Vui là một cảm xúc: nó đến khi có chuyện tốt, rộ lên rồi tắt trong vài phút hay vài giờ. Hạnh phúc là cách ta cảm nhận và đánh giá cả đời sống của mình trong một chặng dài, nên có thể có nhiều niềm vui mà vẫn không hạnh phúc, và cũng có thể đang buồn mà vẫn thấy đời mình tốt. Phân biệt hai chữ này không phải để chơi chữ, mà để khỏi đi tìm hạnh phúc bằng cách gom thật nhiều cuộc vui.
Dưới đây là cách các triết gia và người Việt xưa phân biệt hai trạng thái ấy, những ví dụ đời thường cho thấy chúng tách nhau ra sao, và vài câu hỏi để tự kiểm xem mình đang thiếu vui hay thiếu một thứ sâu hơn.
Niềm vui là gì, nhìn kỹ hơn một chút
Niềm vui có ba đặc điểm dễ nhận ra. Thứ nhất, nó có nguyên do cụ thể: được tăng lương, nhận tin nhắn của người thương, đội bóng mình thắng. Thứ hai, nó ngắn: một buổi chiều, một tối, hiếm khi kéo dài vài ngày mà giữ nguyên cường độ. Thứ ba, nó có cảm giác rõ trong thân thể: tim đập nhanh hơn, muốn cười, muốn kể cho ai đó nghe.
Vì có nguyên do, niềm vui phụ thuộc nhiều vào hoàn cảnh. Ta không thể tự ra lệnh cho mình vui như bật công tắc, chỉ có thể tạo điều kiện cho nó đến. Vì ngắn, niềm vui không tích luỹ được như tiền trong ống heo: hôm qua vui bao nhiêu thì hôm nay vẫn bắt đầu lại từ đầu. Đây là lý do những người cố sống bằng chuỗi niềm vui nối tiếp thường thấy mệt: họ phải liên tục tìm nguyên do mới, mạnh hơn, lạ hơn.
Người Việt có nhiều chữ cho các sắc thái: vui, mừng, sướng, khoái, hả hê, phấn khởi. Mỗi chữ chỉ một kiểu phản ứng với một chuyện cụ thể. Ít khi ta nói "mừng cả đời" hay "sướng suốt năm năm"; những chữ ấy gắn với khoảnh khắc. Riêng chữ "hạnh phúc" lại hay đi với những đơn vị thời gian dài: một gia đình hạnh phúc, một tuổi già hạnh phúc.
Các nhà tâm lý học cũng tách hai thứ này khi làm nghiên cứu: họ hỏi riêng về cảm xúc trong ngày hôm qua và riêng về mức bằng lòng với đời sống nói chung. Hai câu trả lời của cùng một người nhiều khi không khớp nhau, và chính độ lệch ấy là điều đáng chú ý. Một người có thể kể ngày hôm qua đầy tiếng cười nhưng chấm đời mình ở mức trung bình, hoặc kể một ngày mệt nhoài mà vẫn nói đời mình khá tốt. Nếu vui và hạnh phúc là một, độ lệch như thế đã không xuất hiện thường xuyên đến vậy.
Hạnh phúc như một cách nhìn cả đời sống
Khi nói một người hạnh phúc, ta thường không nói họ đang cười. Ta nói về tổng thể: họ có người để thương, có việc để làm, có chỗ đứng, có sự bằng lòng với con đường đã đi. Aristotle nhấn mạnh điều này bằng một câu nổi tiếng trong cuốn Đạo đức học Nicomachus: một con én không làm nên mùa xuân, một ngày cũng không; một ngày hay một thời gian ngắn không làm cho ai được ban phúc và hạnh phúc.
Theo nghĩa đó, hạnh phúc giống như khí hậu của một vùng, còn niềm vui giống thời tiết của một ngày. Đà Lạt có khí hậu mát dù có những trưa nắng gắt; một đời sống có thể tốt dù có những tuần ảm đạm. Ngược lại, một chuỗi ngày nắng đẹp liên tiếp không biến một vùng sa mạc thành nơi mát mẻ.
Điều này giải thích vì sao các lời chúc truyền thống của người Việt rất ít khi chúc vui, mà chúc những thứ bền: an khang, thịnh vượng, bách niên giai lão, con cháu đề huề. Người xưa ngầm hiểu rằng niềm vui tự đến khi những thứ bền ấy có mặt, còn có vui mà thiếu những thứ ấy thì cái vui chỉ là bề mặt.
