Hài lòng với cuộc sống là một phán đoán khi ta lùi lại nhìn cả đời mình; cảm thấy hạnh phúc là chuỗi cảm xúc ta trải qua trong từng ngày. Hai thứ do hai phần khác nhau của tâm trí đảm nhận, chịu ảnh hưởng của những yếu tố khác nhau, nên cùng một người có thể rất hài lòng mà ngày nào cũng mệt, hoặc ngày nào cũng vui mà vẫn thấy đời chưa ra sao.
Bài này giải thích sự khác biệt đó bằng ngôn ngữ đời thường, mượn vài ý của triết học và tâm lý học, đi qua các ví dụ quen thuộc như nuôi con nhỏ hay làm nghề vất vả, rồi gợi một cách tự nhìn đời mình bằng cả hai câu hỏi thay vì chỉ một.
Hai câu hỏi nghe giống mà khác hẳn
Thử hỏi một người hai câu. Câu thứ nhất: "Nhìn chung, bạn hài lòng với cuộc sống của mình đến mức nào?". Câu thứ hai: "Hôm qua, bạn có hay cười không, có hay lo lắng, bực bội không?". Câu đầu đòi người trả lời đứng ra ngoài đời mình, so nó với những gì mình mong, với người xung quanh, với chính mình năm năm trước. Câu sau chỉ đòi nhớ lại một ngày cụ thể.
Câu thứ nhất là một phán đoán, có lý lẽ, có tiêu chuẩn. Câu thứ hai là bản ghi cảm xúc. Các nhà tâm lý học khi nghiên cứu về hạnh phúc thường hỏi riêng hai loại câu này, và họ nhận thấy câu trả lời của cùng một người nhiều khi không đi cùng chiều, dù cũng không hoàn toàn tách rời.
Trong đời thường, ta trộn hai câu hỏi liên tục mà không để ý. Bạn bè hỏi "dạo này ổn không", ta trả lời theo tâm trạng tuần này, rồi người nghe hiểu đó là nhận xét về cả đời ta. Hoặc ngược lại, ta tự nhủ "đời mình cũng ổn mà" để gạt đi những ngày nặng nề đang chồng chất. Biết đang trả lời câu nào là bước đầu để trả lời cho thật.
Con người trải nghiệm và con người ghi nhớ
Nhà tâm lý học Daniel Kahneman, người nhận giải Nobel kinh tế, đã phổ biến một cách phân biệt dễ nhớ: mỗi người có một "con người trải nghiệm" sống từng khoảnh khắc, và một "con người ghi nhớ" kể lại câu chuyện đời mình, chấm điểm, và ra quyết định cho tương lai. Con người trải nghiệm trả lời câu "lúc này thế nào"; con người ghi nhớ trả lời câu "đời mình ra sao".
Hai con người không ghi sổ giống nhau. Con người ghi nhớ hay bỏ qua độ dài, chỉ giữ những đỉnh điểm và đoạn kết. Một kỳ nghỉ mười ngày đẹp trời nhưng ngày cuối mất ví có thể được kể lại như một chuyến đi tệ, dù chín ngày rưỡi trước đó là dễ chịu. Một quãng nuôi con vất vả được kể lại như quãng đẹp nhất đời, dù từng đêm trong đó là mất ngủ.
Điều đáng suy nghĩ là con người ghi nhớ thường là người quyết định. Ta chọn công việc, chọn nơi ở, chọn có thêm con hay không dựa trên câu chuyện mình kể về quá khứ, không dựa trên bản ghi từng phút. Vì vậy hiểu sự lệch giữa hai con người không chỉ là chuyện học thuật, nó giúp ta quyết định tỉnh táo hơn.
Vì sao đáp án hay lệch nhau
Lý do thứ nhất là tiêu chuẩn so sánh. Khi đánh giá đời mình, ta so với kỳ vọng và với người xung quanh. Một người sống khá ổn nhưng kỳ vọng cao, hay sống giữa những người thành đạt hơn, có thể chấm đời mình thấp, dù cảm xúc hằng ngày dễ chịu. Ngược lại, người từng qua giai đoạn rất khó có thể hài lòng với một đời sống mà người ngoài thấy bình thường.
Lý do thứ hai là những thứ có giá trị lâu dài thường đi kèm nhiều phút không vui. Nuôi con nhỏ, chăm cha mẹ già, học một nghề khó, dựng một cơ sở làm ăn: ngày nào cũng có bực mình, mệt, lo. Nhưng khi được hỏi về đời mình, người ta nghĩ đến ý nghĩa của những việc đó, và mức hài lòng có thể cao.
