Hạnh phúc là gì? Triết học không có một đáp án duy nhất, nhưng gần như mọi câu trả lời lớn đều rơi vào bốn nhóm: hạnh phúc là cảm giác dễ chịu nhiều hơn khó chịu, là có được điều mình mong, là sống trọn vẹn những gì tốt nhất trong con người mình, và là một tâm thế bình an không bị xáo trộn. Mỗi cách hiểu nắm đúng một phần sự thật và đều có chỗ hụt, nên người ta thường sống bằng một hỗn hợp của cả bốn mà không gọi tên.
Bài này đi qua từng cách hiểu theo cùng một trình tự: nó nói gì, ví dụ trong một ngày bình thường của người Việt, ai bênh vực, ai phản bác, và bạn có thể lấy gì từ nó. Cuối bài có một bảng so sánh để tự xem mình đang nghiêng về đâu.
Vì sao một chữ quen như vậy lại khó định nghĩa
Hỏi mười người "bạn có hạnh phúc không", phần lớn trả lời được ngay. Hỏi tiếp "hạnh phúc là gì", nhiều người lúng túng. Sự lúng túng đó không phải vì thiếu chữ, mà vì chữ "hạnh phúc" đang gánh nhiều nghĩa cùng lúc. Có khi nó chỉ một khoảnh khắc: bữa cơm đủ mặt cả nhà tối ba mươi Tết. Có khi nó chỉ cả một đời: "bà cụ sống hạnh phúc đến chín mươi tuổi". Có khi nó là lời đánh giá từ bên ngoài, có khi là cảm nhận chỉ người trong cuộc mới biết.
Triết học bắt đầu từ chỗ tách các nghĩa đó ra. Khi người Hy Lạp xưa hỏi về eudaimonia, họ hỏi một đời người thế nào thì đáng gọi là tốt, chứ không hỏi lúc này có vui không. Khi các nhà tư tưởng Anh thế kỷ mười tám, mười chín bàn về happiness, họ thường nghĩ đến cán cân sướng và khổ. Hai câu hỏi ấy khác nhau, nên đáp án cũng khác nhau, và rất nhiều cuộc cãi nhau về hạnh phúc thật ra là hai người đang trả lời hai câu hỏi khác nhau mà tưởng là một.
Vì thế, trước khi chọn phe, hữu ích hơn là biết có những phe nào. Các nhà đạo đức học hiện đại hay chia các thuyết về đời sống tốt thành ba nhóm chính: thuyết khoái lạc, thuyết thoả mãn mong muốn và thuyết danh mục khách quan. Bài này thêm nhóm thứ tư mà phương Đông và các trường phái Hy Lạp muộn rất coi trọng: hạnh phúc như sự bình an.
Cách hiểu thứ nhất: hạnh phúc là nhiều dễ chịu, ít khổ sở
Đây là cách hiểu gần trực giác nhất. Hạnh phúc là trạng thái mà niềm vui, sự dễ chịu, cảm giác thoải mái chiếm phần lớn, còn đau đớn, lo lắng, buồn bực chiếm phần nhỏ. Jeremy Bentham, người đặt nền cho chủ nghĩa công lợi, gần như nói thẳng như vậy: con người được thiên nhiên đặt dưới quyền của hai ông chủ là khoái lạc và đau khổ.
Ví dụ giả định: anh Tuấn, ba mươi hai tuổi, làm kỹ thuật viên ở Đà Nẵng. Một ngày của anh có cà phê sáng với bạn, công việc không quá căng, chiều đá bóng, tối gọi điện cho mẹ. Theo cách hiểu này, nếu những phút dễ chịu như thế nhiều hơn những phút cáu bẳn, anh đang hạnh phúc. Đơn giản, đo được bằng cảm nhận, và ai cũng hiểu.
