MuuCau.comMưu Cầu
Hạnh phúc là gì

Có phải ai cũng muốn hạnh phúc: những triết gia đặt hạnh phúc xuống hàng thứ hai

Kant đặt việc xứng đáng lên trước hạnh phúc, Mạnh Tử bỏ sống giữ nghĩa, Nietzsche chê người chỉ mong yên ổn. Vì sao họ nghĩ vậy, chỗ nào đúng và chỗ nào cần cẩn trọng.

An old scholar-style study room in a Hanoi tube house, an elderly man seen from behind arranging blank paper and a brush on a low table, afternoon light

Không phải triết gia nào cũng coi hạnh phúc là điều quan trọng nhất. Kant cho rằng việc trở thành người xứng đáng được hạnh phúc quan trọng hơn việc được hạnh phúc; phái khắc kỷ coi đức hạnh là điều tốt duy nhất; Mạnh Tử nói khi phải chọn thì bỏ sống mà giữ nghĩa; Nietzsche coi việc chỉ mong yên ổn là dấu hiệu của sự teo tóp. Họ không ghét hạnh phúc, họ chỉ không cho nó ngồi ghế đầu.

Bài này đi qua từng lập luận, đặt cạnh những câu nói quen của người Việt, rồi chỉ ra chỗ mạnh và chỗ cần dè chừng: đặt giá trị lên trên hạnh phúc có thể làm người ta cao thượng, nhưng cũng có thể bị dùng để bắt người khác hy sinh.

Câu hỏi nghe như hiển nhiên

Aristotle mở đầu cuốn Đạo đức học Nicomachus bằng nhận xét rằng mọi người đều đồng ý gọi điều tốt cao nhất là hạnh phúc, dù họ hiểu hạnh phúc khác nhau. Hơn hai nghìn năm sau, nhận xét ấy vẫn nghe hợp lý. Hỏi ai đó "bạn có muốn hạnh phúc không", câu trả lời gần như chắc là có. Cả ngành tâm lý học tích cực, cả những lời chúc Tết, đều đặt hạnh phúc ở đỉnh.

Nhưng thử đổi câu hỏi một chút: "nếu phải chọn giữa hạnh phúc và làm điều đúng, bạn chọn gì?". Hoặc: "bạn có muốn con mình hạnh phúc nhưng sống dối trá không?". Đến đây nhiều người ngập ngừng. Sự ngập ngừng đó cho thấy trong ta có những giá trị không quy được về hạnh phúc, và có khi ta đặt chúng cao hơn.

Các triết gia trong bài này là những người đã lấy sự ngập ngừng đó làm nền cho cả một học thuyết. Họ không bảo hạnh phúc là xấu. Họ chỉ nói nếu đặt nó làm đích duy nhất, con người sẽ đánh mất một điều gì đó quan trọng hơn.

Kant: trở thành người xứng đáng được hạnh phúc

Immanuel Kant, triết gia Đức thế kỷ mười tám, viết rằng đạo đức không phải là học thuyết dạy ta làm cho mình hạnh phúc, mà dạy ta làm sao trở nên xứng đáng với hạnh phúc. Với ông, hạnh phúc là khái niệm mơ hồ: mỗi người hiểu một kiểu, chính mình cũng đổi ý theo thời gian, nên không thể làm nền cho những quy tắc mà ai cũng phải theo.

Điều có giá trị vô điều kiện, theo Kant, là một ý chí tốt: làm điều đúng vì nó đúng, không phải vì nó mang lại lợi ích hay niềm vui. Một người giữ lời hứa chỉ vì sợ mất uy tín đang làm điều đúng nhưng chưa phải vì lý do đúng. Hạnh phúc không bị loại bỏ; Kant vẫn coi việc người tốt được hạnh phúc là điều hợp lẽ. Nó chỉ phải xếp sau.

Ví dụ giả định: chị Vân làm kế toán cho một công ty nhỏ ở Bắc Ninh, được gợi ý sửa sổ sách để công ty trốn một khoản nghĩa vụ. Làm theo thì yên chuyện, có khi được thưởng. Từ chối thì căng thẳng, có khi mất việc. Nếu đặt hạnh phúc của mình lên đầu, lựa chọn nghiêng về phía làm theo. Kant sẽ nói: câu hỏi đầu tiên không phải là điều gì làm mình dễ chịu, mà là mình có thể muốn mọi người trong hoàn cảnh này cùng làm như vậy không.

