đức hạnh là một nét tính cách được rèn bằng thói quen, giúp ta cảm nhận và hành động "đúng mức": đúng lúc, đúng chuyện, đúng người, đúng cách, và nằm giữa hai thái cực đều hỏng là thái quá và bất cập. Can đảm nằm giữa liều lĩnh và hèn nhát; hào phóng nằm giữa phung phí và keo kiệt. Đó là học thuyết trung dung, và nó là câu trả lời cụ thể nhất của Aristotle cho câu hỏi sống tốt nghĩa là sống thế nào.
Trung dung hay bị hiểu thành "chia đôi cho êm" hoặc "lúc nào cũng nhẹ nhàng vừa phải". Aristotle không nói vậy. Phần dưới giải thích trung dung đúng nghĩa, bảng các cặp thái cực, vì sao đức hạnh phải tập chứ không học thuộc được, những chỗ học thuyết này yếu, và cách dùng nó khi phải chọn giữa nói thẳng hay im lặng trong đời thường.
Đức hạnh trong tiếng Hy Lạp nghĩa là "giỏi", không chỉ là "ngoan"
Chữ Aristotle dùng là aretē, nghĩa gốc là sự xuất sắc, cái giỏi của một thứ. Con ngựa có aretē khi chạy nhanh và chở người vững; con mắt có aretē khi nhìn rõ. Khi dịch là "đức hạnh", tiếng Việt dễ kéo chữ này về phía nết na, hiền lành. Thật ra nghĩa gần hơn là "phẩm chất tốt của con người", những năng lực khiến một người sống ra người một cách xuất sắc.
Aristotle chia làm hai nhóm. Nhóm thứ nhất là đức hạnh trí tuệ, như hiểu biết và sự khôn ngoan, chủ yếu có được qua học và trải nghiệm. Nhóm thứ hai là đức hạnh tính cách, như can đảm, tiết độ, hào phóng, công bằng, hình thành qua thói quen. Học thuyết trung dung áp vào nhóm thứ hai.
Hiểu như vậy thì thấy vì sao đức hạnh nối thẳng vào hạnh phúc trong học thuyết của ông. Nếu eudaimonia là sống tốt và làm tốt, thì đức hạnh chính là "tay nghề sống": người có tay nghề thì xử lý tình huống đời sống một cách khéo léo, đúng chỗ, và từ đó đời họ tươi tốt. Không có tay nghề, người ta vẫn sống, nhưng vấp liên tục ở những chỗ người khéo đi qua nhẹ nhàng.
Trung dung không phải trung bình cộng mà là "đúng mức đối với ta"
Aristotle phân biệt hai kiểu điểm giữa. Điểm giữa của một vật là con số cố định: giữa hai và mười là sáu. Điểm giữa "đối với ta" thì tuỳ người, tuỳ tình huống. Ông lấy ví dụ ăn uống: nếu mười phần thức ăn là quá nhiều và hai phần là quá ít, huấn luyện viên không vì thế mà bảo mọi người ăn sáu phần. Với đô vật Milo nổi tiếng khoẻ, sáu phần có khi còn ít; với người mới tập, sáu phần có khi đã quá nhiều.
Nên trung dung không bảo ta lúc nào cũng nhẹ nhàng. Có những lúc tức giận mạnh mẽ mới là đúng mức, như khi thấy người yếu bị bắt nạt ngay trước mặt. Aristotle viết rằng tức giận thì ai cũng làm được, dễ thôi; nhưng giận đúng người, đúng mức, đúng lúc, đúng mục đích và đúng cách thì không dễ, và không phải ai cũng làm được.
Ông cũng nói rõ có những việc không có điểm giữa: ngoại tình, trộm cắp, giết người không có "mức vừa phải". Trung dung áp cho cảm xúc và hành động bình thường của đời sống, không phải lời biện hộ cho việc làm sai "một chút thôi". Đây là chỗ nhiều người trích Aristotle hay bỏ quên.
Các cặp thái cực và đức hạnh ở giữa
Bảng dưới phỏng theo danh sách trong quyển II và quyển IV của Đạo đức học Nicomachus, diễn lại bằng chữ thường dùng. Cột giữa là đức hạnh, hai bên là hai kiểu hỏng.