Đặt niềm vui và hạnh phúc cạnh nhau
Bảng dưới đây so hai trạng thái theo năm khía cạnh. Ranh giới không tuyệt đối, nhưng đủ để thấy chúng không phải một.
| Khía cạnh | Niềm vui | Hạnh phúc |
|---|---|---|
| Thời gian | Vài phút đến vài giờ | Nhiều tháng, nhiều năm, cả đời |
| Nguyên do | Một sự kiện cụ thể | Tổng thể các mối quan hệ, việc làm, giá trị |
| Cảm nhận | Rõ, mạnh, có trong thân thể | Âm thầm, thường chỉ nhận ra khi nhìn lại |
| Có cùng nỗi buồn không | Thường không cùng lúc | Có thể, đời tốt vẫn có ngày buồn |
| Cách có được | Tạo dịp, tìm nguyên do | Xây dần bằng lựa chọn và thói quen sống |
Hàng thứ tư là chỗ đáng suy nghĩ nhất. Một người đang chăm mẹ ốm nặng không vui chút nào trong những tuần đó, nhưng nhiều người nhìn lại sau này vẫn coi đó là quãng đời mình sống đúng nhất. Nỗi buồn và hạnh phúc theo nghĩa rộng có thể đi cùng nhau, điều mà niềm vui và nỗi buồn khó làm được.
Có nhiều niềm vui mà vẫn không hạnh phúc
Ví dụ giả định: Minh, hai mươi sáu tuổi, làm thiết kế tự do ở Thành phố Hồ Chí Minh. Tuần nào Minh cũng có tiệc, cuối tuần đi chơi xa, điện thoại không lúc nào ngớt tin vui. Nhưng tối về một mình, Minh thấy trống. Không có ai Minh có thể gọi lúc hai giờ sáng, công việc không có gì Minh thấy tự hào, và Minh không biết mình đang đi đâu.
Trường hợp này phổ biến hơn ta nghĩ. Niềm vui được cung cấp đều đặn, nhưng những trụ cột của hạnh phúc theo nghĩa rộng như tình thân sâu, ý nghĩa của việc làm, cảm giác mình đang lớn lên thì vắng. Triết gia Đan Mạch Kierkegaard mô tả kiểu sống này là giai đoạn thẩm mỹ: con người đi từ thú vui này sang thú vui khác để tránh nỗi chán, và chính nỗi chán đuổi theo họ.
Điều đáng lưu ý là Minh không làm gì sai khi đi chơi hay dự tiệc. Vấn đề không nằm ở niềm vui, mà ở việc niềm vui được dùng để lấp chỗ trống của những thứ khác. Cách thoát ra thường không phải bớt vui, mà là bắt đầu xây phần còn thiếu: một tình bạn được chăm chút, một dự án làm lâu dài, một cam kết với ai đó.
Ít niềm vui mà vẫn thấy đời mình tốt
Chiều ngược lại cũng có thật. Ví dụ giả định: cô Lan, năm mươi tám tuổi, giáo viên tiểu học ở một xã vùng cao của tỉnh Lào Cai. Ngày của cô nhiều việc vặt, đường đến trường xa, lương không dư dả, những dịp vui ồn ào hiếm khi có. Nhưng khi được hỏi, cô nói mình may mắn: được làm nghề mình chọn, nhìn những đứa trẻ biết đọc, có chồng hiểu mình.
Đây là điều mà các triết gia theo Aristotle gọi là sống tốt: hạnh phúc nằm trong hoạt động có giá trị kéo dài, chứ không nằm trong số lần cười mỗi ngày. Ở phương Đông, Khổng Tử khen học trò Nhan Hồi một giỏ cơm, một bầu nước, ở ngõ hẹp mà không đổi niềm vui của mình. Niềm vui ở đây đã không còn là cảm xúc phản ứng, mà gần với sự bằng lòng sâu.
Cần cẩn thận để không biến ví dụ này thành lời khuyên "cứ chịu khó rồi sẽ hạnh phúc". Cô Lan bằng lòng vì cô chọn và thấy giá trị, chứ không phải vì cô bị bắt phải chịu. Thiếu thốn kéo dài mà không có ý nghĩa đi kèm thì chỉ là khổ, và triết học nghiêm túc không tô hồng điều đó.
Vì sao lẫn hai chữ này lại có hại
Đi tìm hạnh phúc ở chỗ chỉ bán niềm vui. Quảng cáo, mạng xã hội và nhiều dịch vụ giải trí bán niềm vui rất giỏi và gắn nhãn hạnh phúc lên đó. Người tin vào nhãn sẽ mua thêm, đi thêm, lướt thêm, rồi ngạc nhiên vì sao mình vẫn không thấy đủ.
