MuuCau.comMưu Cầu
Hạnh phúc là gì

Ngũ phúc của người xưa và hạnh phúc hôm nay: thọ, phú, khang ninh còn nghĩa gì

Ngũ phúc trong thiên Hồng Phạm gồm thọ, phú, khang ninh, du hảo đức, khảo chung mệnh. Nghĩa gốc của từng phúc, lục cực đối lại, và năm điều ấy còn đúng gì cho hôm nay.

Four generations of a Vietnamese family gathered around a round tray of food on a tiled courtyard during Tet, seen from a high angle, faces turned away, warm red light

Ngũ phúc là năm điều phúc được nêu trong thiên Hồng Phạm của Kinh Thư: thọ là sống lâu, phú là giàu đủ, khang ninh là thân khoẻ lòng yên, du hảo đức là yêu chuộng đức tốt, và khảo chung mệnh là sống trọn đời, ra đi êm thấm. Câu chúc "ngũ phúc lâm môn" ngày Tết có gốc từ đây. Đọc kỹ, danh sách cổ này giống một bản định nghĩa hạnh phúc khá đầy đủ, và có những chỗ người hôm nay hay bỏ quên.

Bài này giải nghĩa từng phúc, so với cách hiểu dân gian "phúc, lộc, thọ", nhìn sang lục cực là sáu điều dữ đối lại, rồi thử hỏi năm điều ấy còn nghĩa gì với một người sống ở thời nay. Đây là góc văn hoá và triết lý sống, không bàn chuyện cầu cúng hay xem hướng nhà.

Ngũ phúc từ đâu mà có

Kinh Thư là một trong những bộ sách kinh điển của Nho gia, ghi lại lời bàn về việc trị nước của các vua thời rất xa xưa. Thiên Hồng Phạm, nghĩa là "khuôn phép lớn", trình bày chín phép trị nước; phép cuối cùng nói về năm điều phúc nên hướng tới và sáu điều dữ cần tránh. Thứ tự được ghi rõ: một là thọ, hai là phú, ba là khang ninh, bốn là du hảo đức, năm là khảo chung mệnh.

Điều đáng chú ý là ngũ phúc ban đầu xuất hiện trong một văn bản về trị nước. Nó không chỉ là lời chúc riêng tư mà là mục tiêu người cầm quyền nên giúp dân đạt được. Nói cách khác, ngay từ gốc, hạnh phúc của mỗi người đã được nhìn trong quan hệ với cách xã hội được tổ chức.

Theo thời gian, ngũ phúc đi vào đời sống dân gian Việt Nam qua chữ viết trên câu đối, hoa văn năm con dơi trên đồ gốm, đồ gỗ (chữ "bức" là con dơi đọc gần chữ "phúc" trong tiếng Hán), và lời chúc đầu năm. Dân gian cũng hay rút gọn thành bộ ba "phúc, lộc, thọ" với hình ba ông quen thuộc, hoặc kể thành "phúc, lộc, thọ, khang, ninh". Các bản kể khác nhau, nhưng bản trong Hồng Phạm vẫn là bản gốc đáng đọc nhất.

Thọ và phú: sống lâu, giàu đủ

Thọ đứng đầu danh sách, và điều này dễ hiểu ở một thời mà bệnh tật, đói kém, chiến tranh khiến nhiều người không sống qua tuổi trung niên. Sống lâu là điều kiện của mọi điều tốt khác: có sống mới thấy con cái trưởng thành, mới tích được hiểu biết. Lễ mừng thọ của người Việt cho thấy tuổi cao được coi là thành tựu của cả gia đình.

Hôm nay tuổi thọ đã khác xa thời trước, và câu hỏi chuyển từ "sống được bao lâu" sang "sống lâu mà thế nào". Thọ mà nằm một chỗ nhiều năm, thọ mà cô đơn, thọ mà con cháu không ai ghé thăm, hiếm ai coi là có phúc. Ngũ phúc đã lường trước điều này: thọ chỉ là phúc thứ nhất, đứng cạnh khang ninh và khảo chung mệnh.

Phú, trong nghĩa gốc, là sự đủ đầy, có của để nuôi thân và gia đình. Nó không phải là giàu hơn người khác. Đứng thứ hai trong danh sách, phú được thừa nhận là cần, nhưng không được đặt trên cùng. Bài học cho hôm nay khá rõ: đủ là một phúc, còn chạy theo thừa chưa chắc đã thêm phúc. Đây là nhận xét về cách sống, không phải lời khuyên về tiền bạc.