Phái khắc kỷ và Mạnh Tử: đức hạnh, nghĩa đứng trước

Phái khắc kỷ đi xa hơn Kant ở một điểm: họ coi đức hạnh là điều tốt duy nhất. Sức khoẻ, tiền bạc, danh tiếng chỉ là những thứ "ưu tiên", có thì tốt, không có thì không làm đời kém đi về bản chất. Người có đức hạnh, kể cả khi bị tù đày hay đau ốm, vẫn có được điều quan trọng nhất. Họ dùng chữ eudaimonia, nhưng đã đổi nghĩa: sống tốt là sống có đức, hết.

Ở phương Đông, Mạnh Tử đưa ra một hình ảnh nổi tiếng. Cá là thứ ta muốn, tay gấu cũng là thứ ta muốn; không được cả hai thì bỏ cá lấy tay gấu. Sống là điều ta muốn, nghĩa cũng là điều ta muốn; không được cả hai thì bỏ sống mà giữ nghĩa. Có những điều ta muốn hơn cả sống, nên có những điều ta không làm để giữ mạng sống.

Người Việt quen với tinh thần ấy qua những câu như "chết vinh còn hơn sống nhục", "giấy rách phải giữ lấy lề", và qua những tấm gương được kể trong sách sử về người chọn khí tiết thay vì yên thân. Ở mức đời thường, đó là người mẹ nghèo không nhận món tiền không minh bạch, người thợ không làm ẩu dù không ai kiểm tra. Họ không phải không muốn sung sướng; họ chỉ có thứ họ muốn hơn.

Nietzsche: chê người chỉ mong yên ổn

Friedrich Nietzsche có một câu châm biếm thường được trích: con người không khao khát hạnh phúc, chỉ người Anh mới làm thế. Mũi nhọn ở đây chĩa vào các nhà công lợi Anh, những người coi tăng hạnh phúc và giảm đau khổ là thước đo của mọi điều tốt.

Với Nietzsche, một đời sống đáng giá là đời sống vươn lên, vượt qua chính mình, tạo ra giá trị mới. Điều đó không thể không có đau khổ, thử thách, thất bại. Ông mô tả hình ảnh "con người cuối cùng" chỉ mong yên ổn, ấm áp, không ai hơn ai, và tự hào rằng mình "đã tìm ra hạnh phúc" — một hình ảnh ông coi là đáng buồn chứ không đáng mơ.

Không cần đồng ý hết với Nietzsche để thấy ông chạm vào điều gì. Nhiều người khi nhìn lại, quý nhất những năm mình vất vả học nghề, dựng nghiệp, vượt qua bệnh tật, hơn những năm êm ả. Thứ họ quý không phải là cảm giác dễ chịu, mà là sự trưởng thành. Ý tưởng của Nietzsche được bàn kỹ hơn ở các bài về triết học hiện đại của trang.

Đặt các lập trường cạnh nhau

Bảng dưới đây tóm gọn mỗi lập trường đặt gì lên trước hạnh phúc, lý do chính và phê bình thường gặp.

Triết gia, trường pháiĐặt lên trước hạnh phúcLý do chínhPhê bình thường gặp
KantLàm điều đúng vì nó đúngHạnh phúc mơ hồ, không làm nền cho quy tắc chung đượcQuá cứng, ít chỗ cho hoàn cảnh và tình cảm
Phái khắc kỷĐức hạnhChỉ đức hạnh là hoàn toàn trong tầm tayCoi nhẹ khổ đau thể xác và hoàn cảnh xã hội
Mạnh Tử, Nho giaNghĩaCó điều con người muốn hơn cả sốngDễ bị dùng để ép người khác hy sinh
NietzscheSự vươn lên, sáng tạo giá trịMong yên ổn làm con người teo tópDễ bị đọc thành coi thường người yếu

Điểm chung của bốn lập trường là cho rằng hạnh phúc không tự đứng được: nó cần một khung giá trị để biết hạnh phúc nào đáng có. Điểm khác nhau là khung giá trị ấy là gì. Người đọc hôm nay không cần chọn hẳn một bên, nhưng có thể dùng chúng như những câu hỏi để kiểm tra những gì mình đang gọi là hạnh phúc.

Khi hạnh phúc đến như hệ quả của việc sống đúng

Có một điểm thú vị: những triết gia đặt hạnh phúc xuống hàng thứ hai lại thường mô tả một kiểu hạnh phúc sâu đến sau. Aristotle nói người có đức thấy vui trong chính việc làm điều tốt. Phái khắc kỷ nói người sống theo đức hạnh có được sự thanh thản mà kẻ chạy theo khoái lạc không bao giờ có. Mạnh Tử nói người quân tử có ba niềm vui, trong đó có niềm vui ngửa lên không thẹn với trời, cúi xuống không thẹn với người.