| Chuyện | Bất cập (thiếu) | Đức hạnh (đúng mức) | Thái quá (thừa) |
|---|---|---|---|
| Đối diện nguy hiểm | Hèn nhát | Can đảm | Liều lĩnh |
| Ăn uống, thú vui thân thể | Vô cảm, chẳng thiết gì | Tiết độ | Buông thả |
| Cho đi tiền của | Keo kiệt | Hào phóng | Phung phí |
| Đánh giá bản thân | Tự ti, hạ mình quá đáng | Tự trọng đúng mực | Kiêu căng |
| Cơn giận | Không biết giận cả khi đáng giận | Điềm đạm | Nóng nảy |
| Nói về mình | Giả vờ khiêm tốn | Thật thà | Khoác lác |
| Đùa vui | Cứng nhắc, khó gần | Dí dỏm | Làm trò, cợt nhả |
| Cư xử với người khác | Hay gắt gỏng | Thân thiện | Xu nịnh |
Đọc bảng, đáng chú ý là hai thái cực không cách đều đức hạnh. Can đảm gần liều lĩnh hơn gần hèn nhát; hào phóng gần phung phí hơn keo kiệt. Aristotle nhận xét vậy, và từ đó rút ra một mẹo tập luyện rất thực tế ở mục bên dưới.
Đức hạnh là thói quen: ta trở nên can đảm bằng cách làm việc can đảm
Aristotle viết rằng ta không có đức hạnh sẵn từ lúc sinh ra, cũng không có được nó ngược lại tự nhiên. Ta có khả năng tiếp nhận nó, và nó thành hình qua thói quen. Giống như người thợ xây trở thành thợ xây bằng cách xây, người chơi đàn thành người chơi đàn bằng cách chơi đàn, ta trở nên công bằng bằng cách làm việc công bằng, can đảm bằng cách làm việc can đảm.
Ý này có hệ quả lớn. Thứ nhất, đức hạnh không học thuộc được. Một người đọc hết sách đạo đức mà chưa từng tập nói thật trong tình huống khó thì vẫn chưa có đức thật thà, cũng như đọc sách bơi không làm ai biết bơi. Thứ hai, thói quen nhỏ lúc trẻ quan trọng hơn ta nghĩ, vì nó tích dần thành tính cách.
Thứ ba, và đây là chỗ đáng chú ý nhất: người có đức hạnh thật thì làm điều tốt một cách dễ chịu, không phải cắn răng. Người mới tập thì làm việc tử tế mà trong lòng giằng co; người đã thành nếp thì thấy làm vậy là tự nhiên. Aristotle coi niềm vui khi làm điều tốt là dấu hiệu đức hạnh đã bén rễ. Nói cách khác, hạnh phúc không đến sau đức hạnh như phần thưởng, mà nằm ngay trong cách sống đã thành thạo.
Mẹo của Aristotle khi muốn tìm điểm đúng mức
Cuối quyển II, Aristotle đưa ra vài lời khuyên rất "tay nghề" để tập tới điểm giữa. Diễn lại theo thứ tự:
- Tránh cái cực tệ hơn trước. Trong hai thái cực, thường có một cái hỏng nặng hơn. Chưa tìm ra điểm đúng thì ít nhất tránh cái tệ nhất, như người lái thuyền tránh xoáy nước trước khi lo chọn đường đẹp.
- Biết mình hay nghiêng về đâu. Mỗi người có khuynh hướng riêng: người hay nhịn, người hay bùng. Quan sát xem mình thường trượt về phía nào.
- Kéo ngược về phía bên kia. Aristotle so sánh với việc nắn một thanh gỗ cong: muốn nó thẳng thì uốn hơi quá sang chiều ngược lại. Người hay nhịn tập nói thêm một chút; người hay bùng tập chờ thêm một nhịp.
- Cảnh giác với khoái lạc. Ông nói ta không phải thẩm phán vô tư khi đứng trước cái dễ chịu, nên chỗ nào thấy hấp dẫn quá thì nên nghi mình đang nghiêng.
- Chấp nhận sai lệch nhỏ. Lệch một chút về phía nào cũng chưa đáng trách; người đáng trách là người lệch xa và lệch hoài mà không nhận ra.
Ví dụ giả định: anh Minh, trưởng nhóm 38 tuổi, biết mình hay nhịn để giữ hoà khí, đến mức sai sót của nhân viên lặp lại cả năm. Theo mẹo này, anh không cần biến thành người gay gắt, chỉ cần tập nói thẳng thêm một nấc, trong từng cuộc nói chuyện nhỏ, cho tới khi nói thẳng mà vẫn tôn trọng trở nên tự nhiên.
Sự khôn ngoan thực tiễn: thứ chọn ra điểm giữa trong từng tình huống
Nếu điểm đúng mức thay đổi theo người và tình huống, ai quyết định nó nằm đâu? Aristotle trả lời: người có sự khôn ngoan thực tiễn, chữ Hy Lạp là phronēsis. Đây là đức hạnh trí tuệ giúp nhìn ra trong hoàn cảnh cụ thể này, điều gì là đúng nên làm. Nó không phải trí thông minh sách vở; có người học rất giỏi mà xử sự vụng, có người ít học mà đọc tình huống rất tinh.