Lý do thứ ba là thích nghi. Cảm xúc hằng ngày quen dần với hoàn cảnh: chiếc xe mới, căn nhà rộng hơn chỉ làm vui vài tuần. Nhưng khi đánh giá đời mình, ta vẫn tính chúng vào như thành tựu. Kết quả là một người có thể hài lòng hơn với đời mình sau khi mua nhà, trong khi cảm xúc mỗi ngày gần như không đổi.
Hai người, hai kiểu lệch
Ví dụ giả định thứ nhất: chị Ngọc, ba mươi lăm tuổi, kế toán ở Hải Phòng, có hai con nhỏ. Ngày của chị bắt đầu từ năm giờ sáng với cơm nước, đưa đón, rồi công việc đến chiều, tối lại kèm con học. Nếu ai đó nhắn hỏi chị lúc chín giờ tối "hôm nay vui không", chị sẽ cười mệt. Nhưng nếu hỏi "đời chị nhìn chung thế nào", chị nói không chần chừ: "Ổn, mình có gia đình mình muốn, có việc ổn định, các con khoẻ". Chị có mức hài lòng cao và cảm xúc hằng ngày khá nặng.
Ví dụ giả định thứ hai: Quân, hai mươi chín tuổi, làm việc tự do ở Đà Nẵng, giờ giấc thoải mái, cà phê sáng với bạn, chiều đi biển. Ngày nào cũng dễ chịu. Nhưng khi được hỏi về đời mình, Quân ngập ngừng: không biết mình đang đi đâu, bạn cùng lớp đã có nhà, có con, có chỗ đứng, còn mình thì chưa có gì để kể. Quân có cảm xúc hằng ngày tốt và mức hài lòng thấp.
Không ai trong hai người "sai". Mỗi người đang thiếu một nửa. Chị Ngọc có thể cần một chút thời gian cho riêng mình mỗi tuần, để những ngày không chỉ là chuỗi việc. Quân có thể cần một hướng đi hay một cam kết đủ dài để câu chuyện về đời mình có nội dung. Nhìn bằng một thước đo duy nhất, mỗi người sẽ chỉ thấy nửa vấn đề và có khi sửa nhầm chỗ.
Hai thước đo đặt cạnh nhau
Bảng dưới đây tóm tắt những điểm khác nhau chính. Các mô tả mang tính khái quát, mỗi người một khác.
| Khía cạnh | Hài lòng với cuộc sống | Cảm thấy hạnh phúc trong ngày |
|---|---|---|
| Loại hoạt động tâm trí | Phán đoán, so sánh, kể chuyện | Cảm xúc, trải nghiệm trực tiếp |
| Bị ảnh hưởng nhiều bởi | Kỳ vọng, thành tựu, vị trí so với người khác | Giấc ngủ, sức khoẻ, người ở bên, việc đang làm |
| Thay đổi nhanh hay chậm | Chậm, theo những biến cố lớn | Nhanh, theo giờ, theo ngày |
| Câu hỏi tiêu biểu | Đời bạn nhìn chung thế nào? | Hôm qua bạn thấy thế nào? |
| Bẫy hay gặp | Sống vì một câu chuyện đẹp mà bỏ quên từng ngày | Chạy theo dễ chịu trước mắt mà bỏ quên hướng đi |
Không thước đo nào "thật" hơn thước đo nào. Một đời sống mà người ta muốn có thường cần cả hai: những ngày đủ dễ chịu để sống được, và một câu chuyện đủ ý nghĩa để kể lại. Khi một trong hai tụt quá thấp kéo dài, đó là tín hiệu nên dừng lại xem xét.
Triết học nói gì về hai thước đo này
Aristotle gần như đứng hẳn về phía phán đoán dài hạn: hạnh phúc là thuộc tính của cả một đời, phải nhìn đủ dài mới thấy. Nhưng ông cũng nói người hạnh phúc thấy vui trong chính những hoạt động tốt của mình, tức là cảm xúc hằng ngày không bị gạt ra ngoài, nó đi kèm như một hệ quả tự nhiên.
Các nhà công lợi như Bentham nghiêng về phía cảm xúc: điều quan trọng là tổng của những phút dễ chịu và khó chịu. John Stuart Mill sửa lại, cho rằng có những niềm vui cao hơn những niềm vui khác, và một đời sống với những niềm vui sâu của trí tuệ, tình cảm có giá trị hơn, dù có thể ít phút sướng hơn. Đó là một cách nối hai thước đo.