Khang ninh: thân khoẻ, lòng yên

Khang là khoẻ mạnh, ninh là yên ổn. Ghép lại, khang ninh chỉ trạng thái thân thể không bệnh tật và đời sống không bị xáo trộn, cả trong nhà lẫn ngoài xã hội. Trong năm phúc, đây có lẽ là phúc gần nhất với cách người hôm nay nghĩ về hạnh phúc: sức khoẻ và bình an.

Điều thú vị là khang ninh gộp cả thân lẫn tâm, cả cá nhân lẫn môi trường sống. Một người khoẻ mà sống giữa xung đột, hay sống yên mà mang bệnh, chưa đủ khang ninh. Cách nhìn này gần với ý của Epicurus về hạnh phúc là thân không đau và tâm không loạn, dù hai truyền thống không hề biết nhau.

Người hôm nay thường coi sức khoẻ là chuyện cá nhân: ăn uống, tập luyện, khám định kỳ. Khang ninh nhắc thêm vế "ninh": một gia đình hoà thuận, một khu phố an toàn, một công việc không khiến người ta mất ngủ. Những thứ đó không chỉ do mình, và chính vì thế mà người xưa gọi chúng là phúc, điều cần vun đắp và cũng cần may mắn.

Vì vậy, khi chúc ai đó khang ninh, ta thật ra đang chúc nhiều hơn một cơ thể khoẻ. Ta chúc cho họ một mái nhà không có tiếng cãi vã, một nơi làm việc không bị chèn ép, một khu xóm biết giúp nhau lúc có chuyện. Người xưa không tách sức khoẻ của một người khỏi sự yên ổn của những gì bao quanh người đó, và cách nhìn ấy vẫn còn nguyên giá trị.

Du hảo đức: phúc duy nhất hoàn toàn do mình

Phúc thứ tư thường bị bỏ quên nhất trong các lời chúc: du hảo đức, nghĩa là yêu chuộng đức tốt, có lòng hướng thiện. Nó không xuất hiện trong bộ ba phúc lộc thọ của dân gian. Nhưng đặt trong danh sách gốc, nó là điểm đặc biệt nhất: bốn phúc kia đều phụ thuộc nhiều vào may rủi, còn yêu điều tốt là việc của chính mình.

Đây là chỗ ngũ phúc gặp Aristotle và phái khắc kỷ. Aristotle đặt đức tính vào trung tâm của hạnh phúc; phái khắc kỷ coi đức hạnh là điều tốt duy nhất hoàn toàn trong tầm tay. Người soạn Hồng Phạm không đi xa đến vậy, nhưng đã đặt đức vào danh sách phúc, tức là coi việc có lòng tốt không chỉ là bổn phận mà là một điều may của chính người có nó.

Ông bà ta nói "tu nhân tích đức", "ăn ở có đức mặc sức mà ăn". Cách nói ấy có phần mong được đền đáp, nhưng lõi của nó vẫn là: sống tử tế là một phần của đời sống tốt, không phải cái giá phải trả để có đời sống tốt. Một người có đủ thọ, phú, khang ninh mà sống không có đức, người xưa không coi là trọn phúc.

Khảo chung mệnh: sống trọn đời, ra đi êm thấm

Phúc cuối cùng là khảo chung mệnh: sống hết tuổi trời, ra đi tự nhiên, không chết oan, chết non, không vật vã. Người hôm nay ít khi nói đến điều này, vì cái chết là chủ đề ngại nhắc. Nhưng người xưa đặt nó vào danh sách phúc một cách thẳng thắn: kết thúc tốt là một phần của một đời tốt.

Cách nhìn này gặp lại câu chuyện Solon và vua Croesus của người Hy Lạp: đừng vội gọi ai là hạnh phúc khi chưa thấy đoạn cuối đời họ. Cả hai truyền thống đều nhận ra rằng hạnh phúc không chỉ là chuỗi ngày tốt, mà là hình dáng của cả một đời, trong đó đoạn kết có sức nặng riêng.

Hôm nay, khảo chung mệnh có thể được hiểu thực tế hơn: những năm cuối đời được chăm sóc tử tế, có người thân bên cạnh, được tôn trọng ý muốn của mình, không phải lo gánh nặng cho con cháu. Những cuộc nói chuyện trong gia đình về điều cha mẹ mong muốn lúc tuổi già, tuy khó mở lời, lại chính là cách con cháu góp phần vào phúc thứ năm của người đi trước.

Ngũ phúc và lục cực: phúc và điều dữ đặt cạnh nhau

Thiên Hồng Phạm nêu sáu điều dữ, gọi là lục cực, đối lại với ngũ phúc. Đặt hai danh sách cạnh nhau thấy rõ người xưa sợ gì và mong gì. Cột cuối là gợi ý cách đọc cho hôm nay.

