MuuCau.comMưu Cầu
Hạnh phúc là gì

Hạnh phúc là cảm giác hay là cách sống: cuộc tranh luận hơn hai nghìn năm

Hạnh phúc nằm trong cảm nhận của mình hay trong cách mình sống? Hai phe triết học, câu chuyện Solon và vua Croesus, phép thử người bị lừa và hệ quả cho đời thường.

Two elderly women sitting on low plastic stools at a village market corner, seen from behind sharing a bowl of fruit, late afternoon sun, Mekong Delta, eye level

Hạnh phúc là cảm giác hay là cách sống? Một phe cho rằng hạnh phúc chỉ là điều ta cảm thấy, không ai đánh giá thay được; phe kia cho rằng hạnh phúc là chất lượng của cả một đời sống, có thể được nhìn từ bên ngoài và chỉ rõ khi nhìn lại cả chặng dài. Câu trả lời gần đúng nhất mà nhiều triết gia ngày nay chấp nhận là cần cả hai, nhưng biết vì sao mỗi phe khăng khăng giữ ý mình sẽ giúp bạn khỏi bị một khẩu hiệu một chiều dẫn đi.

Bài này kể lại cuộc tranh luận qua vài câu chuyện và phép thử nổi tiếng, rồi rút ra những gì người bình thường có thể dùng: lúc nào nên tin vào cảm nhận của mình, lúc nào nên lùi lại nhìn cả đời sống.

Hai phe trong một cuộc cãi nhau rất cũ

Phe thứ nhất có thể gọi là phe cảm nhận. Họ nói: hạnh phúc là trạng thái của tâm trí, ai đang ở trong trạng thái đó thì người đó biết rõ nhất. Một bà cụ ngồi bán rau ngoài chợ mà thấy đời vui thì bà hạnh phúc, không học giả nào có quyền bảo bà sai. Lập trường này thân thiện với tự do cá nhân và rất hợp với tinh thần hiện đại: mỗi người tự định nghĩa đời mình.

Phe thứ hai có thể gọi là phe đời sống. Họ nói: hạnh phúc giống sức khoẻ hơn là giống cơn vui. Một người có thể thấy khoẻ mà đang bệnh, có thể thấy vui mà đời đang đi sai. Muốn biết một đời có tốt hay không phải nhìn vào nó đang được sống thế nào: có tình thân thật không, có phẩm giá không, có dùng đến những năng lực tốt nhất không.

Cuộc cãi nhau không phải chuyện chữ nghĩa trong sách. Nó quyết định cách ta khuyên con cái chọn nghề, cách ta nhìn một người bạn đang hớn hở trong một mối quan hệ mà ai cũng thấy có vấn đề, và cả cách một xã hội đo xem người dân của mình có sống tốt hay không. Hỏi người dân "bạn thấy thế nào" là theo phe thứ nhất; xem họ có nhà ở, có học, có thời gian cho gia đình hay không là theo phe thứ hai.

Phe cảm nhận: điều không cảm thấy thì không làm ta vui hay khổ

Lập luận mạnh nhất của phe này rất đơn giản: nếu một điều gì đó không bao giờ chạm đến trải nghiệm của bạn, làm sao nó có thể làm bạn hạnh phúc hơn hay khổ hơn? Các nhà công lợi cổ điển như Bentham dựng cả hệ thống đạo đức trên ý này: điều tốt là điều làm tăng cảm giác dễ chịu và giảm đau khổ cho càng nhiều người càng tốt.

Phe cảm nhận còn có một lý lẽ về sự khiêm tốn. Lịch sử đầy những người tự cho mình biết đời sống tốt của người khác: cha mẹ chọn chồng cho con gái vì "như thế mới sướng", những người cầm quyền ép dân sống theo một khuôn đạo đức vì "như thế mới hạnh phúc". Đặt hạnh phúc vào cảm nhận của chính người trong cuộc là một cách đặt rào chắn trước sự áp đặt ấy.

Ví dụ giả định: anh Phong, ba mươi tám tuổi, bỏ việc văn phòng ở Hà Nội để về quê ở tỉnh Phú Thọ nuôi ong. Họ hàng lắc đầu, bạn bè bảo phí bằng cấp. Anh nói anh thấy dễ thở hơn bao giờ hết. Phe cảm nhận sẽ nói: thế là đủ, lời anh là bằng chứng tốt nhất. Đây là chỗ phe này thuyết phục nhất, và cũng là lý do nó được nhiều người trẻ chọn.