Chỗ mạnh của nó là tôn trọng trải nghiệm của chính người trong cuộc: không ai có quyền bảo bạn hạnh phúc khi bạn đang khổ. Chỗ yếu lộ ra khi đặt một câu hỏi khó: nếu có một cỗ máy cho bạn cảm giác sung sướng liên tục suốt đời, nhưng mọi thứ chỉ là ảo, bạn có muốn vào không? Robert Nozick đưa ra thí nghiệm tưởng tượng này năm 1974, và phần lớn người nghe đều ngần ngại. Sự ngần ngại ấy cho thấy ta muốn nhiều hơn cảm giác: ta muốn những điều mình trải qua là thật, muốn tự mình làm ra chúng.
Cũng cần nói rõ, Epicurus thường bị xếp vào nhóm này nhưng hiểu khoái lạc theo nghĩa rất khác: với ông, khoái lạc cao nhất là không đau ở thân và không xáo trộn ở tâm. Điều đó đưa ta sang gần cách hiểu thứ tư hơn là đến chuyện ăn chơi.
Cách hiểu thứ hai: hạnh phúc là có được điều mình mong
Theo cách hiểu này, bạn hạnh phúc khi đời mình đi đúng hướng những gì bạn muốn: muốn có gia đình thì có, muốn làm nghề mình thích thì làm được, muốn được tôn trọng thì được. Câu chúc quen thuộc "vạn sự như ý" nói đúng tinh thần ấy. Điểm khác với cách thứ nhất nằm ở chỗ: điều quan trọng không phải cảm giác, mà là thế giới có thật sự khớp với mong muốn của bạn hay không.
Nhờ vậy, cách hiểu này giải được bài toán cỗ máy ảo: trong cỗ máy, bạn chỉ tưởng mình được như ý, còn thật ra không. Nó cũng giải thích vì sao một người mẹ vẫn thấy đời mình có phúc khi con cái thành người ở nơi xa, dù hằng ngày bà không được nhìn thấy chúng. Mong muốn của bà đã thành, bất kể bà có cảm nhận được từng ngày hay không.
Nhưng chỗ yếu cũng rõ. Mong muốn có thể lệch: một người muốn đếm hết lá trên cây bàng trước nhà mỗi ngày và làm được, ta khó gọi đó là đời sống tốt. Mong muốn có thể được nhồi vào từ quảng cáo, từ áp lực họ hàng, từ so bì với bạn cùng lớp. Và mong muốn thay đổi: điều tha thiết năm hai mươi tuổi có khi năm bốn mươi tuổi ta mừng vì đã không có được. Vì thế các bản tinh chỉnh của thuyết này thường thêm điều kiện: mong muốn phải là thứ ta vẫn giữ khi đã có đủ thông tin và suy xét bình tĩnh.
Cách hiểu thứ ba: hạnh phúc là sống trọn vẹn những gì tốt trong mình
Aristotle không coi hạnh phúc là cảm giác, cũng không coi là ước muốn được đáp ứng. Với ông, eudaimonia là hoạt động của con người theo những phẩm chất tốt nhất của mình, kéo dài trong một đời đủ trọn. Người hạnh phúc là người thực sự sống tốt: biết suy xét, có lòng can đảm và chừng mực, có bạn bè thật, làm việc ra việc, đóng góp cho cộng đồng.
Đi xa hơn, các nhà triết học hiện đại xây dựng thuyết danh mục khách quan: có những thứ tốt cho con người dù người đó có thích hay không, như sức khoẻ, tri thức, tình bạn, sự tự chủ, thành tựu có ý nghĩa. Đời càng có nhiều những thứ ấy thì càng tốt. Ông bà ta nói "người có đức, có tài, có con cháu thảo hiền" cũng là một danh mục như vậy, dù không ai gọi tên học thuật.