Ngũ phúcNghĩaĐiều dữ đối lại trong lục cựcĐọc cho hôm nay
ThọSống lâuChết dữ, chết nonSống lâu mà khoẻ, có người bên cạnh
PhúGiàu đủNghèoĐủ cho mình và người thân, không cần hơn người
Khang ninhThân khoẻ, đời yênBệnh tật, lo âuSức khoẻ cùng môi trường sống yên ổn
Du hảo đứcYêu chuộng đức tốtÁc, xấu xaSống tử tế như một phần của đời tốt
Khảo chung mệnhSống trọn, ra đi êmYếu đuối, chết nonTuổi già được chăm sóc, được tôn trọng

Lục cực gồm sáu điều: chết dữ, chết non; bệnh tật; lo âu; nghèo; ác; yếu. Cách ghép từng điều dữ với một phúc trong bảng là để dễ so, không phải cách chia của văn bản gốc. Đáng chú ý là "lo âu" được xếp ngang với bệnh tật và nghèo đói: người xưa đã coi sự bất an trong lòng là một tai hoạ thật, không phải chuyện nhỏ.

Dùng ngũ phúc như một bảng tự soát

Đọc đủ năm, đừng chỉ đọc ba. Lời chúc phúc lộc thọ bỏ mất du hảo đức và khảo chung mệnh. Khi tự nhìn đời mình, thử hỏi cả năm câu: mình có sức sống không, có đủ không, có yên không, có đang sống tử tế không, và mình muốn đoạn cuối đời ra sao.

Phân biệt phần do mình và phần do may. Thọ, khang ninh, khảo chung mệnh phụ thuộc nhiều vào điều ngoài tầm tay. Phú một phần do mình. Du hảo đức gần như hoàn toàn do mình. Dồn sức vào phần mình làm được và bình thản với phần còn lại là cách đọc ngũ phúc theo tinh thần khắc kỷ.

Nhớ rằng phúc là chuyện của nhiều người. Ngũ phúc ra đời trong văn bản về trị nước và được chúc cho cả nhà. Khang ninh của mình gắn với sự yên ổn của người xung quanh; khảo chung mệnh của cha mẹ gắn với sự chăm sóc của con cháu. Phúc của một người hiếm khi tách khỏi phúc của những người bên cạnh.

Câu hỏi thường gặp

Ngũ phúc gồm những gì?

Theo thiên Hồng Phạm trong Kinh Thư, ngũ phúc gồm thọ là sống lâu, phú là giàu đủ, khang ninh là thân khoẻ đời yên, du hảo đức là yêu chuộng đức tốt, và khảo chung mệnh là sống trọn tuổi trời, ra đi êm thấm.

Ngũ phúc lâm môn nghĩa là gì?

Ngũ phúc lâm môn nghĩa là năm điều phúc đến cửa nhà, một lời chúc quen thuộc dịp Tết, thường viết trên câu đối hoặc tranh. Đây là cách người Việt chúc cho gia đình có đủ sức khoẻ, đủ đầy, yên ổn, sống tử tế và trọn vẹn.

Phúc lộc thọ khác ngũ phúc thế nào?

Phúc lộc thọ là bộ ba dân gian, thường gắn với hình ba ông, nhấn vào may mắn, tài lộc và tuổi thọ. Ngũ phúc trong Hồng Phạm rộng hơn, có thêm khang ninh, du hảo đức và khảo chung mệnh, tức là có cả sức khoẻ, đạo đức và một kết thúc êm thấm.

Lục cực là gì?

Lục cực là sáu điều dữ được nêu cùng ngũ phúc trong thiên Hồng Phạm: chết dữ hoặc chết non, bệnh tật, lo âu, nghèo, ác và yếu. Việc xếp lo âu ngang với bệnh tật và nghèo đói cho thấy người xưa coi sự bất an trong lòng là tai hoạ thật.

Vì sao du hảo đức lại là một điều phúc?

Vì người xưa coi việc có lòng hướng thiện không chỉ là bổn phận mà là một phần của đời sống tốt. Khác bốn phúc kia vốn phụ thuộc nhiều vào may rủi, du hảo đức gần như hoàn toàn do chính mình, nên nó là phúc ai cũng có thể vun đắp.

Ngũ phúc còn hợp với người hôm nay không?

Phần lớn vẫn hợp nếu đọc lại cho phù hợp: sống lâu mà khoẻ, đủ chứ không cần hơn người, sức khoẻ cùng môi trường yên ổn, sống tử tế, và tuổi già được chăm sóc. Danh sách này nhắc những điều người hôm nay hay bỏ quên khi chỉ chúc nhau giàu sang.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138