Diogenes xứ Sinope, người nổi tiếng nhất của phái khuyển nho, cho rằng hạnh phúc là tự do, và tự do có được khi con người cần càng ít càng tốt: sống theo tự nhiên, bỏ tục lệ vô lý, không lệ thuộc của cải, địa vị hay lời khen. Ông sống trong một chiếc vò đất lớn ở Athens, ăn xin, nói thẳng với cả người quyền thế, và biến đời mình thành một màn thị phạm cho lối sống ấy.
Chữ "khuyển nho" dịch từ chữ Hy Lạp kynikos, nghĩa là "như chó", biệt danh người ta gán cho Diogenes vì lối sống chẳng kiêng dè gì. Phần dưới kể những giai thoại nổi tiếng, tách đâu là ý thật đâu là chuyện thêu dệt, giải thích phái này nghĩ gì về hạnh phúc, ảnh hưởng của họ lên phái khắc kỷ, chỗ cực đoan nên bỏ, và phần nào còn dùng được với người đang muốn sống gọn hơn hôm nay.
Diogenes là ai, và vì sao biết về ông phải dè dặt
Diogenes sinh khoảng năm 412 trước Công nguyên ở Sinope, một thành bên bờ Biển Đen, mất khoảng năm 323 ở Corinth. Theo các nguồn cổ, cha ông làm việc liên quan tới đúc tiền, và hai cha con dính vào một vụ làm hỏng tiền, có thể là làm giả; Diogenes phải rời quê. Về sau ông nói đùa rằng việc của mình là "làm hỏng đồng tiền", tức là lật đổ những giá trị người đời đang dùng như tiền tệ.
Ông đến Athens, theo truyền thống là gặp Antisthenes, người từng theo Socrates, và đi tiếp con đường đặt đức hạnh lên trên mọi thứ. Diogenes không để lại tác phẩm nào còn giữ được. Gần như mọi điều ta biết đến từ cuốn Đời sống và học thuyết của các triết gia lừng danh do Diogenes Laërtius viết, khoảng năm trăm năm sau.
Vì vậy cần đọc các giai thoại về ông như truyện kể truyền miệng: nhiều chuyện có thể đã được thêm thắt, có chuyện gán cho người khác. Giá trị của chúng nằm ở chỗ chúng cho thấy người đời sau nhớ Diogenes vì điều gì, và cái lõi tư tưởng mà các câu chuyện cùng chỉ về.
Những giai thoại nổi tiếng và ý nằm sau chúng
Chiếc vò thay cho nhà. Diogenes ngủ trong một chiếc vò đất lớn, loại dùng chứa rượu hay ngũ cốc, đặt gần một đền thờ. Ý không phải khổ hạnh để khoe, mà để chứng minh con người cần ít hơn rất nhiều so với điều họ nghĩ.
Vứt cái bát cuối cùng. Thấy một đứa trẻ khum tay uống nước, ông vứt luôn cái bát gỗ của mình và nói đại ý: một đứa trẻ đã thắng ta về sự giản dị. Câu chuyện nhắm vào những đồ vật ta giữ chỉ vì quen.
Đèn giữa ban ngày. Ông cầm đèn đi giữa phố lúc trời sáng, ai hỏi thì bảo đang tìm một con người. Ý chê rằng giữa đám đông có rất ít người sống đúng là người, theo đúng khả năng lý trí và đức hạnh của mình.
Tránh ra cho khỏi che nắng. Chuyện được kể nhiều nhất: Alexander Đại đế đến gặp, hỏi ông muốn gì, ông đáp hãy đứng tránh sang một bên, đừng che nắng. Người có quyền ban mọi thứ gặp người không cần gì cả.
Công dân thế giới. Được hỏi quê ở đâu, ông trả lời mình là công dân của thế giới, chữ Hy Lạp là kosmopolitēs. Ý nói lòng trung thành của ông không thuộc về thành bang nào, mà thuộc về con người nói chung.
Phái khuyển nho nghĩ gì về hạnh phúc
Cốt lõi của khuyển nho có ba ý. Thứ nhất là tự túc, chữ Hy Lạp autarkeia: người hạnh phúc là người đủ với chính mình, không cần ai hay cái gì bên ngoài mới sống được. Càng cần ít, càng ít bị nắm thóp. Người cần nhiều thì phải chiều lòng nhiều người, chịu luồn cúi nhiều chỗ.