Chỗ mạnh của cách hiểu này là nó giải thích được vì sao ta thương cho một người sống trong nhung lụa mà không có ai thật lòng, hay một người thoả mãn với việc lừa người khác. Chỗ yếu là nguy cơ áp đặt: ai có quyền lập danh mục? Một người chọn sống ẩn dật, ít bạn, nhưng thấy đời mình đủ đầy, liệu họ có kém hạnh phúc chỉ vì không khớp danh sách? Người theo Aristotle thường đáp rằng danh mục phải đủ rộng để chứa nhiều kiểu sống tốt, nhưng câu hỏi về quyền định nghĩa vẫn còn đó.
Cách hiểu thứ tư: hạnh phúc là lòng bình an
Ở cả phương Tây cổ đại lẫn phương Đông có một dòng suy nghĩ khác hẳn: hạnh phúc không phải là thêm điều tốt vào đời, mà là bớt đi sự xáo trộn trong lòng. Người Hy Lạp gọi đó là ataraxia, trạng thái không bị khuấy động. Phái khắc kỷ nói đến việc không để những gì ngoài tầm tay quyết định tâm trạng mình. Lão Tử nói đến biết đủ, triết lý nhà Phật nói đến việc thấy rõ sự bám víu là gốc của khổ.
Ví dụ giả định: chị Hạnh, bốn mươi lăm tuổi, bán tạp hoá ở một thị trấn thuộc tỉnh Lâm Đồng. Năm nay buôn bán chậm, con trai thi trượt nguyện vọng một. Nếu đo theo cảm giác, chị đang có nhiều ngày không vui. Nếu đo theo mong muốn, nhiều điều chưa thành. Nhưng chị vẫn ngủ được, vẫn ngồi nghe con kể chuyện mà không trách móc, vẫn nhìn ra con đường khác cho con. Theo cách hiểu thứ tư, chị có một thứ hạnh phúc vững hơn nhiều người đang thuận buồm xuôi gió.
Chỗ yếu: bình an có thể trượt thành thờ ơ hoặc cam chịu. Nếu hạnh phúc chỉ là bớt mong, người ta có thể bớt luôn những mong muốn chính đáng như đòi lại sự công bằng, hay chăm lo cho người yếu thế. Các trường phái nghiêm túc đều phân biệt rõ: bình an không phải là hết quan tâm, mà là quan tâm mà không để nỗi lo nuốt chửng mình.
Bảng so sánh bốn cách hiểu về hạnh phúc
Bảng dưới đây đặt bốn cách hiểu cạnh nhau để thấy mỗi cách hỏi câu gì, hay bỏ sót điều gì. Không có cột nào thắng tuyệt đối.
| Cách hiểu | Câu hỏi chính | Đại diện tiêu biểu | Hay bỏ sót |
|---|---|---|---|
| Nhiều dễ chịu, ít khổ sở | Lúc này mình thấy thế nào? | Bentham, các nhà công lợi | Sự thật của trải nghiệm, giá trị của việc tự làm |
| Có được điều mình mong | Đời mình có đi đúng ý mình? | Các thuyết thoả mãn mong muốn | Mong muốn lệch, mong muốn bị nhồi vào |
| Sống trọn những gì tốt trong mình | Mình đang sống có tốt không? | Aristotle, thuyết danh mục | Quyền tự chọn kiểu sống của mỗi người |
| Lòng bình an | Lòng mình có bị khuấy động? | Epicurus, phái khắc kỷ, Lão Tử, triết lý nhà Phật | Nguy cơ cam chịu, thờ ơ |
Đọc bảng xong, bạn sẽ thấy các cách hiểu bổ cho nhau hơn là loại trừ nhau. Một đời sống mà người ta thường gọi là hạnh phúc có đủ ngày vui, có những ước muốn chính đáng được thành, có phẩm chất tốt được dùng đến, và có một chỗ yên trong lòng khi mọi thứ chao đảo. Thiếu hẳn một trong bốn, người ta hay cảm thấy có gì đó không ổn mà không gọi được tên.