Epicurus và phái khắc kỷ thì gợi một hướng khác: nếu biết rèn cách nhìn, ta có thể làm cho cả hai thước đo bớt phụ thuộc vào hoàn cảnh. Bớt kỳ vọng phi lý thì phán đoán về đời mình bớt khắt khe; bớt bám víu thì cảm xúc hằng ngày bớt chao đảo. Hướng này không thay đổi hoàn cảnh, nhưng thay đổi cách hai con người phản ứng với nó.
Tự nhìn đời mình bằng cả hai câu hỏi
Cách làm dưới đây đơn giản, cần một cuốn sổ và năm phút mỗi tối trong hai tuần. Mục đích không phải chấm điểm mà là nhận ra sự lệch giữa hai con người của chính mình.
- Mỗi tối ghi ba dòng về ngày hôm đó: việc gì làm mình dễ chịu nhất, việc gì khó chịu nhất, mình ở cùng ai nhiều nhất.
- Cuối mỗi tuần, viết một đoạn ngắn trả lời: nhìn chung, đời mình đang đi đúng hướng mình muốn không, vì sao.
- Sau hai tuần, đọc lại. Những việc làm ngày dễ chịu có trùng với những điều bạn coi là quan trọng khi viết đoạn cuối tuần không?
- Nếu ngày dễ chịu mà đoạn cuối tuần u ám, có lẽ bạn đang thiếu hướng đi. Nếu đoạn cuối tuần sáng sủa mà ngày nào cũng nặng, có lẽ bạn cần sắp lại nhịp sống hằng ngày.
- Chọn một thay đổi nhỏ cho hai tuần tiếp theo và lặp lại việc ghi chép.
Cách ghi này không cần chính xác tuyệt đối. Giá trị của nó nằm ở chỗ buộc con người ghi nhớ phải đối chiếu với bản ghi của con người trải nghiệm, thay vì chỉ kể một câu chuyện tiện lợi về đời mình.
Câu hỏi thường gặp
Hài lòng với cuộc sống và hạnh phúc có giống nhau không?
Không hoàn toàn. Hài lòng với cuộc sống là phán đoán khi nhìn lại cả đời mình, còn cảm thấy hạnh phúc thường chỉ cảm xúc trong từng ngày. Hai thứ có liên quan nhưng có thể lệch nhau khá xa ở cùng một người.
Con người trải nghiệm và con người ghi nhớ là gì?
Đây là cách phân biệt được Daniel Kahneman phổ biến. Con người trải nghiệm sống từng khoảnh khắc, con người ghi nhớ kể lại câu chuyện đời mình và ra quyết định. Con người ghi nhớ hay giữ đỉnh điểm và đoạn kết, bỏ qua độ dài của trải nghiệm.
Vì sao nuôi con vất vả mà nhiều người vẫn thấy đời mình tốt?
Vì khi đánh giá đời mình, người ta tính đến ý nghĩa và giá trị lâu dài của việc nuôi con, không chỉ những phút mệt mỏi. Cảm xúc hằng ngày có thể nặng nề, nhưng phán đoán về cả đời sống lại tích cực. Đây là ví dụ rõ về hai thước đo lệch nhau.
Nên tin vào thước đo nào hơn?
Không nên chỉ tin một. Hài lòng với cuộc sống cho biết hướng đi có ổn không, cảm xúc hằng ngày cho biết nhịp sống có chịu đựng được không. Khi một trong hai tụt thấp kéo dài, đó là lúc nên dừng lại xem xét.
Có thể vui hằng ngày mà vẫn không hài lòng với đời không?
Có. Người có nhiều niềm vui nhỏ nhưng thấy mình chưa đạt điều quan trọng, hoặc đang sống khác xa kỳ vọng, có thể chấm đời mình thấp. Khi đó việc cần làm thường là xem lại hướng đi và kỳ vọng, chứ không phải tìm thêm niềm vui.
Làm sao để tự kiểm hai thước đo này?
Một cách đơn giản là mỗi tối ghi vài dòng về việc dễ chịu và khó chịu nhất trong ngày, cuối tuần viết một đoạn đánh giá đời mình nói chung. Sau vài tuần đọc lại để thấy hai bản ghi khớp hay lệch nhau ở đâu.