Phe đời sống: Solon, vua Croesus và câu nói đừng vội

Sử gia Hy Lạp Herodotus kể chuyện vua Croesus xứ Lydia, người giàu có bậc nhất thời ấy, khoe kho báu với nhà hiền triết Solon rồi hỏi ai là người hạnh phúc nhất. Solon không nêu tên nhà vua mà kể về những người bình thường đã sống tử tế và chết trong danh dự. Ông nói đại ý: chưa thể gọi ai là hạnh phúc khi người ấy chưa đi hết đời mình. Về sau Croesus mất nước, và theo câu chuyện, chỉ đến lúc đó ông mới hiểu lời Solon.

Aristotle bàn lại câu chuyện này trong Đạo đức học Nicomachus và không đồng ý hoàn toàn: chờ người ta chết mới gọi là hạnh phúc thì kỳ quặc. Nhưng ông giữ phần cốt lõi: hạnh phúc là thuộc tính của cả một đời, được làm nên bởi hoạt động theo phẩm chất tốt trong thời gian đủ dài. Người hạnh phúc là người sống tốt một cách vững vàng, không bị một biến cố nhỏ quật ngã, dù những biến cố quá lớn vẫn có thể làm tổn hại đời họ.

Ông bà ta có câu "cái nết đánh chết cái đẹp", "người sống đống vàng, người chết đống mả" — những câu nói về giá trị của cả một đời, nhìn từ cách sống chứ không từ khoảnh khắc. Phe đời sống không coi nhẹ cảm nhận; họ chỉ không cho cảm nhận là trọng tài duy nhất.

Phép thử khó cho cả hai phe: người bị lừa mà không biết

Hãy hình dung một ví dụ giả định mà các nhà triết học hay dùng dưới nhiều dạng. Ông Hùng tin rằng vợ mình chung thuỷ, bạn làm ăn tin cậy, con cái kính trọng. Ông sống những năm cuối đời rất vui. Nhưng thật ra người thân lừa dối ông, sau lưng cười nhạo ông, và ông mất đi mà không bao giờ biết. Đời ông có hạnh phúc không?

Phe cảm nhận phải trả lời có, vì mọi trải nghiệm của ông đều dễ chịu. Nhưng hầu hết chúng ta cảm thấy có gì đó rất sai. Ta thương cho ông, và nếu được chọn, không ai muốn sống đời như thế dù cảm giác bên trong giống hệt. Triết gia Thomas Nagel từng dùng một ví dụ tương tự để chỉ ra rằng một người có thể bị tổn hại dù không hề cảm thấy điều đó.

Phe đời sống cũng không thoát dễ. Nếu đời ông Hùng là bất hạnh dù ông không bao giờ khổ, ta phải chấp nhận rằng hạnh phúc của một người có thể nằm ngoài tầm biết của chính người đó. Điều này nghe hợp lý với người ngoài nhìn vào, nhưng lại kỳ cục với người trong cuộc. Phép thử này không phân thắng bại, nó chỉ cho thấy rằng hạnh phúc có ít nhất hai thành phần: cái ta cảm thấy và cái thực sự đang xảy ra.

Khi chính cảm nhận của mình cũng đánh lừa mình

Phe cảm nhận dựa vào một giả định: người trong cuộc biết rõ nhất mình đang thế nào. Giả định này đúng phần lớn thời gian, nhưng có những lúc nó lung lay. Hỏi một người "dạo này đời bạn thế nào" vào một buổi sáng nắng đẹp và vào một buổi chiều kẹt xe dưới mưa, câu trả lời có thể khác nhau khá xa, dù đời họ chẳng đổi gì trong mấy tiếng đó.

Trí nhớ cũng chọn lọc. Người ta hay nhớ đỉnh điểm và đoạn kết của một trải nghiệm hơn là toàn bộ nó. Một chuyến đi chơi mệt nhoài nhưng kết thúc bằng bữa tối vui có thể được kể lại như chuyến đi tuyệt nhất năm, còn một năm làm việc khá ổn mà kết thúc bằng một lần bị khiển trách có thể bị nhớ như một năm tệ. Cảm nhận về cả đời sống, vì vậy, không phải là bản ghi trung thực của những gì đã sống.

Thêm nữa, con người có khả năng thích nghi rất mạnh. Một người sống lâu trong một mối quan hệ không lành mạnh có thể dần coi đó là bình thường, thậm chí thấy ổn. Ta không vì thế mà gạt cảm nhận của họ đi, nhưng ta hiểu vì sao phe đời sống muốn có thêm một thước đo bên ngoài. Điều thực tế rút ra là: đánh giá đời mình nên làm vào lúc bình tĩnh, nhìn một quãng đủ dài, và đôi khi hỏi thêm một người bạn đáng tin xem họ thấy gì.

