MuuCau.comMưu Cầu
Hạnh phúc là gì

Hạnh phúc là đích đến hay con đường: hiểu đúng để bớt mải miết đuổi theo

Coi hạnh phúc là đích thì hôm nay luôn thiếu, coi nó là con đường thì dễ mất hướng. Aristotle, Trang Tử nói gì, và cách giữ mục tiêu mà không biến đời thành cuộc đuổi.

A narrow dirt trail winding through tea hills in Thai Nguyen at sunrise, a woman with a conical hat walking uphill seen from far behind, mist in valleys, telephoto

Hạnh phúc không nằm hẳn ở đích đến, cũng không nằm hẳn ở con đường: nó nằm ở cách ta đi trên con đường có hướng. Coi hạnh phúc là đích thì hiện tại luôn thành chỗ thiếu thốn phải vượt qua; coi nó chỉ là con đường mà không có hướng thì dễ trôi dạt. Aristotle và Trang Tử, từ hai đầu thế giới, đều chỉ ra rằng niềm hạnh phúc sâu nhất có trong chính hoạt động đang làm, khi hoạt động ấy có giá trị và được làm tốt.

Bài này giải thích vì sao hình ảnh "đích đến" hấp dẫn mà dễ làm khổ, triết học nói gì về hoạt động tự nó đã trọn vẹn, ví dụ đời thường về người đi nhanh và người đi đúng, và một cách đổi câu nói trong đầu để giữ được mục tiêu mà vẫn sống được hôm nay.

Hai hình ảnh quen thuộc về hạnh phúc

Hình ảnh thứ nhất là đỉnh núi. Hạnh phúc ở trên đó: căn nhà riêng, chức vụ, tấm bằng, đám cưới, con vào trường tốt. Đời người là cuộc leo, mỗi bước là một nấc gần hơn. Hình ảnh này dễ hiểu và có sức kéo mạnh. Nó giúp người ta chịu khó, nhịn ăn tiêu, học thêm, làm thêm. Phần lớn chúng ta lớn lên với hình ảnh này, từ câu "cố học cho xong rồi sướng" của cha mẹ.

Hình ảnh thứ hai là con đường. Hạnh phúc không ở chỗ nào cả, nó ở cách đi: đi với ai, nhìn thấy gì, làm từng bước có tử tế không. Câu nói "hạnh phúc là hành trình chứ không phải đích đến" được lan truyền rộng rãi đến mức thành sáo, và người nghe hay gật đầu mà không đổi gì trong cách sống.

Cả hai hình ảnh đều có chỗ đúng. Vấn đề là ta hay dùng chúng lẫn lộn mà không biết: nói theo hình ảnh con đường, sống theo hình ảnh đỉnh núi. Muốn thoát khỏi vòng lẩn quẩn đó, cần nhìn rõ hơn mỗi hình ảnh dẫn ta đến đâu, và triết học có những phân biệt khá sắc giúp làm việc ấy.

Vì sao coi hạnh phúc là đích lại làm khổ

Khi hạnh phúc là đích, mọi thời gian chưa tới đích đều bị xếp vào loại "chưa". Chưa đủ tiền, chưa ổn định, chưa xong việc. Hiện tại trở thành phòng chờ. Người sống lâu trong phòng chờ dần mất khả năng nhận ra những điều tốt đang có, vì mắt họ luôn nhìn về phía cửa ra.

Đích lại có tính dời đi. Lên được một đỉnh, người ta thường thấy đỉnh khác cao hơn. Niềm vui khi tới nơi có thật, nhưng ngắn hơn ta tưởng, và sau đó là câu hỏi "giờ thì sao". Nhiều người đạt được điều mình mơ ước nhiều năm rồi thấy trống rỗng một cách khó hiểu; họ không vô ơn, chỉ là họ đã đặt quá nhiều vào một điểm đến.

Cuối cùng, đích đặt hạnh phúc vào những thứ nằm ngoài tầm tay. Thi có thể trượt vì một câu hỏi lạ, làm ăn có thể thua vì thị trường. Nếu hạnh phúc chỉ đến khi đích đạt được, thì bao nhiêu năm cố gắng có thể thành con số không vì một biến cố không do mình. Phái khắc kỷ coi đây là sai lầm căn bản: đặt điều tốt nhất của đời mình vào tay may rủi.

Aristotle: có những việc trọn vẹn ngay trong lúc đang làm

Aristotle coi hạnh phúc là đích cuối cùng, thứ ta muốn vì chính nó chứ không vì điều gì khác. Nghe như ông đứng về phía đỉnh núi. Nhưng ông lại định nghĩa hạnh phúc là một hoạt động, và ở chỗ khác ông phân biệt hai loại việc: chuyển động và hoạt động.