Thứ hai là sống theo tự nhiên, nhưng theo nghĩa khắt khe hơn người khắc kỷ: tự nhiên là những gì cơ thể và lý trí thật sự đòi, còn tục lệ, nghi thức, phép lịch sự, của cải, danh vọng phần lớn là thứ người ta tự trói vào nhau. Diogenes cố ý vi phạm tục lệ ở nơi công cộng để chỉ ra chúng không có cơ sở tự nhiên nào.
Thứ ba là tự do ngôn luận theo nghĩa nói thẳng, chữ parrhēsia: nói sự thật với bất kỳ ai, kể cả người quyền thế, chấp nhận hậu quả. Diogenes coi đây là điều đẹp nhất ở con người. Ghép lại, hạnh phúc của khuyển nho là sự tự do của người không còn gì để mất, nên không còn gì để sợ. Đó là một kiểu hạnh phúc rất khác với hình dung yên ổn, đầy đủ thường gặp, và chính vì khác nên nó đáng để đặt bên cạnh mà soi lại những gì mình đang coi là cần.
Crates và Hipparchia: khuyển nho cũng có một chuyện tình
Không phải người khuyển nho nào cũng gay gắt như Diogenes. Crates xứ Thebes, một người thừa kế giàu có, được kể là đã cho đi tài sản để sống theo lối khuyển nho. Ông nổi tiếng hiền hậu, hay được mời đến nhà người ta để hoà giải các cuộc cãi vã, đến mức có biệt danh là "người mở cửa", vì nhà nào ông cũng được đón vào.
Hipparchia, xuất thân gia đình khá giả, yêu Crates và quyết lấy ông dù gia đình phản đối. Crates được kể là đã cởi bỏ hết đồ trước mặt cô và nói đây là toàn bộ gia sản của ông, hãy chọn cho kỹ. Cô vẫn chọn ông, và hai người sống theo lối khuyển nho, cùng đi khắp nơi. Hipparchia là một trong số rất ít phụ nữ triết gia thời cổ đại được ghi tên.
Câu chuyện của họ cho thấy một mặt ít được nhắc: khuyển nho không nhất thiết là cô độc hay khinh người. Ở dạng của Crates, nó là sự giản dị đi cùng lòng tốt. Và chính Crates là thầy đầu tiên của Zeno xứ Citium, người lập ra phái khắc kỷ. Phái khắc kỷ giữ của khuyển nho ý đức hạnh là đủ và sự coi nhẹ của cải, nhưng bỏ đi phần cố ý gây sốc, và thêm vào bổn phận với cộng đồng.
Chỗ cực đoan nên để lại
Lối sống của Diogenes không thể và không nên chép nguyên. Ông sống được một phần là nhờ người khác bố thí: tự túc của ông, nhìn kỹ, cũng dựa vào một xã hội có người làm ra thức ăn và sẵn lòng cho. Nếu ai cũng sống như ông, sẽ không còn ai để xin.
Việc cố ý vi phạm tục lệ, kể cả những việc mà ngày nay coi là thô tục nơi công cộng, có thể có ý nghĩa như một màn phản biện ở Athens cổ đại, nhưng ở đời thường hôm nay chủ yếu làm phiền và xúc phạm người xung quanh. Phép lịch sự không phải lúc nào cũng là gông; nhiều phép lịch sự là cách tôn trọng người khác.
Cuối cùng, giọng khinh người của Diogenes, cầm đèn đi tìm "một con người" như thể mọi người khác không đáng, dễ biến thành thói kiêu ngạo của người tự cho mình sáng suốt hơn thiên hạ. Đây là cái bẫy mà người theo lối sống tối giản thời nay cũng hay rơi vào: từ "mình cần ít" trượt sang "người cần nhiều là kém cỏi".
