MuuCau.comMưu Cầu
Thực hành triết học mỗi ngày

Viết bản tuyên ngôn sống của riêng mình: giá trị cốt lõi và điều không đánh đổi

Bản tuyên ngôn sống là một trang ngắn ghi những giá trị cốt lõi và vài điều mình không đánh đổi. Cách viết sáu bước, ví dụ, chỗ hay sai và cách thử với tình huống thật.

Close-up of hands pinning a small blank card to a cork board above a wooden desk, a pencil and a sprig of white jasmine beside it, soft morning light

Bản tuyên ngôn sống là một trang ngắn, viết bằng chữ của mình, ghi ba tới năm giá trị cốt lõi, mỗi giá trị được diễn ra thành hành động cụ thể, và vài điều mình không đánh đổi dù được trả giá nào. Nó không phải mục tiêu cần đạt hay kế hoạch đời người, mà là cái la bàn để dùng khi gặp lựa chọn khó, khi bị cuốn theo người khác, khi mệt mỏi và quên mình muốn sống ra sao.

Bài này kể vài tiền lệ từ cuốn cẩm nang của Epictetus đến mười ba đức tính của Benjamin Franklin, phân biệt tuyên ngôn sống với mục đích sống, rồi đi qua sáu bước viết, một ví dụ, những chỗ hay sai, và cách thử bản tuyên ngôn với tình huống thật.

Tiền lệ: những người đã viết nguyên tắc sống cho chính mình

Chữ Hy Lạp enkheiridion, tên cuốn sách nhỏ ghi lại lời dạy của Epictetus do học trò Arrian biên soạn, có nghĩa là "thứ cầm trong tay"; chữ này cũng từng được dùng để gọi con dao nhỏ mang bên người. Ý của nó là: những nguyên tắc sống phải ngắn và gần đến mức rút ra dùng được ngay khi cần, không phải nằm trong sách dày trên giá. Cuốn Suy tưởng của Marcus Aurelius cũng là một kiểu như vậy, viết cho chính mình, lặp đi lặp lại vài nguyên tắc để tự nhắc.

Gần hơn, trong cuốn tự truyện của mình, Benjamin Franklin kể rằng thời trẻ ông lập danh sách mười ba đức tính, như điều độ, im lặng, ngăn nắp, quyết tâm, tiết độ trong chi tiêu, cần cù, thành thật, mỗi đức tính kèm một câu định nghĩa ngắn. Ông kẻ một cuốn sổ nhỏ, mỗi tuần tập trung một đức tính, đánh dấu những ngày phạm lỗi. Ông thừa nhận không bao giờ đạt được hết, nhưng nói rằng nhờ cố gắng ấy mà ông thành người tốt hơn so với nếu không thử.

Hai tiền lệ này cho thấy hai đặc điểm của một bản tuyên ngôn sống tốt: ngắn để mang theo được, và cụ thể để kiểm được. Một trang toàn chữ đẹp mà không biết làm gì vào sáng thứ Hai là trang trang trí.

Tuyên ngôn sống khác mục đích sống và mục tiêu ra sao

Ba khái niệm này hay bị trộn lẫn. Mục tiêu là điều cụ thể muốn đạt, có hạn chót, như học xong thạc sĩ trong hai năm. Mục đích sống là câu trả lời cho câu hỏi mình sống vì điều gì, hướng đi lớn của cả đời. Tuyên ngôn sống thì nằm ở tầng khác: nó không nói mình đi đâu, mà nói mình đi như thế nào. Những giá trị nào mình giữ trên đường, dù đích đến là gì.

Một người có thể đổi mục tiêu mỗi năm, thậm chí đổi mục đích sống sau một biến cố lớn, mà vẫn giữ nguyên tuyên ngôn sống: vẫn thành thật, vẫn không bỏ mặc người nhà, vẫn làm việc cho tử tế. Ngược lại, một người đạt được mọi mục tiêu bằng cách bỏ những giá trị mình từng coi trọng thường thấy chiến thắng ấy rỗng.

Theo cách nói của người khắc kỷ, mục tiêu và kết quả thường nằm một phần ngoài tầm tay; còn giá trị và cách mình hành động thì nằm trọn trong tay. Tuyên ngôn sống là bản ghi của phần nằm trọn trong tay ấy, vì thế nó là thứ vững nhất để dựa vào khi mọi thứ khác lung lay.

Điều không đánh đổi: phần ngắn nhất mà quan trọng nhất

Giá trị cốt lõi cho biết mình muốn hướng tới đâu; điều không đánh đổi cho biết mình không bao giờ bước qua đâu. Hai phần này khác nhau như la bàn và hàng rào. La bàn có thể lệch một chút mà vẫn tới nơi; hàng rào thì hoặc giữ, hoặc không. Trong những lúc mệt, bị cám dỗ, bị ép, người ta thường không đủ sức suy nghĩ về giá trị, nhưng vẫn nhớ được một câu "mình không làm điều này".