Chuyển động là loại việc chỉ trọn vẹn khi kết thúc: xây một căn nhà, đi từ chỗ này đến chỗ kia, học thuộc một bài. Đang xây thì nhà chưa xong; điểm của việc nằm ở cuối. Hoạt động là loại việc trọn vẹn ở mọi thời điểm: nhìn ngắm, suy nghĩ, sống tốt. Đang nhìn thì đã là nhìn rồi, không phải chờ đến cuối mới "đã nhìn". Aristotle nói đại ý: cùng lúc ta đang sống tốt và đã sống tốt.

Nếu hạnh phúc thuộc loại thứ hai, thì nó không phải là thứ chờ ở cuối đường. Nó có mặt ngay trong lúc ta làm việc có giá trị một cách tốt, trò chuyện thật lòng với bạn, suy nghĩ thấu đáo về một vấn đề. Đích vẫn có, nhưng đích là sống tốt, và sống tốt là việc làm được ngay hôm nay, không phải chỉ sau khi đủ điều kiện.

Trang Tử và người đầu bếp mổ bò

Sách Trang Tử kể chuyện người đầu bếp tên Đinh mổ bò cho vua Văn Huệ. Từng nhát dao của ông nhịp nhàng như điệu múa, lưỡi dao dùng mười chín năm vẫn sắc như mới mài. Vua hỏi bí quyết, ông đáp đại ý: điều ông theo đuổi là đạo, vượt lên trên kỹ thuật. Ban đầu ông thấy cả con bò, lâu dần chỉ thấy những khe hở giữa các thớ thịt, và để lưỡi dao đi theo đó. Làm xong, ông đứng nhìn quanh, thong thả và mãn nguyện.

Câu chuyện thường được đọc như bài học về sống thuận tự nhiên. Ở đây, điều đáng chú ý là niềm mãn nguyện của ông Đinh không đến từ việc mổ xong con bò, mà từ chính cách ông làm. Mỗi nhát dao đã trọn vẹn. Đó là hình ảnh phương Đông rất gần với ý "hoạt động" của Aristotle.

Chữ "đạo" trong tư tưởng Trung Hoa vốn có nghĩa là con đường. Nhưng đạo không phải con đường dẫn tới một điểm đến; nó là cách đi đúng. Khổng Tử nói "sáng nghe đạo, chiều chết cũng được": nghe được đạo là đã đủ, không phải để dùng đạo đi tới đâu khác. Cả Nho lẫn Đạo, tuy khác nhau nhiều, đều không coi đời người là chuỗi bước chuẩn bị cho một lúc nào đó về sau.

Nhưng không có hướng thì con đường cũng thành trôi dạt

Đến đây có thể nghĩ: vậy bỏ hết mục tiêu, sống cho hiện tại. Đó là cách hiểu sai phổ biến. Aristotle không bảo bỏ mục tiêu; ông bảo mục tiêu cao nhất là sống tốt, và các mục tiêu nhỏ như có nghề, có nhà, có sức khoẻ có giá trị vì chúng giúp sống tốt. Người đầu bếp Đinh cũng phải luyện mười chín năm, có chủ đích, có kỷ luật.

Sống "chỉ cho hiện tại" mà không có hướng thì hiện tại dễ bị lấp đầy bởi những thứ tiện tay nhất: giải trí, lướt mạng, những cuộc vui không đọng lại gì. Con đường lúc đó không còn là con đường, chỉ là những bước chân không đi về đâu. Nhiều người trẻ nghe lời khuyên "tận hưởng hành trình" rồi thấy mình lạc lối chính vì vậy.

Hình ảnh hợp lý hơn có lẽ là người đi đường xa có la bàn. Hướng đi rõ ràng, nhưng mỗi chặng đều đáng sống: ăn bữa trưa bên đường, nói chuyện với người cùng đi, ngắm cảnh. Tới nơi là niềm vui, nhưng không phải là lý do duy nhất của chuyến đi. Và nếu giữa đường phải đổi hướng, những chặng đã đi không vì thế mà vô nghĩa.

Hai người cùng mở quán, hai cách đi

Ví dụ giả định: Hoà và Tâm, hai người bạn cùng ba mươi tuổi, cùng mở quán cà phê nhỏ ở hai con phố gần nhau tại Huế. Hoà đặt đích rõ ràng: ba năm có lãi đủ mở chi nhánh thứ hai, năm năm có chuỗi. Mỗi ngày của Hoà là bảng tính doanh thu, so với chỉ tiêu, lo lắng khi trời mưa vắng khách. Quán khá đông, nhưng Hoà hiếm khi ngồi xuống uống một ly ở chính quán mình.