Quay lại ví dụ chị Vân ở trên. Giả sử chị từ chối sửa sổ, chịu một thời gian căng thẳng rồi chuyển sang chỗ làm khác. Mấy năm sau nhìn lại, có lẽ chị không nhớ những đêm lo lắng bằng cảm giác nhẹ nhõm vì đã không làm điều mình thấy sai. Thứ cảm giác đó không phải là phần thưởng chị nhắm tới khi từ chối, nó đến như một hệ quả.

Đây là chỗ các lập trường "hạnh phúc thứ hai" hoá ra không đối lập với hạnh phúc như thoạt nhìn. Họ chỉ cho rằng muốn có loại hạnh phúc bền, phải nhắm vào thứ khác trước: điều đúng, đức hạnh, nghĩa, sự vươn lên. Nhắm thẳng vào sự dễ chịu thì dễ được sự dễ chịu, nhưng thường bỏ lỡ loại hạnh phúc ấy. Người Việt có câu "ăn ở có nhân, mười phần chẳng thiệt": cũng một ý, dù nói theo kiểu dân gian.

Chỗ cần dè chừng khi đặt hạnh phúc xuống hàng thứ hai

Những lập luận trên cao đẹp khi một người tự chọn cho mình. Chúng trở nên nguy hiểm khi được dùng để chọn thay người khác. "Con gái phải biết hy sinh", "làm dâu thì phải chịu", "vì tập thể thì cá nhân phải nhịn": những câu như thế nhiều khi núp sau chữ nghĩa, chữ hiếu để bắt một người gánh phần thiệt mà người nói không gánh.

Mạnh Tử nói bỏ sống giữ nghĩa, nhưng ông cũng nói người cầm quyền phải lo cho dân có cái ăn trước rồi mới dạy lễ nghĩa. Kant đặt bổn phận lên trước, nhưng ông cũng coi con người là mục đích tự thân, không được dùng ai như phương tiện. Đọc kỹ, các triết gia này không bảo ai hy sinh hạnh phúc của mình để phục vụ ý muốn của người khác.

Một phép thử đơn giản: khi ai đó bảo bạn đặt hạnh phúc của mình xuống vì một giá trị cao hơn, hỏi xem họ có sẵn sàng làm điều tương tự không, và giá trị đó có phải là thứ bạn tự thấy đúng không. Nếu chỉ một bên chịu thiệt và bạn không tin vào giá trị được nêu ra, đó không phải là đạo đức, mà là sự áp đặt mặc áo đạo đức.

Câu hỏi thường gặp

Có phải ai cũng muốn hạnh phúc không?

Hầu hết mọi người đều muốn, nhưng nhiều triết gia cho rằng đó không phải điều quan trọng nhất. Khi phải chọn giữa hạnh phúc và làm điều đúng, nhiều người ngập ngừng, cho thấy ta có những giá trị không quy được về hạnh phúc.

Kant nói gì về hạnh phúc?

Kant cho rằng đạo đức không dạy ta làm sao cho mình hạnh phúc mà dạy ta làm sao trở nên xứng đáng với hạnh phúc. Ông coi hạnh phúc là khái niệm mơ hồ, còn điều có giá trị vô điều kiện là ý chí làm điều đúng vì nó đúng.

Bỏ sống giữ nghĩa của Mạnh Tử nghĩa là gì?

Mạnh Tử so sánh: cá và tay gấu đều ngon, không có cả hai thì chọn tay gấu; sống và nghĩa đều đáng muốn, không giữ được cả hai thì giữ nghĩa. Ý ông là có những giá trị con người coi trọng hơn cả mạng sống và sự yên thân.

Nietzsche có ghét hạnh phúc không?

Không hẳn ghét, nhưng ông chê lối sống chỉ mong yên ổn và dễ chịu. Với Nietzsche, đời sống đáng giá là vươn lên, vượt qua chính mình, và điều đó không thể thiếu khó khăn. Ông coi hạnh phúc kiểu êm ả là thước đo nghèo nàn.

Đặt hạnh phúc xuống hàng thứ hai có nguy hiểm không?

Có thể, nếu dùng để bắt người khác hy sinh. Lập luận về nghĩa vụ, đức hạnh cao đẹp khi một người tự chọn, nhưng thành áp đặt khi chỉ một bên chịu thiệt. Đọc kỹ, Kant hay Mạnh Tử đều không bảo ai phục vụ ý muốn của người khác.

Người bình thường rút ra được gì từ các lập trường này?

Có thể dùng chúng làm câu hỏi để kiểm tra hạnh phúc của mình: niềm vui này có đi kèm điều gì mình thấy sai không, mình có đang đổi một giá trị quan trọng để lấy sự dễ chịu không. Hạnh phúc có khung giá trị đi kèm thường bền hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138