Tưởng mình bất hạnh chỉ vì đang buồn. Một tuần căng thẳng hay một lần thất bại không biến đời bạn thành bất hạnh. Lẫn thời tiết với khí hậu khiến người ta vội vàng kết luận về cả cuộc đời từ một quãng ngắn, rồi quyết định lớn trong trạng thái đó.
Ép mình và người khác phải luôn vui. Khi tin rằng hạnh phúc là vui, ta dễ coi nỗi buồn là lỗi cần sửa ngay, kể cả nỗi buồn của con cái hay bạn đời. Điều đó làm người buồn thấy cô độc hơn, vì họ phải giấu cảm xúc thật để khỏi làm người khác thất vọng.
Tự kiểm: mình đang thiếu vui hay thiếu điều sâu hơn
Bài tập nhỏ dưới đây làm trong mười lăm phút, tốt nhất là viết ra giấy vào một buổi tối yên tĩnh. Không có đáp án đúng sai, chỉ có câu trả lời thật.
- Liệt kê năm lần gần nhất bạn thấy vui trong tháng qua. Ghi nguyên do của từng lần.
- Hỏi: nếu tháng tới không có lần nào như vậy, bạn còn thấy đời mình ổn không? Vì sao?
- Liệt kê ba điều bạn coi là trụ cột của đời mình: người, việc, giá trị. Mỗi điều được chăm chút bao nhiêu thời gian trong tuần qua?
- So hai danh sách. Nếu niềm vui nhiều mà trụ cột bỏ ngỏ, việc cần làm là xây trụ cột. Nếu trụ cột vững mà niềm vui ít, có lẽ bạn chỉ cần nghỉ ngơi và cho phép mình vui hơn.
- Một tuần sau, đọc lại và ghi một dòng: điều gì đã đổi, điều gì chưa.
Nếu làm bài tập mà thấy không chỉ thiếu vui, mà đã nhiều tuần liền không thấy hứng thú với bất cứ điều gì, ngủ kém, mệt mỏi kéo dài, hãy nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Đó có thể là dấu hiệu cần được giúp đỡ chuyên môn, và triết học không thay được việc ấy.
Câu hỏi thường gặp
Vui và hạnh phúc khác nhau ở điểm nào quan trọng nhất?
Điểm khác quan trọng nhất là thời gian và phạm vi. Vui là cảm xúc trước một sự việc, đến nhanh và đi nhanh. Hạnh phúc là cách ta cảm nhận và đánh giá cả đời sống trong một chặng dài, nên nó có thể tồn tại cả trong những ngày không vui.
Có thể hạnh phúc khi đang buồn không?
Có thể, nếu hiểu hạnh phúc theo nghĩa rộng là đời sống tốt. Người đang chăm người thân ốm hay vừa trải qua mất mát vẫn có thể thấy mình sống đúng, có tình thương, có chỗ dựa. Nỗi buồn khi đó là một phần của đời tốt chứ không phủ định nó.
Vì sao vui nhiều mà vẫn thấy trống rỗng?
Thường vì niềm vui đang được dùng để lấp chỗ trống của những thứ bền hơn như tình thân sâu, việc làm có ý nghĩa hay cảm giác mình đang lớn lên. Niềm vui không tích luỹ, nên khi nó tắt, chỗ trống lại hiện ra. Cách thoát thường là xây phần thiếu, không phải bớt vui.
Người Việt xưa hiểu hạnh phúc ra sao?
Người Việt xưa ít nói chữ hạnh phúc, thường nói phúc, có phúc, ăn ở có phúc. Phúc gắn với những thứ bền như gia đình êm ấm, con cháu nên người, sống thọ, sống có đức. Các lời chúc truyền thống cũng chúc an khang, thịnh vượng chứ ít khi chúc vui.
Một con én không làm nên mùa xuân nghĩa là gì?
Đó là hình ảnh Aristotle dùng trong Đạo đức học Nicomachus để nói rằng một ngày tốt hay một thời gian ngắn chưa đủ làm nên hạnh phúc. Hạnh phúc phải được nhìn trong cả một đời, như mùa xuân phải có nhiều ngày ấm và nhiều cánh én.
Có nên cố gắng lúc nào cũng vui không?
Không nên coi đó là mục tiêu. Ép mình luôn vui khiến nỗi buồn thành thứ phải giấu, và người ta thấy mệt hơn. Hữu ích hơn là chăm lo những trụ cột của đời sống và để niềm vui đến tự nhiên, đồng thời cho phép mình buồn khi có chuyện đáng buồn.