Epictetus có một hình ảnh hay về chuyện này: mỗi người tự định giá chính mình, và phải biết mình bán với giá nào. Có người chịu nói dối vì một bữa ăn, có người không chịu dù được cả gia tài. Viết ra điều không đánh đổi là định giá trước, khi đầu óc còn tỉnh, để lúc bị trả giá thì không phải mặc cả với chính mình.

Điều không đánh đổi nên ít và rất cụ thể, thường hai tới bốn câu. Nó không phải danh sách đạo đức chung chung mà là những ranh giới gắn với nghề nghiệp và hoàn cảnh riêng: người làm kế toán, người làm bác sĩ, người làm cha mẹ đơn thân sẽ có những ranh giới khác nhau. Câu hỏi để tìm ra chúng: có điều gì nếu mình làm, mình sẽ không còn nhìn thẳng được vào mắt con mình, hay vào chính mình trong gương.

Sáu bước viết, trong khoảng hai buổi

Đừng viết một mạch. Chia làm hai buổi cách nhau vài ngày, để có thời gian nghĩ lại. Buổi đầu làm bước một tới ba, buổi sau làm bước bốn tới sáu:

  1. Nhớ lại những khoảnh khắc tự hào và hối tiếc. Ghi ba lúc mình thấy tự hào về cách mình đã cư xử, và ba lúc hối tiếc. Không cần là chuyện lớn.
  2. Rút ra giá trị nằm dưới mỗi khoảnh khắc. Tự hào vì đã nói thật dù bị thiệt: giá trị là trung thực. Hối tiếc vì vắng mặt khi bố ốm: giá trị là gia đình. Gom lại thành danh sách.
  3. Chọn ba tới năm giá trị. Gạch bớt cho tới khi còn những cái mà bỏ đi thì mình không còn là mình. Danh sách dài hơn năm là chưa chọn.
  4. Diễn mỗi giá trị thành hành động. Không viết "trung thực" trơn mà viết "không nói dối để tránh phiền, kể cả lời nói dối nhỏ với khách". Phải đọc lên là biết sáng mai làm gì.
  5. Viết vài điều không đánh đổi. Hai tới bốn câu dạng "dù được gì cũng không…". Đây là ranh giới, không phải lý tưởng.
  6. Gói lại trong một trang và để chỗ dễ thấy. Dán trong sổ, để trong ví, chép vào ghi chú điện thoại. Theo tinh thần của Epictetus, nó phải "cầm trong tay" được.

Đọc lại bản nháp sau một tuần. Câu nào đọc lên thấy giả, thấy như đang viết cho người khác xem, thì sửa hoặc bỏ. Bản tuyên ngôn chỉ có ích khi mình tin từng chữ.

Một bản ví dụ

Ví dụ giả định: anh Khoa, 42 tuổi, kỹ sư xây dựng, có hai con. Bản tuyên ngôn của anh gồm bốn giá trị và ba điều không đánh đổi, viết vừa một trang sổ.

Giá trịDiễn thành hành động
Trung thực trong nghềKhông ký nghiệm thu hạng mục mình chưa tự xem. Báo sai sót của mình trước khi người khác phát hiện.
Có mặt với gia đìnhĂn tối với vợ con ít nhất năm buổi mỗi tuần. Tối Chủ nhật không mở máy làm việc.
Học suốt đờiMỗi tháng đọc xong một cuốn sách ngoài chuyên môn. Hỏi người trẻ trong nhóm điều họ biết mà mình chưa biết.
Tử tế với người yếu thếGọi công nhân bằng tên. Không lớn tiếng với người không thể cãi lại mình.
Không đánh đổiKhông làm sai thiết kế để đẩy nhanh tiến độ. Không giấu vợ những quyết định lớn. Không vắng mặt khi bố mẹ ốm nặng vì một công trình.

Để ý rằng không câu nào nói về chức vụ hay thu nhập. Đó không phải vì những thứ ấy không quan trọng với anh Khoa, mà vì chúng là mục tiêu, nằm ở tầng khác. Bản tuyên ngôn chỉ ghi cách anh muốn đi, dù đích đến có thay đổi.

Cũng để ý rằng mỗi dòng đều kiểm được. Cuối tuần, anh có thể tự hỏi mình đã ăn tối với con mấy buổi, đã ký gì mà chưa xem. Câu trả lời không phải lúc nào cũng đẹp, nhưng ít ra là rõ.

Những chỗ hay sai khi viết

Chép giá trị của người khác. Lấy nguyên danh sách từ sách phát triển bản thân hay từ khẩu hiệu công ty. Đọc thì hay mà không ăn vào đâu, vì không mọc ra từ đời mình. Bước một và hai tồn tại để tránh lỗi này.