Tâm cũng muốn quán có lãi và cũng tính sổ sách mỗi tối. Nhưng Tâm còn đặt cho mình vài điều về cách làm: pha cho ngon, nhớ tên khách quen, trả lương thợ đúng hạn, mỗi tuần nghỉ một buổi. Những ngày vắng khách, Tâm vẫn buồn, nhưng có việc để làm cho tử tế: thử công thức mới, sửa lại góc quán, ngồi nói chuyện với người phụ quán.

Năm thứ ba, cả hai quán đều lãi ngang nhau, chưa ai mở được chi nhánh. Hoà thấy mình thất bại, vì đích chưa tới. Tâm thấy ba năm qua là ba năm tốt, dù vẫn còn muốn đi tiếp. Cùng một kết quả bên ngoài, hai cách đặt hạnh phúc cho ra hai cảm nhận về cùng ba năm đời. Không phải Tâm thiếu tham vọng; Tâm chỉ không để tham vọng nuốt mất những ngày đang sống.

Đổi câu nói trong đầu: từ đích sang cách đi

Nhiều khi thay đổi bắt đầu từ cách ta nói với chính mình. Bảng dưới đây gợi một số câu nói kiểu đích đến và cách viết lại theo kiểu cách đi, giữ nguyên mục tiêu nhưng đổi chỗ đặt hạnh phúc.

Câu nói kiểu đích đếnViết lại theo kiểu cách đi
Xong dự án này mình mới nghỉ ngơi được.Trong lúc làm dự án này, mình giữ một buổi tối mỗi tuần cho gia đình.
Có nhà rồi mới tính chuyện khác.Mình đang để dành mua nhà, và mình muốn những năm này vẫn là những năm đáng sống.
Con đỗ đại học thì cả nhà mới vui.Cả nhà đi cùng con qua năm học này, đỗ hay trượt thì năm này vẫn là năm gắn bó.
Lên chức rồi mình sẽ hạnh phúc.Mình muốn lên chức, và mình muốn làm việc hiện tại sao cho tự hào dù kết quả thế nào.
Nghỉ hưu rồi mới đi chơi.Mỗi năm mình dành vài ngày đi đâu đó, nghỉ hưu sẽ đi nhiều hơn.

Cột bên phải không bỏ mục tiêu nào. Nó chỉ làm hai việc: đưa một phần đời sống tốt vào ngay hôm nay, và tách giá trị của quá trình khỏi kết quả nằm ngoài tầm tay. Thử viết lại ba câu "khi nào có… thì mới…" của chính bạn theo cách này, và đọc lại sau một tháng xem câu nào đã thành việc làm.

Câu hỏi thường gặp

Hạnh phúc là đích đến hay hành trình?

Nhiều triết gia cho rằng không hẳn là một trong hai. Hạnh phúc có trong cách ta đi trên một con đường có hướng: mục tiêu giữ cho ta không trôi dạt, còn niềm vui và ý nghĩa nằm trong chính những việc có giá trị đang làm mỗi ngày.

Vì sao đạt được mục tiêu rồi vẫn thấy trống rỗng?

Vì khi đặt quá nhiều kỳ vọng vào một điểm đến, niềm vui lúc tới nơi thường ngắn hơn tưởng tượng, và những năm cố gắng đã bị coi là phòng chờ. Cảm giác trống rỗng là tín hiệu nên đưa một phần đời sống tốt vào hiện tại thay vì dồn hết vào tương lai.

Aristotle phân biệt hoạt động và chuyển động thế nào?

Chuyển động là việc chỉ trọn vẹn khi kết thúc, như xây một căn nhà. Hoạt động là việc trọn vẹn ở mọi lúc, như nhìn ngắm hay sống tốt. Aristotle xếp hạnh phúc vào loại hoạt động, tức nó có mặt ngay khi ta đang sống tốt.

Câu chuyện Bào Đinh mổ bò nói gì về hạnh phúc?

Câu chuyện trong sách Trang Tử kể về người đầu bếp làm việc thuần thục đến mức mỗi nhát dao đều nhẹ nhàng như múa. Niềm mãn nguyện của ông đến từ chính cách làm chứ không chỉ từ việc làm xong, một hình ảnh gần với ý hạnh phúc nằm trong hoạt động.

Sống cho hiện tại có nghĩa là bỏ mục tiêu không?

Không. Bỏ mục tiêu thì hiện tại dễ bị lấp đầy bởi những thứ tiện tay mà không đọng lại gì. Sống cho hiện tại theo nghĩa tốt là giữ hướng đi nhưng không coi những năm đang sống là phòng chờ của tương lai.

Làm sao để bớt mải miết đuổi theo hạnh phúc?

Một cách đơn giản là viết lại những câu "khi nào có… thì mới…" trong đầu thành câu giữ nguyên mục tiêu nhưng đưa một phần đời sống tốt vào ngay hôm nay. Đồng thời tách giá trị của quá trình khỏi kết quả nằm ngoài tầm tay.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138