Dùng bốn cách hiểu này vào đời mình ra sao
Hỏi đúng câu hỏi cho đúng lúc. Khi mệt mỏi sau một tuần làm việc, câu hỏi "lúc này mình thấy thế nào" là đủ, và câu trả lời có thể đơn giản là ngủ sớm. Khi đứng trước một lựa chọn lớn như đổi việc, lấy chồng, chuyển nhà, câu hỏi "mình muốn sống thành người thế nào" mới đáng hỏi. Lẫn hai loại câu hỏi là nguồn gốc của nhiều quyết định vội.
Nhận ra mình đang nghiêng về đâu. Người hay thấy đời trống rỗng dù vui chơi nhiều thường đang sống theo cách hiểu thứ nhất mà bỏ quên cách thứ ba. Người làm lụng không nghỉ và luôn thấy chưa đủ thường đang kẹt ở cách thứ hai. Nhìn ra chỗ lệch không giải quyết ngay được gì, nhưng giúp bạn biết cần bù vào đâu.
Đừng để một định nghĩa làm thước đo duy nhất. Mỗi định nghĩa, khi bị đẩy tới cùng, đều cho ra kết luận kỳ quặc. Giữ cả bốn trong đầu như bốn góc nhìn, giống người thợ ảnh đi một vòng quanh vật trước khi bấm máy, thì bạn ít khi bị một khẩu hiệu nào về hạnh phúc dắt mũi.
Câu hỏi thường gặp
Hạnh phúc là gì theo cách nói ngắn gọn nhất?
Nếu cần một câu, hạnh phúc là cảm nhận rằng đời mình đang tốt, cả trong những ngày bình thường lẫn khi nhìn lại một chặng dài. Câu này cố ý gom cả cảm giác lẫn đánh giá, vì triết học cho thấy chỉ một trong hai là chưa đủ để gọi là hạnh phúc.
Thuyết khoái lạc có phải là khuyên ăn chơi hưởng thụ không?
Không hẳn. Thuyết khoái lạc chỉ nói điều tốt cho con người cuối cùng là cảm giác dễ chịu và vắng mặt đau khổ. Epicurus, người hay bị gán cho lối sống hưởng lạc, lại khuyên ăn uống đạm bạc, sống giữa bạn bè, tránh những thú vui kéo theo phiền muộn về sau.
Eudaimonia nghĩa là gì?
Eudaimonia là chữ Hy Lạp thường được dịch là hạnh phúc, nhưng sát nghĩa hơn là sống tốt, sống thịnh vượng trọn vẹn. Với Aristotle, đó là hoạt động theo những phẩm chất tốt nhất của con người trong suốt một đời, chứ không phải một cảm xúc thoáng qua.
Cách hiểu nào về hạnh phúc là đúng nhất?
Triết học chưa có phán quyết cuối cùng, và nhiều người cho rằng không cần phải có. Mỗi cách hiểu nắm một phần sự thật: cảm giác, ước muốn, phẩm chất, sự bình an. Cách dùng khôn ngoan là nhìn đời mình qua cả bốn góc thay vì chọn một phe rồi gạt bỏ ba phe còn lại.
Bình an có phải là hạnh phúc không?
Nhiều trường phái, từ Epicurus, phái khắc kỷ đến Lão Tử và triết lý nhà Phật, coi lòng bình an là lõi của hạnh phúc. Tuy vậy bình an khác thờ ơ: người bình an vẫn quan tâm và hành động, chỉ là không để nỗi lo hay cơn giận quyết định thay mình.
Người nghèo có thể hạnh phúc hơn người giàu không?
Có thể, tuỳ cách hiểu. Thiếu thốn cơ bản như đói, bệnh không chữa được, nhà không yên thì khó nói là hạnh phúc theo bất kỳ thuyết nào. Nhưng khi đã qua mức đó, tình thân, sự tử tế, việc làm có ý nghĩa và lòng bình an không tỉ lệ thuận với của cải.