Toàn chữ trừu tượng. "Yêu thương, chân thành, cống hiến" không giúp được gì khi đứng trước một lựa chọn khó. Phải xuống tới mức hành động.

Quá nhiều giá trị. Mười hai giá trị là không có giá trị nào. Khi các giá trị đụng nhau, mà chúng sẽ đụng, danh sách dài không giúp chọn.

Viết để người khác đọc. Một bản tuyên ngôn viết để đăng lên mạng sẽ tự động đẹp hơn mình thật. Đây là văn bản riêng, như cuốn sổ của Marcus Aurelius.

Coi nó là bất biến. Người ta thay đổi. Giá trị cốt lõi ít đổi, nhưng cách diễn ra hành động nên được sửa khi hoàn cảnh đổi: có con, chuyển nghề, bố mẹ già.

Thử bản tuyên ngôn với tình huống thật và đọc lại mỗi năm

Một bản tuyên ngôn chỉ chứng minh giá trị khi gặp lựa chọn khó. Sau khi viết xong, thử nó với những tình huống mình đã hoặc có thể gặp:

  • Một cơ hội thăng tiến đòi chuyển đi xa gia đình ba năm. Bản tuyên ngôn nói gì, và mình có chấp nhận câu trả lời đó không.
  • Một người bạn lâu năm nhờ mình xác nhận một điều không hoàn toàn đúng. Giá trị trung thành và giá trị trung thực đụng nhau, mình đặt cái nào trước.
  • Một tuần quá tải, mọi giá trị đều không giữ được. Mình bỏ cái nào trước, và cái nào giữ đến cùng.
  • Một lời mời kiếm thêm hấp dẫn nhưng mập mờ. Điều không đánh đổi nào được gọi tên.

Nếu bản tuyên ngôn cho ra câu trả lời mà mình thấy đúng, nó đang làm việc. Nếu nó im lặng hoặc cho câu trả lời mình không chấp nhận, đó là dịp sửa: có thể thiếu một giá trị, có thể thứ tự chưa đúng, có thể một dòng chỉ là chữ đẹp.

Chọn một ngày cố định mỗi năm, như ngày sinh nhật hay đêm giao thừa, để đọc lại cả trang. Không cần viết lại từ đầu, chỉ cần hỏi: năm qua mình đã sống theo trang này tới đâu, và trang này còn đúng với mình không. Franklin thừa nhận chưa bao giờ đạt hết mười ba đức tính; cái ông giữ được là thói quen nhìn lại. Đó có lẽ là phần quý nhất của bất kỳ bản tuyên ngôn nào.

Câu hỏi thường gặp

Bản tuyên ngôn sống là gì?

Đó là một trang ngắn ghi ba tới năm giá trị cốt lõi của mình, mỗi giá trị diễn thành hành động cụ thể, kèm vài điều không đánh đổi. Nó dùng như la bàn khi gặp lựa chọn khó, không phải mục tiêu hay kế hoạch đời người.

Tuyên ngôn sống khác mục đích sống thế nào?

Mục đích sống trả lời câu mình sống vì điều gì, tức hướng đi lớn. Tuyên ngôn sống trả lời câu mình đi như thế nào, tức những giá trị giữ trên đường dù đích đến là gì. Một người có thể đổi mục đích mà vẫn giữ tuyên ngôn sống.

Nên có bao nhiêu giá trị cốt lõi?

Ba tới năm là vừa. Nhiều hơn thì khó nhớ và không giúp chọn khi các giá trị xung đột với nhau. Cách lọc là gạch bớt tới khi còn những giá trị mà bỏ đi thì mình không còn là mình.

Làm sao tìm ra giá trị cốt lõi của mình?

Nhớ lại vài lúc mình tự hào và vài lúc mình hối tiếc về cách đã cư xử, rồi hỏi điều gì nằm bên dưới mỗi lúc ấy. Giá trị rút từ trải nghiệm thật thường đúng hơn giá trị chọn từ danh sách có sẵn.

Mười ba đức tính của Benjamin Franklin là gì?

Franklin kể trong tự truyện danh sách gồm điều độ, im lặng, ngăn nắp, quyết tâm, tiết độ trong chi tiêu, cần cù, thành thật, công bằng, chừng mực, sạch sẽ, bình thản, trong sạch và khiêm tốn. Ông tập mỗi tuần một đức tính và tự thừa nhận chưa bao giờ đạt hết.

Bao lâu nên đọc lại bản tuyên ngôn sống?

Nên để ở chỗ dễ thấy để đọc khi gặp lựa chọn khó, và đọc kỹ lại mỗi năm một lần vào một ngày cố định. Giá trị cốt lõi ít đổi, nhưng cách diễn thành hành động nên sửa khi hoàn cảnh sống thay đổi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138