Tối giản của Diogenes và tối giản thời nay
Phong trào sống tối giản gần đây hay được nối với Diogenes. Bảng dưới cho thấy chỗ giống và chỗ khác.
| Khía cạnh | Diogenes | Tối giản thời nay (phổ biến) |
|---|---|---|
| Mục đích | Tự do khỏi mọi lệ thuộc, sống theo đức hạnh | Nhẹ đầu, gọn nhà, bớt chi tiêu, sống có chủ đích |
| Bỏ cái gì | Gần như mọi đồ vật, tục lệ, địa vị | Đồ thừa, cam kết không cần, thói quen mua sắm |
| Thái độ với xã hội | Thách thức công khai, cố ý gây sốc | Thường lặng lẽ, trong đời riêng |
| Nói thẳng | Trung tâm của lối sống | Ít được nhắc tới |
| Nguy cơ | Sống nhờ người khác, khinh người | Biến tối giản thành một kiểu tiêu dùng mới hay một kiểu khoe khác |
Phần đáng học từ Diogenes không nằm ở việc bỏ bao nhiêu đồ, mà ở câu hỏi ông đặt ra: mình đang cần thứ này, hay chỉ quen có nó; và nếu mất nó, mình còn là mình không. Câu hỏi ấy dùng được cho cả một căn hộ đầy đồ lẫn một cuốn lịch kín việc.
Thử một bài tập kiểu khuyển nho, phiên bản nhẹ
Không cần ngủ trong vò. Bài tập dưới giữ lại tinh thần thử thách sự lệ thuộc, mà không làm phiền ai:
- Chọn một thứ mình dùng hằng ngày và tin là "không thể thiếu": cà phê ngoài quán, đi xe thay vì đi bộ quãng ngắn, điện thoại lúc ăn.
- Bỏ nó trong một tuần, hoặc thay bằng phiên bản giản dị nhất.
- Mỗi tối ghi ngắn: hôm nay thiếu nó thì khó chịu ở đâu, khó chịu bao lâu, có điều gì bất ngờ dễ chịu hơn không.
- Cuối tuần tự hỏi: mình cần nó, hay chỉ quen nó? Nếu cần, giữ lại với lòng biết ơn; nếu chỉ quen, quyết định có tiếp tục không.
- Ghi lại một điều mình đã muốn nói thẳng trong tuần mà chưa nói, và nghĩ xem nói ra bằng cách nào cho thật mà vẫn tử tế.
Mục tiêu không phải là tước đoạt bản thân. Diogenes có lẽ sẽ chê bài tập này là quá nhẹ, nhưng Crates thì có lẽ sẽ mỉm cười. Biết mình tự do được tới đâu với một thứ nhỏ, ta sẽ bớt sợ mất những thứ lớn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Diogenes có thật sự sống trong một cái thùng?
Nguồn cổ kể ông sống trong một chiếc vò đất lớn, loại dùng chứa rượu hay ngũ cốc, chứ không phải thùng gỗ như tranh vẽ đời sau. Chi tiết có thể được thêu dệt, nhưng việc ông sống cực kỳ giản dị thì các nguồn đều thống nhất.
Vì sao gọi là phái khuyển nho?
Khuyển nho dịch từ chữ Hy Lạp kynikos, nghĩa là như chó. Biệt danh này được gán cho Diogenes vì ông sống ngoài đường, chẳng kiêng dè tục lệ. Ông nhận luôn biệt danh và nói chó biết phân biệt bạn với kẻ thù.
Chuyện Diogenes và Alexander Đại đế có thật không?
Không kiểm chứng được. Câu chuyện được nhiều nguồn cổ kể lại, nổi tiếng nhất là Plutarch và Diogenes Laërtius, với chi tiết khác nhau. Nên đọc nó như một giai thoại minh hoạ tinh thần khuyển nho hơn là sự kiện lịch sử chắc chắn.
Phái khuyển nho liên quan gì tới phái khắc kỷ?
Zeno, người lập ra phái khắc kỷ, học với Crates, một người khuyển nho. Phái khắc kỷ giữ ý đức hạnh là đủ cho hạnh phúc và sự coi nhẹ của cải, nhưng bỏ phần cố ý gây sốc và đề cao bổn phận với cộng đồng.
Có nên sống tối giản như Diogenes không?
Không nên chép nguyên. Lối sống của ông dựa một phần vào bố thí và có nhiều hành vi gây phiền người khác. Phần đáng học là câu hỏi ông đặt ra: mình cần thứ này hay chỉ quen có nó, và lòng can đảm nói thật một cách tử tế.
Chữ cynic trong tiếng Anh có cùng nghĩa với khuyển nho không?
Không. Cynic ngày nay nghĩa là người hay nghi ngờ, coi thường động cơ tốt của người khác. Phái khuyển nho cổ đại thì tin vào đức hạnh và sống theo nó rất nghiêm túc; nghĩa hiện đại chỉ giữ lại phần giễu cợt.