Phronēsis lớn lên nhờ kinh nghiệm, nên Aristotle nói người trẻ có thể giỏi toán sớm nhưng hiếm khi khôn ngoan thực tiễn sớm. Nó cũng không tách khỏi đức hạnh tính cách: người không có can đảm thì dù biết điều đúng vẫn không làm; người không có khôn ngoan thì can đảm dễ hoá liều. Hai thứ phải đi cùng, giống tay lái và động cơ của một chiếc xe.
Điểm này làm học thuyết của Aristotle khác các bộ quy tắc kiểu "luôn luôn làm A, không bao giờ làm B". Ông không đưa công thức, vì ông tin đời sống quá đa dạng để công thức phủ hết. Ông đưa hình mẫu: hãy hỏi một người khôn ngoan, tử tế mà mình kính trọng sẽ làm gì ở đây. Câu hỏi đó, nhiều khi, giúp ra quyết định nhanh hơn mọi bảng nguyên tắc.
Chỗ yếu của học thuyết trung dung, và vì sao nó vẫn đáng đọc
Phê bình thường gặp nhất là trung dung mơ hồ. Bảo "giận đúng mức, đúng lúc" thì ai cũng gật, nhưng khi đang đứng giữa một cuộc cãi nhau, câu đó không nói cho ta biết nên nói gì. Aristotle sẽ đáp rằng đó chính là việc của khôn ngoan thực tiễn; người phê bình đáp lại rằng như vậy học thuyết đẩy hết việc khó sang một khái niệm khác.
Phê bình thứ hai là "đúng mức" phụ thuộc văn hoá. Mức khiêm tốn được coi là đẹp ở làng quê Việt có thể bị coi là thiếu tự tin ở nơi khác. Danh sách đức hạnh của Aristotle cũng mang dấu một tầng lớp: có một đức gọi là "hào hùng", nói về cách tiêu tiền lớn cho việc công, rõ ràng chỉ dành cho người giàu.
Cần phân biệt thêm: trung dung của Aristotle và "trung dung" trong sách Nho gia là hai truyền thống khác nhau, chỉ trùng chữ dịch. Gán ghép hai thứ là một ý thú vị để bàn, nhưng đừng coi là một.
Dù vậy, cốt lõi của học thuyết vẫn đứng vững và hữu ích: đức tính tốt là kỹ năng, kỹ năng thì tập được, và hầu hết lỗi trong cách sống là trượt về một phía quá xa. Nhìn mình qua bảng các cặp thái cực, ai cũng tìm được ít nhất một chỗ mình hay lệch, và đó là chỗ bắt đầu.
Câu hỏi thường gặp
Trung dung của Aristotle có phải là sống nhạt, không dám mạnh mẽ?
Không. Trung dung là đúng mức đối với tình huống, nên có lúc đúng mức là rất mạnh mẽ: giận khi thấy bất công, nói thẳng khi cần. Cái Aristotle phản đối là thái quá và bất cập, chứ không phải cảm xúc mạnh.
Đức hạnh theo Aristotle có giống đạo đức theo nghĩa hiện nay?
Gần nhưng rộng hơn. Đức hạnh của ông gồm cả những phẩm chất ít ai gọi là đạo đức, như dí dỏm khi trò chuyện hay thân thiện đúng mức. Ông quan tâm tới toàn bộ tay nghề sống của một người, không chỉ chuyện đúng sai.
Làm sao biết mình đang ở đúng điểm giữa?
Aristotle không đưa thước đo cố định. Ông khuyên tránh cái cực tệ hơn trước, biết mình hay nghiêng về đâu để kéo ngược lại, và hỏi xem một người khôn ngoan, tử tế mình kính trọng sẽ làm gì trong tình huống đó.
Có việc nào không có trung dung không?
Có. Aristotle nói rõ các việc như trộm cắp, ngoại tình, giết người không có mức vừa phải nào; chúng sai ngay từ bản chất. Học thuyết trung dung chỉ áp cho cảm xúc và hành động bình thường như sợ, giận, tiêu tiền, đùa vui.
Trung dung của Aristotle có giống trung dung của Nho gia không?
Chỉ giống ở chữ dịch và ở ý chung là tránh thái quá. Hai học thuyết ra đời ở hai nền văn hoá khác nhau, lập luận khác nhau, nên khi so sánh cần đọc từng bên theo bối cảnh riêng, không coi là một.
Đức hạnh có liên quan gì tới hạnh phúc?
Với Aristotle, hạnh phúc theo nghĩa eudaimonia chính là hoạt động theo đức hạnh trong cả một đời. Người có đức hạnh thành nếp làm điều tốt một cách tự nhiên và thấy vui, nên đức hạnh không phải cái giá phải trả cho hạnh phúc mà là hình dạng của nó.