Phương Đông nhìn câu hỏi này theo một ngả khác

Triết học phương Đông ít khi đặt câu hỏi dưới dạng "cảm giác hay cách sống", nhưng câu trả lời ngầm nghiêng về phía nối hai thứ lại. Với Khổng Tử, người quân tử thản nhiên, kẻ tiểu nhân thường lo lắng: sự an trong lòng là hệ quả của cách sống ngay thẳng, không phải một cảm giác tự có. Cảm nhận đúng đi ra từ cách sống đúng.

Triết lý nhà Phật đi theo hướng khác: cảm giác dễ chịu hay khó chịu đều vô thường, bám vào chúng là khổ. Nhưng cách sống, gồm cách nhìn, cách nói, cách làm, lại có thể rèn để tâm bớt dao động. Ở đây cảm nhận và cách sống không tách rời, chúng là hai mặt của cùng một quá trình tu dưỡng bản thân.

Ông bà ta tóm gọn bằng chữ "an": an phận, an lòng, an cư lạc nghiệp. Một đời "an" vừa là cảm giác yên ổn, vừa là trạng thái khách quan: có chỗ ở, có nghề, có quan hệ hoà thuận. Chữ này có lẽ là một trong những cách gom hai phe gọn nhất mà tiếng Việt có, dù bản thân nó cũng có mặt trái khi bị hiểu thành cam chịu.

Mang cuộc tranh luận này về đời thường

Khi tự hỏi về mình, đừng chỉ hỏi "mình thấy thế nào". Hỏi thêm: những điều mình tin về đời mình có đúng không, các mối quan hệ có thật như mình nghĩ không, mình có đang sống theo điều mình coi trọng không. Câu hỏi thứ hai khó chịu hơn, nhưng nó bảo vệ bạn khỏi tình huống của ông Hùng.

Khi nhìn người khác, tôn trọng cảm nhận của họ trước. Với người khác, bắt đầu từ phe cảm nhận: họ thấy vui với lựa chọn của mình thì đó là dữ kiện quan trọng. Chỉ khi có dấu hiệu rõ rằng họ đang bị lừa hay bị hại, mới nên lên tiếng, và lên tiếng như một người bạn chứ không như một trọng tài.

Đừng chấm điểm cả đời mình từ một quãng ngắn. Lời Solon hữu ích nhất ở chỗ này. Một năm thất bại không biến đời bạn thành đời bất hạnh, một năm thuận lợi cũng không đảm bảo điều ngược lại. Cách sống bền mới là thứ đáng chăm.

Câu hỏi thường gặp

Hạnh phúc là cảm giác chủ quan phải không?

Một phần là vậy: không ai có thể hạnh phúc mà hoàn toàn không cảm thấy gì tốt đẹp. Nhưng nhiều triết gia cho rằng chỉ cảm giác thì chưa đủ, vì một người có thể thấy vui trong một đời đang bị lừa dối hay đi sai, và ta khó gọi đời đó là hạnh phúc trọn vẹn.

Câu chuyện Solon và vua Croesus nói lên điều gì?

Câu chuyện do Herodotus kể nói rằng giàu có và quyền lực chưa đủ để gọi một người là hạnh phúc, và phải nhìn cả đời họ mới đánh giá được. Aristotle về sau giữ ý chính đó nhưng cho rằng không cần chờ người ta qua đời mới nói được điều này.

Ai có quyền đánh giá một người có hạnh phúc hay không?

Trước hết là chính người đó, và cảm nhận của họ cần được tôn trọng. Tuy vậy, người ngoài có thể thấy những điều người trong cuộc không thấy, như bị lợi dụng hay đang tự làm hại mình. Cách cân bằng là lắng nghe trước và chỉ góp ý khi có lý do rõ ràng.

Người bị lừa mà vẫn vui có hạnh phúc không?

Đây là phép thử khó. Nếu chỉ tính cảm giác thì có, nhưng hầu hết mọi người thấy đời như vậy thiếu một điều cốt lõi là sự thật. Nhiều triết gia dùng ví dụ này để cho thấy hạnh phúc gồm cả cảm nhận lẫn những gì thực sự đang diễn ra trong đời mình.

Triết học phương Đông nghiêng về phe nào?

Phương Đông thường không tách hai phe. Nho gia cho rằng sự an trong lòng đi ra từ cách sống ngay thẳng, triết lý nhà Phật thì coi việc rèn cách sống là đường để tâm bớt dao động. Chữ an của người Việt gom được cả cảm giác yên ổn lẫn hoàn cảnh ổn định.

Vì sao cuộc tranh luận này kéo dài mà chưa ngã ngũ?

Vì cả hai phe đều nắm một phần sự thật. Bỏ cảm nhận thì dễ áp đặt lên người khác, bỏ cách sống thì không phân biệt được hạnh phúc thật với ảo tưởng dễ chịu. Các thuyết hiện đại thường tìm cách kết hợp chứ không chọn hẳn một bên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138